Biến đổi nghề dệt ở làng Hồi Quan - Nghiên cứu tại xã Tương Giang, Bắc Ninh

BỘ NỘI VỤ TRƯỜNG ĐẠI HỌC NỘI VỤ HÀ NỘI KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP BIẾN ĐỔI NGHỀ DỆT Ở LÀNG HỒI QUAN, XÃ TƯƠNG GIANG, THỊ XÃ TỪ SƠN, TỈNH BẮC NINH Giảng viên hướng dẫn: ThS. Nghiêm Xuân Mừng Sinh viên thực hiện : Ma Văn Huân Khoá : 2018 - 2022 Lớp : 1805QLVB Hệ : Đại học chính quy Hà Nội, 5/2022 LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành khóa luận “ Biến đổi nghề dệt ở làng Hồi Quan, xã Tương Giang, thị xã Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh” bên cạnh những nỗ lực của bản thân, em cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến quý thầy cô giáo trong Khoa Quản lý xã hội, Trường Đại học Nội vụ Hà Nội. Đặc biệt, em xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất đến ThS. Nghiêm Xuân Mừng đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ em rất nhiều trong suốt quá trình làm khóa luận tốt nghiệp.

Cuối cùng em xin gửi lời cảm ơn đến chính quyền xã Tương Giang và các cụ, các ông, các bà, các bác tại Làng hồi Quan đã nhiệt tình giúp đỡ cũng như cung cấp số liệu cần thiết để tác giả có thể hoàn thành khóa luận tốt nghiệp của mình một cách tốt nhất. Trong quá trình làm khóa luận tốt nghiệp, em cảm thấy rằng mình đã học tập và trải nghiệm được nhiều điều vô cùng hữu ích. Từ đó để em học hỏi và rút kinh nghiệm cho quá trình làm việc sau này của mình. Khóa luận của em tất nhiên sẽ không thể tránh được những hạn chế, thiếu sót.

Em rất mong nhận được những nhận xét và góp ý từ quý thầy cô giúp khóa luận hoàn thiện hơn. Em xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày tháng năm 2022 Sinh viên thực hiện Ma Văn Huân DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Viết đầy đủ 1 CNH - HĐH Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa 2 DN Doanh nghiệp 3 Nxb Nhà xuất bản 4 HTX Hợp tác xã 5 QĐ Quyết định 6 TT Thông tư 7 UBND Ủy ban nhân dân MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Mục đích nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của đề tài.

Bố cục của đề tài. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA LÀNG NGHỀ VÀ TỔNG QUAN VỀ LÀNG DỆT HỒI QUAN, XÃ TƯƠNG GIANG, THỊ XÃ TỪ SƠN, TỈNH BẮC NINH. Cơ sở lý luận về biến đổi văn hóa làng nghề. Cơ sở lý thuyết về biến đổi văn hóa làng nghề truyền thống.

Khái quát về làng Hồi Quan. Điều kiện tự nhiên. Đặc điểm dân cư. Đặc điểm văn hóa xã hội.

THỰC TRẠNG BIẾN ĐỔI NGHỀ DỆT TẠI LÀNG HỒI QUAN, XÃ TƯƠNG GIANG, THỊ XÃ TỪ SƠN, TỈNH BẮC NINH. Nghề dệt lụa tại làng Hồi Quan truyền thống. Các công đoạn của nghề. Các sản phẩm được tạo ra từ nghề dệt.

Hoạt động tiêu thụ sản phẩm. Biến đổi nghề dệt tại làng Hồi Quan hiện nay. Biến đổi về các công đoạn của nghề. Các sản phẩm được tạo ra từ nghề dệt.

Hoạt động tiêu thụ sản phẩm. Tác động của nghề dệt đối với đời sống của làng Hồi Quan hiện nay32 2.1 Tác động đối với kinh tế .2 Tác động đối với văn hóa .3 Tác động đối với môi trường. NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG SỰ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA LÀNG NGHỀ Ở HỒI QUAN. Các yếu tố ảnh hưởng đến biến đổi nghề dệt làng Hồi Quan.

Thị trường và thị hiếu khách hàng. Cơ chế chính sách phát triển làng nghề. Những vấn đề đặt ra trong sự biến đổi nghề dệt tại làng Hồi Quan37 3. Vấn đề giải pháp về cơ chế chính sách.

Tăng cường thu hút lực lượng lao động tại chỗ và lao động trong vùng, đào tạo đội ngũ thợ có tay nghề cao. Phát triển kinh tế gắn với xây dựng văn hóa làng nghề trong bối cảnh hiện nay. Phát triển làng nghề đi đôi với bảo vệ môi trường sinh thái. Quảng bá làng nghề gắn với phát triển du lịch.

Lý do chọn đề tài Trong các loại hình làng ở Việt Nam, làng nghề truyền thống chiếm một vị trí quan trọng. Những sản phẩm của làng nghề làm ra không chỉ đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của người dân trong làng mà còn đáp ứng nhu cầu của người dân trong vùng, thậm chí trong cả nước. Đặc biệt là những nghề thủ công sản xuất ra những sản phẩm phục vụ nhu cầu thiết yếu như ăn, mặc, ở,…của người dân. Từ nhu cầu về tiêu dùng, phát triển kinh tế, sản phẩm của làng nghề truyền thống còn tạo ra những giá trị tinh thần, tạo nên hình ảnh văn hóa cho các làng nghề Việt Nam.

Vài chục năm sau Đổi mới, trước bối cảnh toàn cầu hóa, hiện đại hóa và nền kinh tế thị trường, các nghề truyền thống của Việt Nam phải từng bước chuyển mình, biến đổi để phù hợp với xu thế của thời đại. Sự biến đổi của nghề truyền thống không chỉ ở các khâu kỹ thuật, mẫu mã, hình dáng, chất liệu mà còn thể hiện ở các khía cạnh khác như quan hệ giữa chủ với thợ, giữa người làm nghề với khách hàng, ở các khâu tiếp thị, quảng bá, tìm kiếm thị trường tiêu thụ sản phẩm. Từ việc biến đổi về nghề dẫn đến biến đổi văn hóa làng nghề như biến đổi về lối sống, nhịp sống của người dân, biến đổi về cảnh quan môi trường sinh thái,.đặt ra nhiều vấn đề cần quan tâm, nghiên cứu, tìm hiểu để từ đó có những giải pháp, chính sách phát triển làng nghề bền vững. Làng Hồi Quan, nay là thôn Hồi Quan, xã Tương Giang, thị xã Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh là một làng có nghề dệt nổi tiếng của trấn kinh Bắc Xưa và Bắc Ninh ngày nay.

Từ một làng quê có nghề dệt lụa truyền thống nức tiếng một vùng, bước vào thời kỳ CNH-HĐH, nghề dệt ở Hồi Quan đã có nhiều biến đổi rõ rệt về mô hình tổ chức sản xuất; về kỹ thuật; về sự đa dạng của sản phẩm làng nghề, biến đổi về lối sống của cư dân trong làng và môi trường sinh thái làng quê. Chính những biến đổi đó đã làm cho làng nghề dệt Hồi Quan vẫn tiếp tục phát triển, đồng thời đặt ra nhiều vấn đề cần đi sâu tìm hiểu nghiên cứu nhằm rút ra những bài học cho việc xây dựng làng nghề truyền thống gắn với phát triển kinh tế trong bối cảnh hiện nay. 1 Là sinh viên đang theo học chuyên ngành Quản lý văn hóa tại Trường Đại học Nội vụ Hà Nội, xác định việc nghiên cứu, tìm hiểu về làng nghề truyền thống nói chung và làng nghề dệt nói riêng không chỉ giúp tác giả bổ sung, nâng cao kiến thức mà còn góp phần nhỏ bé vào việc bảo tồn, xây dựng, phát triển nghề truyền thống ở Việt Nam. Chính vì vậy tác giả đã chọn đề tài: “Biến đổi nghề dệt ở làng Hồi Quan, xã Tương Giang, thị xã Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh” làm nội dung nghiên cứu cho khoá luận tốt nghiệp.

Tổng quan tình hình nghiên cứu 2. Các công trình nghiên cứu về làng nghề và biến đổi văn hóa làng nghề Từ lâu, làng nghề và biến đổi văn hóa làng nghề là một đề tài thu hút khá nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu. Điểm nổi bật của việc nghiên cứu nghề thủ công và làng nghề từ trước đến nay là được đặt trong khung cảnh nghiên cứu về làng Việt nói chung, dưới nhiều góc độ khác nhau. Dưới đây là một số công trình tiêu biểu.

Cuốn Người nông dân châu thổ Bắc kỳ của Nhà Địa lý học Pháp Pièrre Gourou, từ cách tiếp cận địa lý nhân văn chỉ ra những nét chung về các mặt đời sống của người nông dân Việt ở vùng châu thổ Bắc Bộ trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Trong Chương 2, P. Gourou đưa ra con số 108 nghề thủ công được gọi là “công nghiệp làng xã”, gồm các nghề dệt, đan lát, gỗ và các nghề khác. Công nghiệp dệt gồm dệt bông, tơ tằm, những ngành lụa thô, tơ đũi, the, đan lưới, võng… tổng cộng có có 242 làng nghề [6].

Một số công trình khảo sát những nét tiêu biểu nhất về nghề thủ công truyền thống, như: Văn hóa truyền thống làng Đồng Kỵ do Lê Hồng Lý chủ biên, nghiên cứu làng Đồng Kỵ (thị xã Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh) [16]; Ninh Hiệp truyền thống và phát triển của nhóm tác giả do Tô Duy Hợp chủ biên nghiên cứu về làng - xã Ninh Hiệp (huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội) [8]. Bên cạnh đó còn có nhiều công trình nghiên cứu về lịch sử các ngành nghề, chủ yếu đề cập đến nguồn gốc nghề thông qua các vị tổ nghề, tiêu biểu là các cuốn sách Nghề thủ công truyền thống Việt Nam và các vị tổ nghề của Trần Quốc 2 Vượng, Đỗ Thị Hảo [28], Nghề cổ đất Việt (khảo cứu) của Vũ Từ Trang [24] v. Ngoài ra còn có các công trình khảo tả về nghề gắn với làng nghề và vùng nghề khác nhau, tiêu biểu là Nghề cổ truyền của Tăng Bá Hoành [10], Quê gốm Bát Tràng của Đỗ Thị Hảo [7], Làng tranh Đông Hồ của Nguyễn Thái Lai [12]. Các cuốn sách này đưa ra các tư liệu về nguồn gốc nghề (tổ nghề), nguồn nguyên liệu, công cụ, quy trình làm nghề, thu nhập của người làm nghề và tâm lý làng nghề.

Viện Nghiên cứu Văn hóa đã tập hợp các công trình viết về nghề và làng nghề thành trong bộ Tổng tập nghề và làng nghề truyền thống Việt Nam. Cùng với các công trình viết về làng nghề, những năm gần đây, vấn đề biến đổi văn hóa làng nghề truyền thống cũng được đề cập đến trong nhiều luận án tiến sĩ, tiêu biểu như: Sự biến đổi văn hóa làng nghề truyền thống ở Hà Nội hiện nay (Qua trường hợp làng Triều Khúc và Thiết Úng), luận án tiến sĩ Văn hóa học của Nguyễn Thị Bích Thủy (2015) [23], Biến đổi văn hóa làng nghề truyền thống trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh, luận án tiến sĩ Văn hóa học của Đinh Công Tuấn (2015)[21], Biến đổi văn hóa làng dệt Phương La (huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình), luận án tiến sĩ Văn hóa học của Bùi Thị Dung (2016) [3],. Ngoài ra cũng có thể kể đến các bài viết liên quan đến biến đổi văn hóa làng nghề. Tạp chí Xưa và Nay số 245 tháng 10/2005 có bài của Anh Thế “Cụm làng nghề điển hình của Bắc Ninh” tr.28 - 30[22] và bài của TS Đào Thế Anh, “Phát triển cụm công nghiệp nông thôn từ làng nghề truyền thống” tr.