Luận án Nghiên cứu sử dụng phế phụ phẩm nông nghiệp kết hợp bãi lọc trồng cây để xử lý kim loại nặng Fe, Mn trong nước thải mỏ than - Đỗ Thị Hải

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM HỌC VỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ----------------------------- ĐỖ THỊ HẢI NGHIÊN CỨU, SỬ DỤNG MỘT SỐ PHẾ PHỤ PHẨM NÔNG NGHIỆP KẾT HỢP BÃI LỌC TRỒNG CÂY ĐỂ XỬ LÝ KIM LOẠI NẶNG Fe, Mn TRONG NƯỚC THẢI MỎ THAN LUẬN ÁN TIẾN SĨ KỸ THUẬT MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI - NĂM 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ----------------------------- ĐỖ THỊ HẢI NGHIÊN CỨU, SỬ DỤNG MỘT SỐ PHẾ PHỤ PHẨM NÔNG NGHIỆP KẾT HỢP BÃI LỌC TRỒNG CÂY ĐỂ XỬ LÝ KIM LOẠI NẶNG Fe, Mn TRONG NƯỚC THẢI MỎ THAN Chuyên ngành: Kỹ thuật môi trường Mã số: 9 52 03 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KỸ THUẬT MÔI TRƯỜNG NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Bùi Thị Kim Anh 2. Lê Thanh Sơn HÀ NỘI - NĂM 2023 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, công trình nghiên cứu này là của riêng tôi và không có sự trùng lặp với các công trình, bài báo khoa học khác đã công bố. Các dữ liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án rõ ràng, trung thực, được các đồng tác giả trong các đề tài, bài báo cho phép sử dụng và chúng chưa được dùng để bảo vệ bất kỳ một học vị nào, hay công bố ở công trình nào khác.

Hà Nội, ngày 28 tháng 3 năm 2023 Tác giả luận án NCS. Đỗ Thị Hải ii LỜI CẢM ƠN Trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu, tôi đã được thầy cô Viện Công nghệ môi trường, Học viện Khoa học và Công nghệ (GUST) - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST), Khoa Môi trường, Trường Đại học Mỏ - Địa chất, gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp động viên, hỗ trợ và tạo mọi điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận án tiến sĩ. Bằng tấm lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin gửi lời cảm ơn đến PGS. Bùi Thị Kim Anh, PGS.

Lê Thanh Sơn thuộc Viện Công nghệ môi trường (IET) - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã nhiệt tình hướng dẫn và luôn luôn động viên, định hướng cho tôi những hướng nghiên cứu quan trọng trong suốt thời gian làm nghiên cứu sinh tại khoa Công nghệ môi trường, Học viện Khoa học và Công nghệ (GUST). Tôi xin chân thành cảm ơn các tập thể: Khoa Công nghệ môi trường, Học viện Khoa học và Công nghệ (GUST) - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST); Viện Công nghệ môi trường (IET) - VAST; Bộ môn Địa sinh thái và CNMT, khoa Môi trường, Trường Đại học Mỏ - Địa chất (HUMG) đã luôn hỗ trợ và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện luận án. Và cuối cùng, tôi xin dành những lời cảm ơn sâu sắc nhất tới gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã luôn cổ vũ, động viên và hỗ trợ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án của mình. Hà Nội, ngày 28 tháng 03 năm 2023 Tác giả luận án NCS.

Đỗ Thị Hải iii MỤC LỤC MỤC LỤC. iii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC BẢNG .vii DANH MỤC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ. viii MỞ ĐẦU.

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU. Tổng quan về nước thải mỏ than và các phương pháp xử lý. Tổng quan về nước thải mỏ than. Phương pháp xử lý nước thải mỏ than.

Tình hình xử lý nước thải mỏ than trên Thế giới và Việt Nam. Tổng quan về phế phụ phẩm nông nghiệp. Nguồn gốc, thành phần và tính chất một số phế phụ phẩm nông nghiệp. Quá trình thủy phân phế phụ phẩm nông nghiệp.

Tình hình nghiên cứu và sử dụng PPP nông nghiệp để xử lý ô nhiễm KLN trong môi trường nước. Công nghệ bãi lọc trồng cây để xử lý nước thải. Các loại bãi lọc trồng cây và thực vật trong xử lý nước thải. Cơ chế loại bỏ KLN trong nước của bãi lọc trồng cây.

Tình hình nghiên cứu và ứng dụng CW trong xử lý nước thải chứa KLN. Những tồn tại và hạn chế cần giải quyết. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Vật liệu, hóa chất và thiết bị sử dụng. Vật liệu chính trong nghiên cứu. Các phương pháp nghiên cứu. Phương pháp điều tra khảo sát, lấy mẫu.

Phương pháp phân tích, đánh giá. Phương pháp tổng hợp, xử lý số liệu. Các phương pháp thực nghiệm. Thí nghiệm lựa chọn PPP nông nghiệp để xử lý Fe, Mn trong nước thải.

Thí nghiệm đánh giá khả năng xử lý Fe, Mn của một số loài TVTS. Nghiên cứu xây dựng quy trình công nghệ xử lý Fe, Mn trong nước thải mỏ than. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Hiện trạng chất lượng nước thải mỏ than.

Kết quả khảo sát chất lượng NT tại mỏ than Khánh Hòa. Kết quả khảo sát tại một số mỏ than thuộc tỉnh Quảng Ninh. Kết quả lựa chọn phế phụ phẩm nông nghiệp để xử lý Fe, Mn trong nước thải mỏ. Đánh giá quá trình thủy phân phế phụ phẩm nông nghiệp.

Kết quả đánh giá sự biến đổi giá trị COD khi thủy phân các PPP nông nghiệp. Kết quả đánh giá khả năng xử lý chất ô nhiễm của các PPP nông nghiệp thủy phân trong hệ bãi lọc trồng cây. Kết quả đánh giá khả năng xử lý Fe, Mn của thực vật thủy sinh. Đánh giá khả năng thích nghi của các loài TVTS trong các hệ thí nghiệm.

Đánh giá khả năng xử lý Fe, Mn của các loài TVTS. Lựa chọn loài TVTS phù hợp để xử lý Fe, Mn trong nước thải mỏ than. Xây dựng quy trình công nghệ xử lý Fe, Mn trong nước thải mỏ than. Quy trình công nghệ xử lý Fe, Mn trong nước thải mỏ than quy mô 250l/ngày.

Đánh giá khả năng xử lý Fe, Mn trong các modun. Đánh giá hiệu quả xử lý của quy trình công nghệ .122 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 129 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 130 CÁC HÌNH ẢNH TRONG QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU.

144 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ. 148 DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, SỐ LIỆU TRONG NGHIÊN CỨU. 150 vi DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT TT Ký hiệu Tiếng Anh Tiếng Việt 1 ALD Anaerobic limestone ditch Mương đá vôi yếm khí 2 AMD Acid Mine Drainage Nước thải axit mỏ 3 BOD Biochemical Oxygen Nhu cầu oxy sinh học Demand 4 BTNMT Bộ Tài nguyên và Môi trường 5 CHSH Biotransformation Chuyển hóa sinh học 6 COD Chemical Oxygen Demand Nhu cầu oxy hóa học 7 CW Constructed Wetland Công nghệ bãi lọc trồng cây 8 ĐNNNT Đất ngập nước nhân tạo 9 HĐKS Hoạt động khoáng sản 10 PPP Phế phụ phẩm 11 KL Kim loại 12 KLN Kim loại nặng 13 LATS Luận án tiến sĩ 14 NT Nước thải 15 SEM Scanning Electron Kính hiển vi điện tử quét Microscope 16 TCVN Tiêu chuẩn Việt Nam 17 TN Thí nghiệm 18 TSS Total Suspended Solid Tổng chất rắn lơ lửng 19 TVTS Thực vật thủy sinh 20 PTN Phòng thí nghiệm 21 QCVN Quy chuẩn Việt Nam 22 UV-VIS Ultraviolet- Quang phổ tử ngoại khả kiến VisibleSpectroscopy 23 VSV Vi sinh vật 24 VLHP Vật liệu hấp phụ 25 VLSH Vật liệu sinh học 26 XLNT Xử lý nước thải vii DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Chất lượng NT ở một số mỏ than khảo sát tháng 5/2017 [13].

Chất lượng NT ở một số mỏ than khảo sát tháng 2/2018 [13]. Đặc trưng nước thải mỏ than Đèo Nai và Cọc Sáu [48]. Các thông số đặc trưng tại trạm XLNT Mạo Khê [49]. Đặc trưng nước thải mỏ than tại trạm XLNT Tân Lập [50].

Chi phí XLNT mỏ than tại một số trạm xử lý ở Việt Nam. Thành phần hoá học của một số PPP nông nghiệp [54]. Tổng kết một số mô hình bãi lọc trồng cây được nghiên cứu ở Việt Nam. Vị trí lấy mẫu nước thải tại các mỏ than.

Các công thức thí nghiệm khảo sát khả năng xử lý KLN Fe, Mn của các PPP nông nghiệp thủy phân trong hệ bãi lọc trồng cây. Bố trí thí nghiệm hệ 1 (có bổ sung vật liệu đá vôi, vỏ trấu). Bố trí thí nghiệm hệ 2 (không bổ sung vật liệu đá vôi, vỏ trấu). Các công thức thí nghiệm đánh giá khả năng xử lý Fe, Mn của hệ vật liệu kết hợp đá vôi và vỏ trấu thủy phân.

Kết quả phân tích chất lượng NT đầu vào (KH1) và NT đầu ra (KH2) của hệ thống XLNT mỏ than Khánh Hòa. Kết quả quan trắc chất lượng nước thải tại một số mỏ than thuộc tỉnh Quảng Ninh. Kết quả phân tích sản phẩm của quá trình trao đổi chất. Tỷ lệ chết của các loài TVTS ở 02 hệ thí nghiệm.

Hiệu quả xử lý Fe, Mn của các loại thực vật thủy sinh. Thông số ô nhiễm chính trong nước thải mỏ than Tây Lộ Trí, Quảng Ninh. Sự biến đổi hàm lượng Fe (mg/l) trong các CW theo thời gian. Sự biến đổi hàm lượng Mn (mg/l) trong các CW theo thời gian.

Sự thay đổi hàm lượng các thông số ô nhiễm tại các modun. Hiệu suất xử lý của các thông số ô nhiễm tại từng modun. Hàm lượng và hiệu suất các thông số ô nhiễm tại từng modun .126 viii DANH MỤC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ Hình 1. Nước thải mỏ than lộ thiên (mỏ Tây Lộ Trí, tỉnh Quảng Ninh).

Nước thải hầm lò (mỏ than Núi Nhện, tỉnh Quảng Ninh). Hình ảnh mặt cắt ngang một ALD điển hình. Sơ đồ hệ thống xử lý nước thải bằng đá vôi. Sơ đồ công nghệ XLNT mỏ than Cọc Sáu và Đèo Nai.

Sơ đồ công nghệ XLNT mỏ than Mạo Khê. Sơ đồ công nghệ xử lý XLNT tại trạm Tân Lập. Hình ảnh một số PPP trong nông nghiệp. Quá trình thủy phân cellulose [55].

Sơ đồ bãi lọc trồng cây dòng chảy ngầm theo chiều ngang. Sơ đồ bãi lọc trồng cây dòng chảy ngầm theo chiều đứng. Mô hình CW điển hình để xử lý nước thải mỏ. Mô hình CW xử lý nước thải tại Công ty Formosa Hà Tĩnh và mỏ Pb-Zn Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn.

Hình ảnh một số phế phụ phẩm nông nghiệp trước và sau khi thủy phân 51 Hình 2. Cây lan chi (Chlorophytum comosum). Cây phát lộc (Dracaena sanderiana). Cây thủy trúc (Cyperus alternifolius).

Cây muống nhật (Caladium bicolor). Đá vôi được lựa chọn trong nghiên cứu. Kính hiển vi điện tử quét (SEM) .