Nghiên cứu nghệ thuật tiểu thuyết Diêm Liên Khoa trong văn học Trung Quốc đương đại

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.

Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu của luận án. Đóng góp mới về khoa học của luận án. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài. Cấu trúc của luận án.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ QUAN ĐIỂM, PHƢƠNG HƢỚNG TIẾP CẬN CỦA LUẬN ÁN. Các giai đoạn nghiên cứu tiểu thuyết Diêm Liên Khoa ở Trung Quốc. Phiên dịch, nghiên cứu tiểu thuyết Diêm Liên Khoa ở một số nƣớc trên thế giới. Nghiên cứu tiểu thuyết Diêm Liên Khoa ở Việt Nam.

Những tranh luận quanh tiểu thuyết Diêm Liên Khoa. Quan điểm và phƣơng hƣớng tiếp cận của luận án .28 Tiểu kết chƣơng 1. 30 CHƢƠNG 2: “CHỦ NGHĨA THẦN THỰC”:. 31 TỪ QUAN NIỆM ĐẾN THỰC HÀNH.

Quan niệm về “chủ nghĩa thần thực”.“Thần là cây cầu, thực là bờ bên kia”. “Vô nhân quả”, “bán nhân quả” và “nội nhân quả”. Quá trình chuyển biến trong quan niệm nghệ thuật của nhà văn: từ “hiện thực” đến “thần thực”. “Chủ nghĩa thần thực” của Diêm Liên Khoa trong quan hệ với truyền thống văn học Trung Quốc.

Gia nhập dòng văn học hương thổ. Nối tiếp dòng văn học “Phản tỉnh dân tộc”. Tiếp thu phương thức tự sự truyền thống. Khúc xạ tư tưởng “Đạo” gia.

Tiểu thuyết Diêm Liên Khoa trong sự tiếp thu và sáng tạo từ văn học phƣơng Tây. Tiếp thu kỹ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại. Ảnh hưởng của tư tưởng hiện sinh chủ nghĩa. 58 Tiểu kết chƣơng 2.

KỸ THUẬT TỰ SỰ. Dụ ngôn hóa tự sự và phi lý hóa tự sự. Dụ ngôn hóa tự sự. Phi lý hóa tự sự.

Điểm nhìn và kết cấu tự sự. Đa dạng hóa điểm nhìn. Các dạng thức kết cấu tự sự. Siêu tiểu thuyết và gián cách hóa tự sự.

Mộng nhƣ một tự sự .96 Tiểu kết chƣơng 3. DIỄN NGÔN TỰ SỰ VÀ NGÔN NGỮ TIỂU THUYẾT. Diễn ngôn tự sự. Diễn ngôn song trùng.

Viết chính trị trong bối cảnh hậu Mao. “Phản Utopia” như một bản sắc trần thuật. Đặc sắc ngôn ngữ tiểu thuyết. Ngôn ngữ nhại.

Sử dụng và sáng tạo phương ngữ. Ý thức tái xác lập địa vị phương ngữ. 134 Tiểu kết chƣơng 4. 147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.

1 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của đề tài Nhà văn Diêm Liên Khoa 阎连科 sinh năm 1958 tại tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Ông từng có quá trình phục vụ trong quân đội, tốt nghiệp khoa Văn học Học viện Nghệ thuật Giải phóng quân, hiện nay là giáo sư của Viện Văn học, đại học Nhân dân Trung Quốc. Từ 1979-2019, ông đã công bố hơn 11 tiểu thuyết, 10 tập truyện vừa và truyện ngắn, 5 tập tản văn và tiểu luận; đạt được gần 30 giải thưởng văn học khác nhau trong và ngoài nước như: Giải thưởng Lỗ Tấn lần thứ nhất và lần thứ 2; Giải thưởng Lão Xá lần thứ 3; Giải thưởng văn học Hoa ngữ quốc tế; Giải thưởng Văn học Kafka… Cho đến nay, mặc dù xung quanh tác phẩm của Diêm Liên Khoa vẫn tồn tại những nhận định trái chiều, bên cạnh sự ca ngợi hết lời cũng có những ý kiến hoài nghi phê phán, nhưng không ai phủ nhận sức hút và sự mới lạ trong tiểu thuyết của ông.

Điều này càng cho thấy, Diêm Liên Khoa là một hiện tượng văn học cần phải được nghiên cứu. Diêm Liên Khoa đã thử sức mình trên nhiều thể loại văn học, bao gồm: tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện dài, tạp văn, tản văn, tiểu luận về sáng tác văn học… nhưng tiểu thuyết mới là thể loại tạo nên tên tuổi của nhà văn. Vì vậy, tiểu thuyết xứng đáng là lĩnh vực đầu tiên để khai thác khi nghiên cứu văn nghiệp Diêm Liên Khoa. Mặt khác, nghệ thuật tiểu thuyết là một khía cạnh không thể bỏ qua khi đánh giá tác phẩm, đây đồng thời cũng là phương diện thể hiện phong cách, tư duy nghệ thuật của nhà văn, sức hấp dẫn của tiểu thuyết.

Nói cách khác, nghiên cứu nghệ thuật tiểu thuyết có thể xem như chìa khóa để giải mã văn bản. Trong việc nghiên cứu nghệ thuật tiểu thuyết thì vấn đề tự sự luôn là yếu tố là then chốt (tự sự ở đây chủ yếu được hiểu theo nghĩa hẹp ở bình diện văn học, một hoạt động biểu nghĩa dựa trên đặc thù ngôn ngữ). Nhận diện đặc trưng khu biệt của các kiểu tự sự, hình thức và hoạt động hành chức của văn bản tự sự - được thể hiện cụ thể qua quan điểm nghệ thuật và thực tiễn sáng tác của nhà văn Diêm Liên Khoa - là mục đích của chúng tôi khi thực hiện luận án này. Mặt khác, tìm hiểu tác phẩm của Diêm Liên Khoa giúp người đọc thấy được sự vận động của văn học sử Trung 1 Quốc; hiểu rõ hơn bản chất chiều sâu của xã hội Trung Quốc, khuynh hướng của tiểu thuyết Trung Quốc đương đại; đồng thời qua đó soi chiếu vào đời sống của xã hội Việt Nam để có thể rút ra được những kiến giải về lịch sử và nhân sinh.

Trước những vấn đề đặt ra trên, luận án của chúng tôi có nhiệm vụ làm rõ đặc sắc tư tưởng thẩm mỹ, nghệ thuật tự sự, ngôn ngữ tiểu thuyết Diêm Liên Khoa dựa trên nền tảng lý thuyết tự sự học phương Tây và những đặc trưng riêng của tự sự học Trung Quốc; lý giải những cách tân, sự đan quyện truyền thống và hiện đại trong nghệ thuật tiểu thuyết Diêm Liên Khoa; đồng thời cho thấy những nét độc đáo của phong cách nhà văn so với các tác giả văn học Trung Quốc trước và cùng thời. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Thực hiện đề tài này, chúng tôi đặt ra những mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu sau: Mục đích nghiên cứu: Nhận diện đặc sắc nghệ thuật tiểu thuyết Diêm Liên Khoa (tư tưởng nghệ thuật, kỹ thuật tự sự, ngôn ngữ nghệ thuật) so với những nhà văn trước và đương thời, qua đó chỉ ra những đóng góp của nhà văn đối với văn học Trung Quốc hiện đại. Nhiệm vụ nghiên cứu: Dựa trên lý thuyết tự sự học, thi pháp học, luận án sẽ làm rõ quan niệm về ―chủ nghĩa thần thực‖ của Diêm Liên Khoa thể hiện ở các bình diện khác nhau của nghệ thuật tự sự; đồng thời, hệ thống hóa, cụ thể hóa đặc trưng nghệ thuật tiểu thuyết của nhà văn qua việc phân tích những tác phẩm tiêu biểu. Mặt khác, chúng tôi sẽ chỉ ra sự tiếp thu của Diêm Liên Khoa đối với truyền thống văn học Trung Quốc cũng như những ảnh hưởng của nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại đến tư tưởng và bút pháp tự sự của nhà văn.

Cùng với việc tham khảo nhiều nguồn tư liệu khác nhau, chúng tôi thể hiện những quan điểm riêng dựa trên cơ sở đối thoại với những công trình nghiên cứu tiểu thuyết Diêm Liên Khoa ở nước ngoài, nhằm đáp ứng các tiêu chí thiết yếu của một đề tài nghiên cứu khoa học. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là nghệ thuật tiểu thuyết Diêm Liên Khoa. Đương nhiên, nghiên cứu nghệ thuật không có nghĩa là tách rời nội dung, bởi đây là hai mặt biện chứng, có mối liên hệ hữu cơ của chỉnh thể tác phẩm. Do đối tượng nghiên cứu như vậy, luận án sẽ trả lời những câu hỏi chính: Nghệ thuật tiểu thuyết của Diêm Liên Khoa có đặc trưng gì? Nên lựa chọn những phương diện nào của nghệ thuật tiểu thuyết để nghiên cứu? Từ đó, chỉ ra những điểm độc đáo của nghệ thuật tiểu thuyết Diêm Liên Khoa so với các nhà văn trước và đương thời, cũng như sự đóng góp của Diêm Liên Khoa đối với nền văn học Trung Quốc.

Tóm lại, luận án tập trung nghiên cứu các phương diện chính sau: Quan niệm sáng tác và tư duy nghệ thuật, kỹ thuật tự sự, diễn ngôn tự sự và đặc điểm ngôn ngữ tiểu thuyết. Phạm vi khảo sát của luận án tập trung vào các tiểu thuyết nổi bật nhất của Diêm Liên Khoa từng đạt giải thưởng trong nước và quốc tế, bao gồm những cuốn đã dịch và chưa được dịch ra tiếng Việt. Các thao tác phân tích, khảo sát dựa trên văn bản gốc: Ngàn năm trôi mãi (Nhật quang lưu niên, Nxb Hoa Thành, 1998), Kiên ngạnh như thủy (Nxb Văn nghệ Trường Giang, 2001), Làng Thụ Hoạt (Thụ Hoạt, Nxb Văn nghệ Xuân Phong, 2004), Giấc mộng làng Đinh (Đinh trang mộng, Nxb Văn nghệ Thượng Hải, 2006), Phong Nhã Tụng (Nxb Nhân dân Giang Tô, 2008), Tứ thư (Nxb Mạch Điền, 2011); đồng thời có đối chiếu, tham khảo các bản dịch tiếng Việt của Vũ Công Hoan (Người tình phu nhân sư trưởng, Nxb Văn hóa thông tin, 2012; Phong Nhã Tụng, Nxb Dân trí, 2010), Nguyễn Thị Minh Thương (Kiên ngạnh như thủy, Nxb Hội nhà văn, 2014; Nàng Kim Liên ở trấn Tây Môn, Nxb Tao Đàn, 2018; Đinh trang mộng, Nxb Tao Đàn, 2019) và Châu Hải Đường (Tứ thư, Nxb Tao Đàn, 2019). Ngoài ra, trong quá trình phân tích các tác phẩm, chúng tôi cũng mở rộng khảo sát, liên hệ với các cuốn tiểu thuyết khác của nhà văn như: Ngục tình cảm (Tình cảm ngục, Nxb Văn nghệ giải phóng 1991), Kim Liên, xin chào (Nxb Văn học Trung Quốc, 1997), Bài hát Bá Lâu (Bá Lâu thiên ca, Nxb Văn nghệ Bắc Nhạc, 2001), Ngày tháng năm (Niên nhật nguyệt, Nhà xuất bản Nhân dân Tân Cương, 2002), Tạc 3 Liệt chí (Nxb Văn nghệ Thượng Hải, 2013), Ngày tàn (Nhật tức, Nxb Điền Mạch, 2016).

Bên cạnh việc nghiên cứu tác phẩm, chúng tôi đồng thời nhận diện quan điểm nghệ thuật của tác giả dựa trên ba tài liệu chính: chuyên luận Phát hiện tiểu thuyết, (Nxb Đại học Nam Khai, 2011), hợp tuyển các bài phát biểu ở nước ngoài - Lời phát biểu hàm hồ (Nhất phái hồ ngôn, Nxb Trung Tín, 2012), tản văn Tôi và cha chú (Ngã dữ phụ bối, Nxb Nhân dân Vân Nam, 2009) cùng với nhiều bài trả lời phỏng vấn, bài phát biểu trong và ngoài nước khác của nhà văn. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu của luận án Luận án chủ yếu sử dụng những hạt nhân lý thuyết của phương Tây về tự sự học, thi pháp học để giải mã tiểu thuyết Diêm Liên Khoa. Những lý thuyết nghiên cứu này cho thấy hiệu quả của nó trong việc lý giải những hiện tượng văn học và giải mã văn bản. Vì vậy, khi thực hiện đề tài, chúng tôi kết hợp lý luận văn học Trung Quốc từ truyền thống đến hiện đại với lý luận phương Tây hiện đại trong việc phân tích đối tượng nghiên cứu.