Nghệ thuật tạo hình bia tiến sĩ Văn Miếu - Quốc Tử Giám - Đào Thị Thúy Anh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Đào Thị Thúy Anh NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH BIA TIẾN SĨ Ở VĂN MIẾU - QUỐC TỬ GIÁM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Hà Nội - 2017 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Đào Thị Thúy Anh NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH BIA TIẾN SĨ Ở VĂN MIẾU - QUỐC TỬ GIÁM Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật Mã số: 9 21 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Triệu Thế Hùng Hà Nội - 2017 MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .1 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN .3 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI . Tổng quan về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài . Cơ sở lý luận khoa học . Một số khái niệm .27 Chƣơng 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN BIA TIẾN SĨ Ở VĂN MIẾU - QUỐC TỬ GIÁM . Những mốc lịch sử khoa cử Nho học Việt Nam và ý nghĩa vấn đề dựng bia tiến sĩ ở VM - QTG . Đôi nét về diễn biến bia ký của người Việt .60 Chƣơng 3: ĐẶC TRƢNG NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH BIA TIẾN SĨ Ở VĂN MIẾU - QUỐC TỬ GIÁM . Cấu trúc liền khối và các quy thức tỉ lệ bia TS ở VM - QTG . Phong cách chạm khắc bia TS ở VM - QTG . Sự biến đổi linh hoạt của đường nét trong các mô típ trang trí bia TS ở VM - QTG . Sự tương đồng và khác biệt của bia tiến sĩ ở VM - QTG thời Lê so với dòng bia khác .107 Chƣơng 4: GIÁ TRỊ TẠO HÌNH CỦA BIA TIẾN SĨ Ở VM - QTG TRONG DÕNG CHẢY MỸ THUẬT DÂN TỘC . Nghệ thuật bố cục bia TS ở VM - QTG . Vẻ đẹp tạo hình của các mô típ trang trí . Vai trò của bia TS ở VM - QTG đối với nền tạo hình dân tộc và sự ảnh hưởng phong cách tạo hình đối với bia tiến sĩ địa phương .150 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .153 TÀI LIỆU THAM KHẢO .163 1 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án với đề tài Nghệ thuật tạo hình bia tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện. Các trích dẫn, số liệu và kết quả nêu trong luận án là trung thực và có xuất xứ rõ ràng. Hà Nội, ngày 10 tháng 12 năm 2017 Tác giả luận án Đào Thị Thúy Anh 2 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN ĐHSP Đại học Sư phạm H Hình KHXH Khoa học Xã hội MT Mỹ thuật MTVN Mỹ thuật Việt Nam NCS Nghiên cứu sinh NTTH Nghệ thuật tạo hình Nxb Nhà xuất bản PL Phụ lục PLBB Phụ lục bảng biểu STT Số thứ tự TS Tiến sĩ Tr Trang VM - QTG Văn Miếu - Quốc Tử Giám VHNT Văn hóa Nghệ thuật 3 MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Đảng và Nhà Nước ta luôn quan tâm đến định hướng bảo tồn nền văn hóa nghệ thuật truyền thống, điều đó đã tạo động lực cho việc nghiên cứu nghệ thuật được toàn diện và sâu sắc. Nghị quyết 9 - Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI đề cập xây dựng và phát triển văn hóa con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, điều đó chứng tỏ văn hóa nghệ thuật luôn đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã hội. Dưới góc nhìn Mỹ thuật học, các di tích văn hóa vật thể là bằng chứng sinh động về khả năng sáng tạo của con người Việt Nam qua nhiều thế kỷ. Đứng trước thực tế, các di tích lên tiếng “đòi” tu bổ, bảo tồn và phát huy giá trị trong bối cảnh mới; Nhiều công trình khoa học, ứng dụng phát triển, lấy di sản văn hóa mỹ thuật truyền thống làm đối tượng nghiên cứu; Nhiều ấn phẩm về mỹ thuật truyền thống được xuất bản, dịch thuật, quảng bá, trưng bầy sâu rộng trong nước và quốc tế. 82 bia tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám (VM - QTG) được không ít nhà khoa học nghiên cứu, từ việc đề cập những giá trị văn bản học Hán Nôm, những lớp ý nghĩa về văn hóa, lịch sử, khảo cổ học giáo dục trên bia ký đến vấn đề khảo tả hình thức trang trí bia tiến sĩ; Điều đó đã phần nào chứng tỏ 82 di vật hiện tồn này có một vị trí quan trọng trong lòng người Việt. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi của những giá trị tạo hình trên bia tiến sĩ ở VM - QTG dường như chưa được khai thác một cách sâu sắc. Trong khuôn khổ luận án Nghệ thuật tạo hình bia tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám, NCS hướng tới khẳng định những giá trị của bia tiến sĩ VM - QTG thông qua việc “diễn dịch, giải mã” các biểu tượng, hình nét, mô típ mang tính Mỹ thuật học, nghệ thuật bố cục bia tiến sĩ ở VM - QTG, một bình diện mà các công trình nghiên cứu trước chưa mấy đề cập. 4 Luận án lựa chọn vấn đề khai thác nghệ thuật tạo hình bia tiến sĩ ở VM - QTG với mong muốn: Đáp ứng yêu cầu nghiên cứu khoa học theo định hướng bảo tồn nền văn hóa nghệ thuật truyền thống của Đảng và Nhà nước (thông qua nội dung của Nghị quyết 9, Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI). Tiếp cận ở một khía cạnh mang tính cốt lõi của bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam, luận án khai thác nghệ thuật tạo hình bia tiến sĩ ở VM - QTG với các yếu tố đặc trưng qua kiểu dáng bố cục bia, chạm khắc và các yếu tố trang trí trên bia tiến sĩ ở VM - QTG theo phương pháp nghiên cứu liên ngành, đặt trọng tâm vào phương pháp điền dã (khảo sát thực tế), so sánh. Luận án lựa chọn và vận dụng các cơ sở lý luận liên quan đến sự biến đổi văn hóa nghệ thuật nói chung trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa; Trình bày một số khái niệm có tính chất công cụ, dẫn dắt vấn đề nghiên cứu từ những tác động của lịch sử, văn hóa thời Lê, vấn đề giáo dục, khoa cử thời Lê và diễn biến bia ký của người Việt, từ đó phân tích để chứng minh những yếu tố đặc trưng của phong cách tạo hình, điêu khắc, trang trí bia tiến sĩ ở VM - QTG so với các dòng bia dân sinh. Ở một mức độ nào đó, kết quả nghiên cứu của luận án có giá trị tiếp nối nghiên cứu mỹ thuật truyền thống từ những công trình khoa học đã công bố trước đây; phân tích ngôn ngữ tạo hình bia tiến sĩ ở VM - QTG từ đó khẳng định giá trị nghệ thuật của bia tiến sĩ ở VM - QTG; giải mã đằng sau những hoa văn chạm khắc trang trí là những lớp ý nghĩa đầy tính triết mỹ. Luận án mang tính kế thừa những nghiên cứu về nghệ thuật bia ký của các nhà khoa học đi trước, từ đó đi sâu vào vấn đề mà đề tài đã dự kiến; Tập hợp tư liệu, điền dã, đạc họa, phân tích, so sánh, tìm ra giá trị của bia tiến sĩ ở VM - QTG. Luận án mong muốn có thể phần nào bổ sung thêm những khoảng trống từ các tư liệu của các nhà khoa học đi trước, góp phần nâng cao 5 chất lượng giáo dục thẩm mỹ, bồi dưỡng lòng tự tôn dân tộc và quảng bá những giá trị nghệ thuật tạo hình bia tiến sĩ ở VM - QTG. Mục đích nghiên cứu 2. Mục đích tổng quát Căn cứ trên cơ sở những tài liệu lịch sử, tư liệu điền dã… kết hợp các lý luận khoa học tìm ra những giá trị nghệ thuật tạo hình của bia tiến sĩ ở VM - QTG; Đóng góp và làm sâu sắc thêm về phương pháp nghiên cứu mỹ thuật cổ mang tính liên ngành. Tìm ra đặc trưng và khẳng định có một loại hình bia tiến sĩ ở Việt Nam. Mục đích cụ thể Tổng hợp các khái niệm liên quan đến đề tài để dẫn dắt vào vấn đề nghiên cứu. Sử dụng các tài liệu khoa học về mỹ thuật cổ để kiểm chứng, phân tích những đặc trưng ngôn ngữ tạo hình bia tiến sĩ ở VM - QTG. Từ đó so sánh với một số thể loại bia đá khác, xác định giá trị của bia tiến sĩ ở VM - QTG trong nền mỹ thuật Việt Nam. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu + Cấu trúc, tỉ lệ và nghệ thuật bố cục bia tiến sĩ ở VM - QTG + Nghệ thuật điêu khắc, trang trí hoa văn trên bia VM - QTG (có phân loại theo các khoảng niên đại). Phạm vi nghiên cứu - Bia tiến sĩ ở VM - QTG (Thăng Long, Hà Nội) từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVII và một số bia TS ở Văn Miếu địa phương. - Một số bia dân sinh điển hình thế kỷ XV, XVI. Giả thuyết khoa học Tư tưởng, triết lý, nhân sinh quan của người Việt đương thời là một trong những tác nhân hình thành nên phong cách đặc trưng về nghệ thuật bố 6 cục, cách thức sử dụng mô típ trang trí và quy thức trang trí một mặt của bia tiến sĩ ở VM - QTG. Nghệ thuật tạo hình bia tiến sĩ ở VM - QTG không đồng điệu với bia dân sinh. Có một loại hình bia tiến sĩ ở Việt Nam. Bia tiến sĩ ở VM - QTG có giá trị đối với nền mỹ thuật Việt Nam xưa và nay. Phƣơng pháp nghiên cứu 5. Tổng hợp, thu thập tư liệu: Trong quá trình nghiên cứu để thực hiện luận án, nghiên cứu sinh thu thập các tư liệu văn bản, tư liệu lưu trữ bằng hiện vật ở các bảo tàng, tư liệu hình ảnh, tư liệu từ các học giả đã nghiên cứu về bia TS ở VM - QTG và Văn Miếu một số địa phương điển hình để có cái nhìn tổng thể về đối tượng nghiên cứu. Từ đó lên kế hoạch chi tiết cho các chuyến điền dã. Phương pháp phân tích, chứng minh: trong đó phương pháp phân tích nghệ thuật học và chứng minh được áp dụng chủ yếu ở chương 2 để làm rõ những đặc trưng nghệ thuật tạo hình bia TS ở VM - QTG; cụ thể là phân tích đường nét, bố cục, chất liệu, kiểu dáng bia TS ở VM - QTG, chứng minh giá trị đặc thù của bia TS ở VM - QTG.