Luận án TS Trần Thị Hoài Diễm: Chạm khắc đá lăng bà hoàng Nguyễn ở Huế

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Trần Thị Hoài Diễm NGHỆ THUẬT CHẠM KHẮC ĐÁ TẠI LĂNG CÁC BÀ HOÀNG THỜI NGUYỄN Ở HUẾ LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Hà Nội - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Trần Thị Hoài Diễm NGHỆ THUẬT CHẠM KHẮC ĐÁ TẠI LĂNG CÁC BÀ HOÀNG THỜI NGUYỄN Ở HUẾ Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật Mã số: 9210101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TS TRẦN LÂM BIỀN Hà Nội - 2019 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án tiến sĩ Nghệ thuật chạm khắc đá tại lăng các bà hoàng thời Nguyễn ở Huế là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện. Những vấn đề nghiên cứu cùng các ý kiến tham khảo có chú thích nguồn đầy đủ, kết quả nêu trong luận án là trung thực. Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này. Hà Nội, ngày 09 tháng 01 năm 2019 Tác giả luận án Trần Thị Hoài Diễm ii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ B.H Bulletin des Amis du Vieux Hue ĐNLTCB Đại Nam liệt truyện chính biên ĐNNTC Đại Nam nhất thống chí ĐNTL Đại Nam thực lục KĐĐNHĐSL Khâm Định Đại Nam hội điển sự lệ KHXH Khoa học Xã hội NCS Nghiên cứu sinh Nxb Nhà xuất bản PL Phụ lục TP Thành phố Tp.HCM Thành phố Hồ Chí Minh TS Tiến sĩ TTBTDTCĐ Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Tr Trang Xd Xây dựng iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN . i DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. ii MỞ ĐẦU .1 Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ NGHỆ THUẬT CHẠM KHẮC ĐÁ . Một số khái niệm liên quan đến nghệ thuật trang trí chạm khắc đá tại lăng các bà hoàng thời Nguyễn . Tổng quan tình hình nghiên cứu mỹ thuật cung đình thời Nguyễn và về nghệ thuật chạm khắc đá .34 Chương 2 ĐẶC ĐIỂM CHẤT LIỆU VÀ CÁC HÌNH TƯỢNG TIÊU BIỂU TRONG NGHỆ THUẬT CHẠM KHẮC ĐÁ TẠI LĂNG CÁC BÀ HOÀNG THỜI NGUYỄN . Đặc điểm và vai trò của chất liệu đá trong mỹ thuật thời Nguyễn . Nghệ thuật chạm khắc đá thời Nguyễn . Chạm khắc đá tại lăng của các bà hoàng thời Nguyễn . Một số hình tượng tiêu biểu trong trang trí chạm khắc đá tại lăng các bà hoàng thời Nguyễn .93 Chương 3 GIÁ TRỊ CỦA NGHỆ THUẬT CHẠM KHẮC ĐÁ TẠI LĂNG CÁC BÀ HOÀNG THỜI NGUYỄN . Giá trị thẩm mỹ truyền thống và tâm linh trong nghệ thuật chạm khắc đá tại lăng các bà hoàng thời Nguyễn . Yếu tố tam giáo trong nghệ thuật chạm khắc đá tại lăng của các bà hoàng thời Nguyễn . Một số đặc trưng ngôn ngữ chủ đạo thể hiện trong chạm khắc đá tại lăng của các bà hoàng thời Nguyễn .141 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ .145 TÀI LIỆU THAM KHẢO . Lý do chọn đề tài Lịch sử phát triển của nghệ thuật dân tộc Việt Nam cho thấy, chất liệu đá đã chiếm giữ một vị trí nổi bật và xuyên suốt từ thời nguyên thủy đến các triều đại phong kiến sau này. Các chúa Nguyễn (1558 - 1777) và sau là các vua Nguyễn (1802 - 1945) đã quyết định xây dựng kinh đô tại Phú Xuân, trước yêu cầu này đòi hỏi triều đình cần phải trưng tập các phường thợ, thợ cả, tài lực của cả nước, điều đó góp phần tạo ra cơ hội cho nhiều ngành nghề truyền thống, trong đó nghề chế tác, chạm khắc đá là một trong những nghề hội đủ được các điều kiện thuận lợi để phát triển mạnh mẽ và đạt đến đỉnh cao ngay từ đầu thế kỷ XIX. Từ những di sản phong phú, đa dạng còn lại của mỹ thuật cung đình thời Nguyễn và qua các tư liệu lịch sử, có thể thấy nghệ thuật chạm khắc đá có mặt hầu hết ở các cụm không gian kiến trúc tại quần thể di tích thời Nguyễn. Từ các cung điện, miếu thờ như điện Thái Hòa, điện Long An, điện Kiến Trung, cung Diên Thọ, cung Trường Sanh, Thái Bình Lâu, điện Gia Thành, điện Hòn Chén (điện Huệ Nam), điện Voi Ré, Triệu Miếu, Hưng Miếu, Thái Miếu, Thế Miếu cho đến các lăng của các vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh, Dục Đức, Khải Định, lăng các hoàng thân quốc thích như lăng Kiên Thái Vương, cùng nhiều bia đá trang trí có giá trị nghệ thuật đặc sắc như các bia ở Võ Miếu, Văn Miếu, bia Ngự Hà, đài nước điện Kiến Trung, bia Tam Vương. Nhiều công trình kiến trúc với trang trí chạm khắc đá đặc sắc của triều Nguyễn đã trở thành những giá trị sáng tạo quý giá của di sản văn hóa Huế. Dẫu vậy, vẫn còn nhiều di tích chạm khắc đá thời Nguyễn trong đó có lăng của các bà hoàng như lăng Hoàng Cô, lăng Thoại Thánh, lăng Thuận Thiên Cao hoàng hậu, lăng Hiếu Đông, lăng Từ Dũ, lăng Lệ Thiên Anh, lăng Tiên Cung, lăng Thánh Cung, lăng Từ Cung. với những giá trị nghệ thuật chạm khắc đá đạt giá trị cao nhưng chưa được nghiên cứu đầy đủ và phát huy giá trị. Hiện nay công cuộc bảo tồn phục hồi di sản văn hóa Huế nói chung và mỹ thuật thời Nguyễn nói riêng đang được Đảng, Nhà nước quan tâm đặc biệt với những yêu cầu về việc phát huy các giá trị văn hóa trong đời sống đương đại. Từ 2 nhu cầu cấp thiết trong bảo tồn, trùng tu, phục chế nhiều loại hình, chất liệu nói chung và chất liệu nghệ thuật trang trí trên đá nói riêng đã làm tiền đề cho việc nghiên cứu nghệ thuật hoa văn chạm khắc đá cũng như các biểu tượng của đề tài trang trí, kỹ thuật tạo tác đá trở thành một trong những nội dung, đối tượng cần thiết trong nghiên cứu mỹ thuật thời Nguyễn. Trước yêu cầu nghiên cứu mỹ thuật thời Nguyễn nói chung, nghệ thuật trang trí hoa văn trên đá nói riêng với những vấn đề cụ thể từ thực tiễn đặt ra về tính cấp thiết của công cuộc bảo tồn di sản văn hóa Huế, nghiên cứu sinh (NCS) thực hiện đề tài Nghệ thuật chạm khắc đá tại lăng các bà hoàng thời Nguyễn ở Huế để làm luận án tiến sĩ Nghệ thuật học. Mục đích nghiên cứu - Nghiên cứu các giá trị tiêu biểu trong nghệ thuật chạm khắc đá, các tác phẩm chạm khắc đá đặc sắc, độc đáo, các đặc điểm tạo hình và ý nghĩa biểu hiện của nghệ thuật chạm khắc đá tại lăng các bà hoàng thời Nguyễn tại Huế. - Khẳng định nghệ thuật chạm khắc đá qua lăng của các bà hoàng thời Nguyễn tiêu biểu là những giá trị tạo hình đặc sắc của mỹ thuật dân tộc thế kỷ XIX - nửa đầu thế kỷ XX, là sự tiếp nối truyền thống nghệ thuật trang trí chạm khắc đá của dân tộc trong tiến trình lịch sử. - Góp thêm những luận điểm khoa học nghệ thuật tạo hình trong nghiên cứu bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa Huế nói riêng và nghiên cứu phát huy giá trị của mỹ thuật dân tộc nói chung. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Nghiên cứu về tạo hình hoa văn, đề tài, mô típ, kiểu thức, kỹ thuật, phong cách trang trí chạm khắc ở huyền cung, bình phong, lan can, các bậc thềm, hương án . Phạm vi nghiên cứu Không gian trang trí chạm khắc đá ở lăng của một số bà hoàng, nơi còn lưu giữ được những tác phẩm nghệ thuật trang trí chạm khắc đá đặc sắc, có giá trị nghệ 3 thuật. Thời gian nghiên cứu từ nửa đầu thế kỷ XIX và mở rộng phát triển đến nửa đầu thế kỷ XX tại Huế. Giả thuyết khoa học + Bên cạnh những đánh giá, phân tích ý nghĩa của các hoa văn trang trí, còn có những ý kiến đánh giá và những luận điểm tồn nghi trong quá trình lịch sử như sự xuất hiện của phong cách mỹ thuật thời Thiệu Trị: hoa văn kết hợp với biểu tượng chim phụng và một số nội dung khác cần phân tích, khẳng định và minh chứng qua nghiên cứu thực tế, khảo sát, điền dã tại các di tích. + Một số thuộc tính mỹ thuật học, ý nghĩa tạo hình, đặc trưng ngôn ngữ chạm khắc, đặc điểm tạo hình đã được nhìn nhận khách quan, từ thực tế điền dã, khảo sát đã bổ sung những nhận định khoa học có tính mới, đặc biệt là sự xuất hiện hình tượng rồng 5 móng vốn dĩ thông lệ dành cho vua tại lăng các bà hoàng. + Sự đan xen và nổi bật của hoa văn nghệ thuật Phật giáo với mật độ cao trong trang trí chạm khắc đá tại lăng của các bà hoàng thời Nguyễn đã phản ánh những vấn đề lịch sử, văn hóa, thẩm mỹ khác lạ. + Trong mỹ thuật thời Nguyễn, tính tam giáo ẩn chứa sâu sắc, pha trộn ở các mức độ khác nhau và hiển thị dày đặc tại những công trình kiến trúc lăng các bà hoàng thời Nguyễn. Phương pháp nghiên cứu Phương pháp phân tích tổng hợp, kết hợp các thao tác khảo sát, điền dã là phương pháp nghiên cứu chủ đạo, phân tích về mặt lịch sử, thời đại, phong cách, đặc thù chất liệu, tính biểu cảm nghệ thuật, ngôn ngữ tạo hình của nghệ thuật trang trí chạm khắc đá. Ngoài ra đề tài còn sử dụng những phương pháp nghiên cứu khác và phương pháp nghiên cứu liên ngành ở những mức độ khác nhau, trong đó phương pháp sử học nghệ thuật và văn hóa học được vận dụng nhiều hơn để đáp ứng, hỗ trợ cho nghiên cứu chuyên ngành nghệ thuật, đồng thời phối hợp với mỹ thuật học để tiếp cận, phân tích các hiện tượng phát triển trang trí tạo hình trên chất liệu đá với tư cách là đối tượng nghiên cứu chính. 4 Sử dụng quy trình nghiên cứu và một số thao tác, cách thức khảo sát nghiên cứu thực địa, phương pháp điền dã dân tộc học, mỹ thuật học, tiếp cận các công trình kiến trúc tiêu biểu của các bà hoàng thời Nguyễn có hệ thống chạm đá mật độ cao, từ đó có cơ sở đánh giá toàn diện hơn, đầy đủ hơn các giá trị nghệ thuật và rút ra ý nghĩa biểu hiện, chắt lọc tính tạo hình trong chất liệu đặc trưng này. Kế thừa các công trình nghiên cứu và các bài viết về nghệ thuật Huế của một số nhà nghiên cứu đã đề cập đến nghệ thuật chạm đá thời Nguyễn. Với những quan niệm về văn hóa - mỹ thuật, về các thuộc tính tâm linh, đời sống, đồng thời cũng có những cách nhìn và sự đánh giá khác nhau.