Luận án Tiến sĩ: Cơ chế giải quyết tranh chấp nguồn nước liên quốc gia Mê Kông

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRUONG DAI HỌC LUAT HÀ NOI NGUYEN MINH SANG SÔNG ME CÔNG LUẬN ÁN TIEN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI, 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI NGUYÊN MINH SÁNG CO CHE GIẢI QUYẾT TRANH CHAP NGUON NƯỚC LIÊN QUOC GIA VÀ KHẢ NANG ÁP DỤNG VÀO TRANH CHÁP NGUÒN NƯỚC SÔNG ME CÔNG Chuyên ngành: Luật Quốc tế Mã số: 9380108 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Đoàn Năng HÀ NỘI, 2022 LỜI CAM ĐOAN Luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, tài liệu, kết quả trình bày trong luận an là trung thực. Những nội dung trong luận an có sử dụng tài liệu tham khảo déu được trích dan nguon mot cach day du va chính xác.

TAC GIA LUAN AN Nguyén Minh Sang MỤC LỤC PHAN MỞ ĐẦU.prrd 1 Chương 1: TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU LIEN QUAN DEN DE TÀI LUẬN AN VA CÂU HOI NGHIÊN CỨU DAT RA. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Các công trình nghiên cứu ngoài ƯỚC. Tinh hình nghiên cứu trong nuGe.

Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án. Những van dé được giải quyết trong các công trình nghiên cứu đã được công bố mà luận án có thể kế thừa, phát triỂn. Những vấn đề chưa được giải quyết trong các công trình nghiên cứu đã được công bỒ.- 5k St SE 1 E1215112151111111111111111111111111111 11111111111 11 te. Những van dé cơ bản mà luận án sẽ tập trung giải quyết.

Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và dự kiến kết quả nghiên 0007. Cau hoi ngGhien CUU n8 n6 <Ũ. Giả thuyết nghiên COU. Dự kiến kết quả nghiên cứu.---¿- ¿+ 2 +SE+E+E#EE+EeEE+ErEeEkzkerkerered 30 KET LUẬN CHƯNG .-2- <s° s2 ©s£ sES£Es£S£Es S2 EsES2E5E3 525295 se32 Chương 2: MỘT SO VAN DE LÝ LUẬN PHÁP LÝ VE CO CHE GIẢI QUYÉT TRANH CHAP NGUON NƯỚC LIÊN QUOC GIA CHO CÁC MỤC DICH PHI GIAO THONG THỦ Y.-- 2° «°vss©+vsse+rxserrxseerrsserrxee 33 2.

Khái niệm, nguồn góc, đặc điểm tranh chấp nguồn nước liên quốc gia cho các mục dich phi giao thông thủyy. Khái niệm tranh chấp nguồn nước liên quốc gia cho các mục đích phi B1a0 thong thuy 117177 +. Nguồn góc, đặc điểm của tranh chấp nguồn nước liên quốc gia. Cơ chế giải quyết tranh chấp nguồn nước sông liên quốc gia cho các mục đích Phi giao thông CHỦ iasecnuierniinitiiiii01411465661016001605518561610540614046565156560459A 42 2.

Khái niệm cơ chế giải quyết tranh chấp nguồn nước sông liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thỦyy. Đặc điểm của cơ chế giải quyết tranh chấp nguồn nước sông liên quốc gia. ch cae mu đích Phí 2190 tông THỦY cnc crs nàgandatiidiniinangiktai xen i08n6000 008 43 2. Vai trò của việc giải quyết hòa bình tranh chấp nguồn nước sông liên quốc gia cho các mục dich phi giao thông thủy.

Các nguyên tắc cơ bản giải quyết tranh chấp nguồn nước liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thủyy. Một số nguyên tắc cơ bản của pháp luật quốc tẾ. Một số nguyên tắc của pháp luật quốc tế về nguồn nước quốc tế liên quan trực tiếp đến việc giải quyết tranh chấp. Các biện pháp hòa bình giải quyết tranh chap nguồn nước liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông (hủyy.

Các biện pháp giải quyết tranh chấp phi tài phan. Các biện pháp giải quyết tranh chap thông qua cơ quan tài phán. 61 KET LUẬN CHƯNG 2.° 5-° 5£ 5< SsEs£ eEsES£EsESEEEsESeESEseErsesersrseseree 66 Chương 3: THỰC TIEN QUOC TE VE GIẢI QUYẾT TRANH CHAP NGUÒN NƯỚC LIÊN QUOC GIA CHO CÁC MỤC DICH PHI GIAO THONG THUY VA MOT SO BÀI HỌC KINH NGHIEM. Một số thực tiễn quốc tế giải quyết tranh chấp nguồn nước liên quốc gia cho các mục dich phi giao thông fÏỦ.

Giải quyết tranh chấp bằng biện pháp phi tài phán. Giải quyết tranh chấp bằng biện pháp tài phán. Một số bài học kinh nghiệm. Nhận thức về tính chất phức tạp của các tranh chấp nguồn nước liên QUỐC BÌA.

Về lựa chọn biện pháp giải quyết tranh chấp. Về công tác chuẩn bị khi lựa chọn áp dụng biện pháp giải quyết tranh chấp nguồn nước liên quốc gia tại cơ quan tài phán quốc tẾ.-------- 91 KET LUẬN CHƯNG 3.ccsssssssssssssesscsocsssssssusscscsocsocsocsassnceucsucsecsescsscenceucancseees 94 Chương 4: THUC TRANG CƠ CHE GIẢI QUYẾT TRANH CHAP NGUON NƯỚC SÔNG ME CÔNG VÀ KHUYEN NGHỊ,. Hiện trang khai thác, sử dung nguồn nước sông Mê Công. Khái quát đặc điểm tự nhiên, địa lý và tầm quan trọng của nguồn nước JÙ¡ 30/3600 1188.

Hiện trạng khai thác, sử dụng thiếu công bằng, hợp lý nguồn nước sông Mê Công và một số đặc điểm đáng chú ý. Thực trạng các quy định của pháp luật quốc tế có liên quan đến giải quyết tranh chấp nguồn nước sông Mê Công. Công ước về Nguồn nước quốc tế năm 1997. 2 + +cs+xe+seẻ 107 4.

Hiệp định Mê Công năm 1995. Một số điều ước quốc tế khu vực khác có liên quan. Các cơ chế hop tác hiện nay tại Tiểu vùng sông Mê Công. Một số khuyến nghị về giải quyết xung đột, tranh chấp nguồn nước sông MMÊ Cô ng.

Khuyến nghị chung.-- -- - 2S Ss+St+E‡EE2EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE111e 111. Khuyến nghị một số biện pháp cu thỂ.--2- 2s 2+se£++Ee£x+x++xe£ 126 KET LUẬN CHƯNG 4.- 2- ° s£ s22 sES£Es£ 4S EsEEEseEsEseEsessesersesersrse 134 KET800. 135 DANH MỤC CÁC CONG TRÌNH CUA TÁC GIÁ ĐÃ CÔNG BO LIÊN QUAN DEN DE TÀI LUẬN ÁN.--5- 5-5< 5s se sEsSEsessEseEsessrsessesersee 137 DANH MỤC TÀI LIEU THAM KHẢO. 146 DANH MỤC TỪ VIET TAT Từ viết tắt Tiếng Việt ASEAN Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á ĐBSCL Đồng bằng Sông Cửu Long HĐBA Hội đồng Bảo an ICJ Tòa án Công lý quốc tế của Liên hợp quốc ITLOS Tòa án Luật Biển quốc tế IUCN Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế LHQ Liên hợp quốc MRC Ủy hội sông Mê Công quốc tế MRCS Ban Thư ký Ủy hội sông Mê Công PCA Tòa Trọng tài quốc tế UNCLOS Công ước của Liên hợp quốc về Luật biển năm 1982 UNECE Công ước bảo vệ và sử dụng các nguon nước xuyên biên giới và các hồ quôc tê cua Uy ban Kinh tê Châu Au năm 1992 UNEP Chương trình Môi trường Liên hợp quốc — Công ước Liên hợp quốc về Luật sử dụng các nguồn nước quốc tế cho các mục đích phi giao thông thủy năm 1997 WB Ngân hàng Thế giới PHẢN MỞ ĐẦU 1.

Lý do lựa chọn đề tài Nước ngọt có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự sống của con người và sự phát triển của các cộng đồng dân cư. Lịch sử phát triển các nền văn minh trên thế giới đều gắn với các các con sông. Ví dụ nền văn minh Ai Cập gắn với dòng sông Nile, nền văn minh Lưỡng Hà gan với sông Tigris va Euphrates, nền văn minh An Độ gắn với dòng sông Hang hay nền văn minh Trung Hoa gắn với con sông Hoàng Hà. Ngày nay, trong bối cảnh dân số thế giới tăng nhanh trong khi biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, môi trường ngày càng ô nhiễm, nước ngọt vì thế càng trở nên quan trọng.

Đáng chú ý, hầu hết các nguồn nước ngọt trên thế giới được chia sẻ bởi hai hay nhiều quốc gia, trong đó có hơn 200 hệ thống sông quốc té', cung cấp khoảng 60% tổng lượng nước ngọt trên thế giới”. Chính bởi vai trò quan trọng của nước ngọt cùng với đặc điểm tự nhiên này đã dẫn đến các tranh chấp nguồn nước quốc tế. Theo thống kê của các cơ quan chức năng LHQ, trong nửa thế kỷ trở lại đây đã có hơn 500 cuộc xung đột vì nước, 27 cuộc đã trở thành xung đột vũ trang'. Do nhu cầu hợp tác dé khai thác, sử dung công bang, hợp ly nguồn nước liên quốc gia đã dẫn tới sự hình thành và phát triển của pháp luật quốc tế về lĩnh vực này.

Những thập kỷ cuối của thế kỷ XX, pháp luật quốc tế về sử dụng nguồn nước liên quốc gia có nhiều bước tiễn quan trọng, trong đó việc ra đời Công ước của LHQ về Luật sử dụng các nguồn nước liên quốc gia cho mục đích phi giao thông thủy (Công ước Nguồn nước quốc tế năm 1997) là bước tiến mang tính đột phá và trở thành văn kiện pháp lý toàn cầu đầu tiên về quản lý các nguồn nước liên quốc gia. Với sự phát triển của pháp luật quốc tế về nguồn nước liên quốc gia, các cơ chế giải quyết tranh chấp về nguồn nước quốc tế cũng ngày càng hoàn thiện và có vai trò quan trọng trong việc điều hòa các tranh chấp quốc tế về nước. Các biện pháp hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế đã được quy định rõ ràng tại Điều 33 Hiến chương LHQ, Điều 33 Công ước về Nguồn nước quốc tế năm 1997 và nhiều điều ước khu vực, song phương, có thé chia thành 02 nhóm: (1) Nhóm biện pháp giải quyết phi tài phán như đàm phán trực tiếp, trung gian, điều tra, hòa giải; và (2) ' Aron T Wofl, International Water Conflict Resolution: Lessons from Comparative Analysis, Water Resources Development, Vol. * Claudia Sadoff, Thomas Greiber, Mark Smith va Ger Bergkamp, Chia sé quan lý nước xuyên biên giới (IUCN, Thuy Si, 2012).

3 Cục Quản lý tài nguyên nước, Bộ Tai nguyên và Môi trường, Chiến tranh nguồn nước trong tương lai, http://dwrm.php? language=vi&nv=news&op=Nhin-ra-The-gioi/Chien-tranh-nguon-nuoc-trong- tuong-lai-3715 nhóm biện pháp giải quyết bằng tài phán thông qua việc sử dụng thâm quyền của các tòa án quốc tế và tòa trọng tài quốc tế. Trong số các biện pháp hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế thì các biện pháp phi tài phán, nhất là đàm phán trực tiếp, được áp dụng phổ biến và trong nhiều trường hợp chứng tỏ được tính ưu việt. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy, trong nhiều trường hợp, các biện pháp phi tài phán không thể giải quyết triệt để tranh chấp, nhất là với vẫn đề thuộc về lợi ích sống còn của một quốc gia. Khi đó, việc đưa tranh chấp ra giải quyết tại một thiết chế tài phán quốc tế, nhất là các thiết có vai trò và tầm ảnh hưởng lớn trong giải quyết tranh chấp quốc tế như ICJ hay PCA, cần được xem xét đến.

Đối với sông Mê Công: Đây là con sông có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia lưu vực. Riêng với Việt Nam, sông Mê Công có vai trò sống còn đối với hai vùng kinh tế trọng điểm là ĐBSCL và Tây Nguyên; có ý nghĩa chiến lược trong đảm bảo an ninh lương thực quốc gia. Bên cạnh đó, vẫn đề sông Mê Công có liên hệ mật thiết đến việc triển khai chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là với Trung Quốc, Lào và Campuchia. Tuy nhiên, thực trạng khai thác, sử dụng nguồn nước sông Mê Công đang đặt ra những vấn đề đáng lo ngại.