Tổng quan về luận án

Luận án này tiên phong trong việc phân tích toàn diện giáo dục Luật Nhân đạo Quốc tế (IHL) trong Quân đội Nhân dân Việt Nam (QĐNDVN), một lĩnh vực nghiên cứu học thuật còn bỏ ngỏ tại Việt Nam. Bối cảnh khoa học của nghiên cứu được đặt trong thực tiễn gia tăng các cuộc xung đột vũ trang toàn cầu và sự tham gia ngày càng sâu rộng của QĐNDVN vào các hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc kể từ tháng 6 năm 2014 tại Phái bộ Nam Sudan, Cộng hòa Trung Phi, khu vực Abyei và Trụ sở Liên hợp quốc. Sự tham gia này đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt và kiến thức sâu rộng về IHL, làm nổi bật tính cấp thiết của công tác giáo dục.

Research gap cụ thể mà luận án này giải quyết là sự thiếu vắng các công trình nghiên cứu toàn diện, độc lập về giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN. Mặc dù có nhiều tài liệu về Luật NĐQT nói chung và giáo dục pháp luật cho các đối tượng khác nhau, nhưng chưa có nghiên cứu chuyên biệt kết hợp hai khía cạnh này trong bối cảnh quân sự Việt Nam. Các công trình hiện có về Luật NĐQT tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào giới thiệu các văn kiện, khái quát nội dung cơ bản, xu hướng phát triển, và mối quan hệ với Luật nhân quyền quốc tế [79, 80, 41]. Về giáo dục pháp luật, các luận án tiến sĩ trước đây đã đi sâu vào giáo dục pháp luật cho đồng bào dân tộc Khmer [77], người dân tỉnh Đắk Lắk [78], học sinh trung học phổ thông [76], ngư dân biển [75], hoặc học viên quân sự nói chung [1, 2, 3, 4, 5], nhưng không đặc biệt hóa cho giáo dục Luật NĐQT trong quân đội. Điều này tạo ra một khoảng trống lớn trong việc hiểu rõ cơ sở lý luận, thực trạng và đề xuất giải pháp cho một lĩnh vực mang tính sống còn đối với hình ảnh và năng lực hoạt động quốc tế của QĐNDVN. "Luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách tương đối toàn diện về giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN," khẳng định vị trí tiên phong của nghiên cứu này.

Luận án đặt ra các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết chính sau:

  1. RQ1: Cơ sở lý luận về giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN, bao gồm khái niệm, đặc điểm, vai trò, nguyên tắc, nội dung, hình thức, phương pháp và điều kiện bảo đảm, được xây dựng và làm sáng tỏ như thế nào?
  2. RQ2: Thực trạng giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN hiện nay ra sao, bao gồm những kết quả đạt được, hạn chế, bất cập và nguyên nhân của chúng?
  3. RQ3: Cần có những quan điểm và giải pháp đồng bộ, khả thi nào để bảo đảm giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới?

Hypotheses: H1: Việc xây dựng một khung lý luận chuyên biệt cho giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN, tích hợp các nguyên tắc và đặc thù quân sự, sẽ làm sâu sắc thêm lý luận về giáo dục pháp luật và khoa học pháp lý. H2: Thực trạng giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN tồn tại song song cả những kết quả tích cực và những hạn chế đáng kể, xuất phát từ các nguyên nhân khách quan và chủ quan, đặc biệt liên quan đến nhận thức, phương pháp và điều kiện bảo đảm. H3: Các giải pháp toàn diện, tập trung vào nâng cao nhận thức của lãnh đạo, đa dạng hóa nội dung và phương pháp, tăng cường điều kiện vật chất, sẽ cải thiện đáng kể hiệu quả giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa Phương pháp luận biện chứng duy vật của Chủ nghĩa Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng triết học, cùng với Lý luận chung về nhà nước và pháp luật, Lý luận về giáo dục pháp luật, và Lý luận về giáo dục quyền con người. Ngoài ra, nghiên cứu còn tham khảo sâu rộng từ các quy định của Công ước Geneva năm 1949 và Nghị định thư bổ sung năm 1977 để định hình nội dung và nguyên tắc giáo dục.

Đóng góp đột phá của luận án bao gồm việc lần đầu tiên xây dựng khái niệm "giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN," cung cấp một nền tảng lý luận vững chắc, chưa từng có trước đây. Tác động của đóng góp này có thể được lượng hóa thông qua việc tạo ra một khung tham chiếu mới cho các nghiên cứu và hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực này, tiềm năng nâng cao đáng kể nhận thức và hành vi tuân thủ IHL của hàng trăm nghìn quân nhân. Phạm vi nghiên cứu rộng, bao gồm điều tra xã hội học tại nhiều đơn vị trọng yếu của QĐNDVN (ví dụ: Cục Gìn giữ hòa bình Việt Nam, Quân khu 1, Quân chủng Hải quân, Trường Sĩ quan Chính trị) với số liệu thu thập trong năm 2024, và phân tích các số liệu lịch sử từ ngày 05/6/1957 đến nay với tầm nhìn đến năm 2030, đặc biệt chú trọng giai đoạn QĐNDVN tham gia hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc từ tháng 6 năm 2014. Điều này đảm bảo tính cập nhật và toàn diện của nghiên cứu, cung cấp một bức tranh chi tiết về giáo dục IHL trong QĐNDVN và ý nghĩa của nó đối với an ninh, hòa bình khu vực và thế giới.

Literature Review và Positioning

Phần tổng quan các công trình nghiên cứu đã phân tích sâu sắc các luồng nghiên cứu chính liên quan đến Luật Nhân đạo Quốc tế (IHL) và giáo dục pháp luật, cả trong nước và quốc tế.

Các nghiên cứu trong nước về IHL chủ yếu được trình bày dưới dạng giáo trình Công pháp quốc tế của các trường đại học như Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (NXB Hồng Đức, 2014) [83], Trường Đại học Quốc gia Hà Nội (PGS,TS Nguyễn Bá Diến chủ biên, 2014) [34], và Trường Đại học Luật Hà Nội (NXB Công an nhân dân, 2023) [82]. Các công trình này đã làm rõ khái niệm, mục đích, nguồn (Luật Geneva, Luật Lahay, Luật Liên hợp quốc) và các nguyên tắc cơ bản của IHL, cũng như mối quan hệ giữa IHL và Luật nhân quyền quốc tế. Sách chuyên khảo và tham khảo như "Các văn kiện cơ bản về Luật nhân đạo quốc tế" (Trung tâm nghiên cứu quyền con người, 2005) [79] và "Luật nhân đạo quốc tế: Những nội dung cơ bản" (Trung tâm nghiên cứu quyền con người, 2005) [80] cung cấp cái nhìn tổng quan về các văn kiện quốc tế và các vấn đề trọng tâm như giới hạn phương tiện chiến tranh, bảo vệ nạn nhân, và xét xử tội phạm chiến tranh. Công trình của Phạm Hồng Hạnh (2022) [41] đã phân tích chuyên sâu về "Bảo vệ thường dân trong Luật nhân đạo quốc tế," bao gồm các nguồn luật, định nghĩa, địa vị pháp lý, và cơ chế thực thi, chỉ ra những vấn đề đặt ra trong bối cảnh hiện nay. Các bài viết trên kỷ yếu hội thảo và tạp chí, như của Nguyễn Bá Diến (2018) về "Việt Nam và việc tham gia bốn Công ước Geneva về bảo hộ nạn nhân chiến tranh," và của Nguyễn Thị Kim Ngân (2018) về "Những ảnh hưởng của các Điều ước quốc tế về nhân đạo trong trật tự pháp luật quốc gia," đã phác thảo những đóng góp và cam kết của Việt Nam, đồng thời chỉ ra sự nội luật hóa các quy định IHL vào pháp luật hình sự Việt Nam (Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi 2017) và Luật Hoạt động Chữ thập đỏ 2008.

Tuy nhiên, một điểm mâu thuẫn/tranh luận nổi bật trong văn học trong nước là sự thiếu tập trung vào khía cạnh giáo dục IHL cụ thể trong QĐNDVN. Trong khi "Luật NĐQT yêu cầu các quốc gia thành viên có nghĩa vụ pháp lý phổ biến, giáo dục rộng rãi kiến thức về Luật NĐQT trên lãnh thổ của mình, đặc biệt là các lực lượng vũ trang chiến đấu, đưa nội dung giáo dục Luật NĐQT vào chương trình huấn luyện quân sự [79, tr. ]", các công trình trong nước về giáo dục pháp luật lại chưa bao giờ dành sự ưu tiên cho IHL trong quân đội. Ví dụ, luận án của Dương Thành Trung (2016) [77] tập trung vào đồng bào dân tộc Khmer, hay Trần Đức Hưng (2023) [49] về ngư dân biển. Ngay cả các nghiên cứu về giáo dục pháp luật trong quân đội như của Phạm Nguyễn Ngọc Anh (2023) [1] và Bùi Viết Bổng (2023) [2] cũng chỉ đề cập đến giáo dục pháp luật nói chung cho học viên quân sự mà không chuyên biệt hóa IHL. Sự đối lập này cho thấy một khoảng trống rõ rệt giữa nghĩa vụ quốc tế và thực tiễn nghiên cứu trong nước.

Các công trình quốc tế cung cấp một bức tranh đa dạng hơn về IHL. Schmitt, M. trong "Military Necessity and Humanity in International Humanitarian Law" đã xem xét sự cân bằng mong manh giữa sự cần thiết của quân đội và tính nhân đạo, mặc dù tác giả lập luận rằng các nguyên tắc IHL không áp dụng cho tất cả chủ thể vì "còn tồn tại đặc quyền của một số quốc gia trên thế giới." Các tác giả Marco Sassòli, Antoine A. Bouvier và Anne Quintin trong "How Does Law Protect in War?" [161] đã cung cấp một cái nhìn tổng quan về IHL, nhấn mạnh sự cần thiết phải trang bị kiến thức IHL cho quân đội. Cuốn sách "The Law of Armed Conflict: International Humanitarian Law in War" của Gary D.Solis (2022) [132] đã làm rõ các điều ước quốc tế, quy tắc chiến tranh và truy tố tội phạm chiến tranh. Về giáo dục IHL trong quân đội, Wang Wenjuan (2013) trong "The PLA and International Humanitarian Law: Achievements and Challenges" [197] đã chỉ ra rằng Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA) đã tích hợp IHL vào kế hoạch giáo dục quân sự, dịch thuật tài liệu, tổ chức khóa đào tạo, và sử dụng truyền thông để phổ biến kiến thức. Sổ tay của Bộ Quốc phòng Liên bang Nga [197] cũng yêu cầu các cơ sở đào tạo quân sự phổ biến IHL và huấn luyện quân nhân áp dụng các quy tắc IHL trong tình huống chiến đấu. Ngược lại, Elizabeth Stubbins Bates trong "Towards effective military training in international humanitarian law" chỉ ra rằng "nghĩa vụ huấn luyện quân sự theo Luật NĐQT được giao cho Nhà nước toàn quyền quyết định," nhưng thiếu "tiêu chí hợp tác của các cơ quan nhà nước trong chuẩn hóa, đầy đủ các nội dung, chương trình" ở nhiều nơi.

Vị trí của luận án này trong dòng văn học là lấp đầy khoảng trống nghiên cứu cụ thể về giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN. Trong khi các nghiên cứu quốc tế đã làm rõ sự cần thiết và kinh nghiệm của một số quốc gia (như Trung Quốc, Nga) trong việc lồng ghép IHL vào huấn luyện quân sự, và các nghiên cứu trong nước tập trung vào các khía cạnh rộng hơn của IHL hoặc giáo dục pháp luật chung, luận án này tạo ra một cầu nối, cung cấp một phân tích chuyên sâu đầu tiên về bối cảnh Việt Nam. Điều này không chỉ giúp Việt Nam "thực hiện tốt các cam kết quốc tế về giáo dục Luật NĐQT" mà còn "phát huy truyền thống khoan dung, nhân đạo của dân tộc Việt Nam" như chính luận án đã nêu. Bằng cách so sánh với các nghiên cứu quốc tế, luận án không chỉ học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia thành công như Trung Quốc [197] trong việc tích hợp IHL vào giáo dục quân sự, mà còn nhận diện những hạn chế tương tự với các quốc gia như Bỉ, nơi "Bộ chỉ huy quân sự vẫn thiếu một cuốn sách hướng dẫn hữu ích" và "không có quy trình đánh giá kiến thức về phổ biến, giáo dục Luật NĐQT trong quân đội Bỉ" [14], từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp với bối cảnh đặc thù của QĐNDVN.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án thực hiện đóng góp lý thuyết đáng kể bằng cách mở rộng và thách thức một số lý thuyết đã thiết lập trong lĩnh vực luật pháp và giáo dục. Cụ thể, nó mở rộng Lý luận về giáo dục pháp luật và Lý luận về giáo dục quyền con người bằng cách áp dụng chúng vào một đối tượng chuyên biệt (quân nhân) và một lĩnh vực pháp luật phức tạp (Luật NĐQT). Cho đến nay, các lý thuyết này thường được phát triển trong bối cảnh dân sự hoặc pháp luật chung, chưa có sự điều chỉnh sâu sắc cho môi trường quân sự với những đặc thù về mệnh lệnh, kỷ luật và bối cảnh xung đột. Luận án đặt ra câu hỏi về tính phổ quát của các mô hình giáo dục pháp luật hiện có khi đối mặt với các yêu cầu riêng biệt của IHL, vốn không chỉ là tuân thủ pháp luật mà còn là một phần của đạo đức chiến đấu và truyền thống nhân đạo.

Đóng góp lý thuyết trung tâm là việc lần đầu tiên xây dựng khái niệm giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN, cùng với việc làm sáng tỏ các đặc điểm, vai trò, nguyên tắc, nội dung, hình thức, phương pháp và điều kiện bảo đảm cụ thể. Điều này là một sự mở rộng đáng kể đối với khung lý luận về nhà nước và pháp luật nói chung, bổ sung một nhánh lý thuyết chuyên biệt phục vụ cho sự hiểu biết sâu sắc hơn về nghĩa vụ quốc tế và thực tiễn quốc phòng. Nó đặt ra nền móng cho một mô hình giáo dục pháp luật mới, tích hợp các yếu tố đặc thù của IHL như nguyên tắc phân biệt, nguyên tắc nhân đạo và nguyên tắc tỷ lệ, vào các chương trình huấn luyện quân sự, phù hợp với tuyên bố của Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng Việt Nam về tầm quan trọng của IHL trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo của các cấp trong QĐNDVN. Khái niệm này không chỉ mô tả mà còn mang tính định hướng, cung cấp một khuôn khổ cho việc thiết kế và đánh giá các chương trình giáo dục IHL trong tương lai.

Khung khái niệm của luận án đề xuất một cấu trúc đa chiều cho giáo dục IHL, bao gồm các thành phần cốt lõi: (1) Nguyên tắc giáo dục Luật NĐQT (ví dụ: tính toàn diện, tính thường xuyên, tính thực tiễn), (2) Nội dung giáo dục Luật NĐQT (bao gồm các Công ước Geneva 1949, Nghị định thư bổ sung 1977, các quy định về bảo vệ thường dân, tù binh, giới hạn phương tiện chiến tranh), (3) Hình thức và phương pháp giáo dục Luật NĐQT (ví dụ: huấn luyện quân sự chính quy, tuyên truyền, thảo luận tình huống, diễn tập), và (4) Các điều kiện bảo đảm giáo dục Luật NĐQT (nguồn kinh phí, cơ sở vật chất, tài liệu, đội ngũ giảng viên).

Mặc dù luận án không tuyên bố một sự dịch chuyển mô hình (paradigm shift) theo nghĩa rộng, nhưng việc nó chỉ ra sự cần thiết phải vượt qua cách tiếp cận giáo dục pháp luật chung để phát triển một khuôn khổ chuyên biệt cho IHL trong quân đội có thể được coi là một bước tiến quan trọng. Nó thúc đẩy một tư duy từ việc coi IHL là một phần phụ của luật pháp quốc tế sang việc nhận thức nó như một trụ cột trung tâm của đạo đức quân sự và trách nhiệm quốc gia trong bối cảnh xung đột vũ trang hiện đại, đặc biệt với sự tham gia ngày càng tăng của QĐNDVN vào các hoạt động gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp nhiều lý thuyết để đạt được một cách tiếp cận mới lạ. Nó kết hợp sâu sắc lý luận chung về nhà nước và pháp luật để hiểu khuôn khổ pháp lý quốc gia và quốc tế, lý luận về giáo dục pháp luật để xây dựng các phương pháp sư phạm phù hợp, và các nguyên tắc cốt lõi của Luật NĐQT (như nguyên tắc phân biệt, nhân đạo, tỷ lệ) để định hình nội dung giáo dục. Sự tích hợp này cho phép luận án không chỉ mô tả mà còn phân tích sâu sắc các yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục IHL từ cấp độ vĩ mô (chính sách, đường lối) đến vi mô (nhận thức cá nhân, phương pháp giảng dạy).

Cách tiếp cận phân tích độc đáo nằm ở việc sử dụng một phương pháp khảo sát thực tiễn và điều tra xã hội học đối với các đối tượng quân nhân cụ thể (cán bộ chủ trì, sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sĩ quan, binh sĩ) tại các đơn vị đa dạng (Quân khu, Quân đoàn, Quân chủng, Binh chủng, Nhà trường quân đội, Cục Gìn giữ hòa bình Việt Nam, Cục Dân vận). Điều này khác biệt so với các nghiên cứu lý luận thuần túy hay các khảo sát pháp luật dân sự. Bằng cách thu thập dữ liệu trực tiếp từ các cấp độ khác nhau trong QĐNDVN thông qua các biểu đồ đánh giá về nhận thức, trách nhiệm, thực hiện nội dung, hình thức, phương pháp giáo dục IHL và mức độ chuyển biến hành vi tuân thủ, luận án cung cấp một cái nhìn thực nghiệm sâu sắc về hiệu quả của các chương trình giáo dục hiện hành.

Các đóng góp khái niệm được định nghĩa rõ ràng:

  • Giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN: Là tổng hòa các hoạt động truyền đạt kiến thức, nâng cao nhận thức, hình thành thái độ và hành vi tuân thủ các quy tắc của Luật NĐQT cho quân nhân trong QĐNDVN, nhằm đáp ứng các nghĩa vụ quốc tế và phát huy truyền thống nhân đạo của dân tộc.
  • Chủ thể giáo dục: Bao gồm Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, cấp ủy, chỉ huy các cấp, cán bộ chính trị, giảng viên các trường quân đội.
  • Đối tượng giáo dục: Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sĩ quan, binh sĩ, và các lực lượng chuyên biệt tham gia gìn giữ hòa bình.

Các điều kiện biên được nêu rõ: nghiên cứu tập trung vào bối cảnh giáo dục IHL trong QĐNDVN, trong khoảng thời gian từ 1957 (Việt Nam gia nhập Công ước Geneva) đến nay và tầm nhìn 2030, đặc biệt chú trọng dữ liệu từ khi QĐNDVN tham gia hoạt động gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc (2014-2024). Phạm vi không gian là các đơn vị thuộc quân khu, quân đoàn, quân chủng, binh chủng, nhà trường quân đội trong QĐNDVN và tham khảo kinh nghiệm từ một số quân đội nước ngoài. Điều này giới hạn tính khái quát của các giải pháp, nhưng đảm bảo tính chuyên sâu và phù hợp với bối cảnh cụ thể của Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án này được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, định vị nghiên cứu trong một triết lý nghiên cứu thực chứng xã hội (social positivism) và hậu thực chứng (post-positivism). Nó thừa nhận sự tồn tại của một thực tại khách quan (các quy định pháp luật, thực trạng giáo dục) có thể được đo lường và phân tích (qua điều tra xã hội học, thống kê), đồng thời cũng tích hợp các yếu tố giải thích (interpretivism) khi tìm hiểu nhận thức và thái độ của quân nhân thông qua các cuộc khảo sát.

Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp đa dạng (mixed methods) một cách ngầm định, kết hợp chặt chẽ giữa các phương pháp định tính và định lượng. Mặc dù không trực tiếp gọi là "mixed methods", sự phối hợp giữa "phân tích, tổng hợp, logic-lịch sử, diễn giải, quy nạp" (thiên về định tính) và "khảo sát thực tiễn, điều tra xã hội học, thống kê" (thiên về định lượng) cho thấy một cách tiếp cận toàn diện. Logic kết hợp này nằm ở việc sử dụng lý thuyết để xây dựng khung phân tích, sau đó thu thập dữ liệu thực nghiệm để kiểm chứng và đánh giá thực trạng, từ đó đề xuất giải pháp.

Nghiên cứu áp dụng thiết kế đa cấp (multi-level design) bằng cách thu thập dữ liệu từ các cấp độ khác nhau trong QĐNDVN. Các cấp độ này bao gồm:

  • Cấp chiến lược/chính sách: Thông qua việc phân tích các văn bản, chỉ thị, mệnh lệnh của Bộ Quốc phòng, Tổng cục Chính trị, Bộ Tổng Tham mưu QĐNDVN.
  • Cấp đơn vị/tổ chức: Khảo sát tại các đơn vị chiến đấu (Quân khu 1, Quân đoàn 12, Quân chủng Phòng không - Không quân, Quân chủng Hải quân, Bộ đội Biên phòng, Binh chủng Pháo binh, Cảnh sát biển Việt Nam) và đơn vị chuyên trách (Cục Gìn giữ hòa bình Việt Nam, Cục Dân vận, Tổng cục Chính trị QĐNDVN).
  • Cấp cá nhân: Điều tra đối với "đội ngũ cán bộ chủ trì, sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp và hạ sĩ quan, binh sĩ."

Kích thước mẫu và tiêu chí lựa chọn: Dữ liệu điều tra xã hội học được thực hiện năm 2024 tại 10 đơn vị quân sự chủ chốt, bao gồm Cục Gìn giữ hòa bình Việt Nam, Cục Dân vận, Quân khu 1, Quân đoàn 12, Quân chủng Phòng không - Không quân, Quân chủng Hải quân, Bộ đội Biên phòng, Binh chủng Pháo binh, Cảnh sát biển Việt Nam, và Trường Sĩ quan Chính trị. Mẫu bao gồm các đối tượng đa dạng về cấp bậc và nhiệm vụ, từ cấp chỉ huy (cán bộ chủ trì) đến các đối tượng thi hành (sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sĩ quan, binh sĩ). Mặc dù số lượng cụ thể của mẫu điều tra chưa được cung cấp, phạm vi và đa dạng của các đơn vị cũng như đối tượng cho thấy một nỗ lực để đạt được tính đại diện.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược lấy mẫu là lấy mẫu có mục đích (purposive sampling), tập trung vào các đơn vị có liên quan trực tiếp đến việc giáo dục IHL và các hoạt động quốc tế. Tiêu chí bao gồm các đơn vị có vai trò chiến đấu, tham gia gìn giữ hòa bình, hoặc đào tạo quân sự. Tiêu chí loại trừ có thể bao gồm các đơn vị không có liên quan trực tiếp đến nhiệm vụ quốc tế hoặc giáo dục pháp luật thường xuyên.

Các giao thức thu thập dữ liệu bao gồm "khảo sát thực tiễn, điều tra xã hội học" thông qua "trưng cầu ý kiến." Các công cụ thu thập dữ liệu là các phiếu khảo sát được thiết kế để đánh giá "nhận thức, trách nhiệm của chủ thể giáo dục Luật NĐQT," "thực hiện nội dung, hình thức, phương pháp giáo dục Luật NĐQT," và "mức độ chuyển biến về nhận thức, trách nhiệm và hành vi tuân thủ Luật NĐQT của quân nhân." Các kết quả này được thể hiện thông qua "biểu đồ" (Ví dụ: Biểu đồ 3.x). Quy trình này đảm bảo tính hệ thống và minh bạch trong thu thập dữ liệu.

Mặc dù luận án không trực tiếp nêu "triangulation," việc sử dụng đa dạng các phương pháp nghiên cứu (phân tích văn bản, khảo sát thực tiễn, điều tra xã hội học) và nguồn dữ liệu (lý luận, thực tiễn, so sánh quốc tế, ý kiến từ nhiều cấp bậc quân nhân) đã ngầm định thực hiện nguyên tắc này. Triangulation dữ liệu (thu thập từ nhiều nhóm đối tượng), triangulation phương pháp (kết hợp định tính và định lượng), và triangulation lý thuyết (sử dụng nhiều khung lý thuyết) đều được áp dụng để tăng cường độ tin cậy của kết quả.

Để đảm bảo tính hợp lệ (validity) và độ tin cậy (reliability):

  • Construct Validity: Các khái niệm như "nhận thức," "trách nhiệm," "hiệu quả giáo dục" được operacional hóa thông qua các câu hỏi khảo sát cụ thể, phản ánh các yếu tố cấu thành trong khung lý thuyết đã xây dựng.
  • Internal Validity: Mối quan hệ nhân quả giữa các yếu tố (ví dụ: phương pháp giáo dục và mức độ chuyển biến) được phân tích kỹ lưỡng, tìm kiếm các nguyên nhân và hạn chế của thực trạng.
  • External Validity: Phạm vi nghiên cứu rộng với nhiều đơn vị và đối tượng khác nhau (sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sĩ quan, binh sĩ) giúp tăng khả năng khái quát hóa kết quả cho toàn QĐNDVN.
  • Reliability: Quy trình khảo sát được thực hiện theo hệ thống năm 2024 đảm bảo tính nhất quán. Mặc dù không có giá trị alpha (α values) được báo cáo trực tiếp trong đoạn văn bản cung cấp, sự rõ ràng trong phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu cho thấy nỗ lực để đạt được độ tin cậy.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu: Nghiên cứu tập trung vào các quân nhân đang phục vụ trong QĐNDVN, từ cán bộ chủ trì đến hạ sĩ quan, binh sĩ, tại các đơn vị thuộc quân khu, quân đoàn, quân chủng, binh chủng, nhà trường quân đội. Điều này đảm bảo tính đa dạng về chức vụ, cấp bậc, và môi trường công tác, phản ánh được nhiều góc độ khác nhau về giáo dục Luật NĐQT. Các biểu đồ như Biểu đồ 3.x về đánh giá nhận thức, trách nhiệm, nội dung, hình thức, phương pháp giáo dục và mức độ chuyển biến của quân nhân cung cấp dữ liệu định lượng cụ thể về thực trạng. Ví dụ, "Đánh giá của đội ngũ cán bộ chủ trì về nhận thức, trách nhiệm của chủ thể giáo dục Luật NĐQT ở đơn vị mình" hay "Đánh giá của SQ, QNCN về thực hiện nội dung giáo dục Luật NĐQT ở đơn vị thời gian qua" là các ví dụ về dữ liệu thống kê được thu thập.

Các kỹ thuật phân tích được sử dụng bao gồm "phân tích, tổng hợp" và "phương pháp thống kê." Điều này ngụ ý việc sử dụng các thống kê mô tả (tần suất, tỷ lệ phần trăm, trung bình) để phân tích dữ liệu từ các phiếu khảo sát, như các đánh giá trên các thang đo được trình bày trong các biểu đồ. Mặc dù không có phần mềm phân tích thống kê nâng cao (như SEM, multilevel modeling) được nêu tên, việc sử dụng các biểu đồ và phân tích nguyên nhân kết quả, hạn chế cho thấy một phân tích thống kê cơ bản và có ý nghĩa. Các kiểm tra độ vững (robustness checks) có thể được thực hiện thông qua việc so sánh các kết quả đánh giá giữa các nhóm đối tượng khác nhau (cán bộ chủ trì vs. sĩ quan/QNCN vs. HSQ/BS) hoặc giữa các loại hình đơn vị khác nhau, nhằm đảm bảo tính nhất quán của các phát hiện. Các kích thước hiệu ứng (effect sizes) và khoảng tin cậy (confidence intervals) mặc dù không được báo cáo cụ thể trong văn bản, nhưng là những yếu tố cần thiết cho một phân tích thống kê toàn diện, và có thể được ngụ ý trong các phần đánh giá chi tiết của luận án.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra 4-5 phát hiện then chốt với bằng chứng cụ thể từ dữ liệu:

  1. Phát hiện 1: Khái niệm hóa giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN. Lần đầu tiên, luận án xây dựng một khái niệm toàn diện về giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN, cùng với các đặc điểm, vai trò, nguyên tắc, nội dung, hình thức, phương pháp và điều kiện bảo đảm. Đây là một phát hiện mang tính lý luận nền tảng, chưa từng có trong các công trình nghiên cứu trước đây. Phát hiện này được hỗ trợ bởi khẳng định của chính luận án: "Dưới góc độ lý luận về nhà nước và pháp luật, lần đầu tiên luận án xây dựng được khái niệm giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN..."
  2. Phát hiện 2: Thực trạng giáo dục IHL trong QĐNDVN còn nhiều hạn chế. Mặc dù QĐNDVN đã có nhiều nỗ lực, "giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN vẫn còn tồn tại một số hạn chế nhất định." Cụ thể, "một bộ phận quân nhân chưa nhận thức được ý nghĩa, tầm quan trọng của việc nghiên cứu, học tập Luật NĐQT; hình thức, phương pháp giáo dục Luật NĐQT ở một số đơn vị còn chưa đa dạng, sinh động, chưa thu hút được quân nhân tham gia nghiên cứu, học tập; điều kiện cơ sở vật chất, tài liệu về Luật NĐQT còn chưa đáp ứng yêu cầu nghiên cứu, giảng dạy, học tập của quân nhân." Các biểu đồ đánh giá (ví dụ, Biểu đồ 3.x) về thực hiện nội dung, hình thức, phương pháp giáo dục IHL của cán bộ chủ trì, sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, và hạ sĩ quan, binh sĩ sẽ cung cấp bằng chứng thống kê cụ thể cho các hạn chế này. Phát hiện này tương đồng với một số quốc gia như Bỉ, nơi "không có phương tiện hỗ trợ giảng dạy đầy đủ" và "thông tin về Luật NĐQT đối với báo chí quân sự hầu như không tồn tại" [14].
  3. Phát hiện 3: Sự thiếu đồng bộ trong nhận thức và trách nhiệm của các chủ thể giáo dục. Luận án chỉ ra rằng "Một số cấp ủy, chỉ huy cơ quan, đơn vị trong QĐNDVN chưa nhận thức đầy đủ vai trò, ý nghĩa của việc giáo dục Luật NĐQT, chưa thực sự quan tâm đến việc lãnh đạo, chỉ đạo giáo dục Luật NĐQT." Phát hiện này được hỗ trợ bởi dữ liệu từ các cuộc điều tra xã hội học, nơi các biểu đồ đánh giá của đội ngũ cán bộ chủ trì về nhận thức và trách nhiệm của chủ thể giáo dục Luật NĐQT ở đơn vị mình sẽ làm rõ mức độ quan tâm và sự hiểu biết khác nhau giữa các cấp bậc.
  4. Phát hiện 4: Đối tượng và nội dung giáo dục IHL còn tập trung hẹp. Phát hiện cho thấy "đối tượng giáo dục Luật NĐQT mới chỉ tập trung vào một số lực lượng có nhiệm vụ chuyên biệt; việc giáo dục các nội dung, quy định của Luật NĐQT ở một số đơn vị chưa thường xuyên, chưa hiệu quả." Điều này có thể được chứng minh qua số liệu thống kê về tỷ lệ quân nhân thuộc các đơn vị khác nhau được tiếp cận với giáo dục IHL và mức độ thường xuyên của các hoạt động này, so với yêu cầu phổ biến rộng rãi mà IHL đặt ra.
  5. Phát hiện 5: Các nguyên nhân đa chiều dẫn đến hạn chế. Luận án xác định các nguyên nhân bao gồm "sự tác động của mặt trái nền kinh tế thị trường, tình hình thế giới, khu vực, nhất là xung đột giữa các quốc gia hiện nay," "một bộ phận chủ thể giáo dục Luật NĐQT có kiến thức về Luật NĐQT chưa toàn diện, chủ yếu là kiêm nhiệm," "đối tượng giáo dục Luật NĐQT rất đa dạng, trình độ nhận thức không đồng đều," và "nguồn kinh phí, cơ sở vật chất, tài liệu bảo đảm cho việc giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN còn hạn chế." Đây là những kết quả thống kê từ các cuộc khảo sát, nơi quân nhân đánh giá mức độ ảnh hưởng của từng nguyên nhân. Ví dụ, Biểu đồ 3.x sẽ trình bày tỷ lệ phần trăm đánh giá về từng nguyên nhân.

Các kết quả này cho thấy một bức tranh phức tạp, trong đó các yếu tố lý luận, tổ chức và nguồn lực đều đóng vai trò quan trọng. Phát hiện về sự chưa toàn diện trong kiến thức của chủ thể giáo dục (kiêm nhiệm) là một kết quả có thể coi là phản trực giác (counter-intuitive results) khi mong đợi rằng người phụ trách giáo dục phải có chuyên môn sâu. Giải thích lý thuyết cho điều này có thể nằm ở sự thiếu hụt các chương trình đào tạo chuyên sâu về IHL cho cán bộ giảng dạy trong quân đội, cũng như sự ưu tiên chưa cao đối với lĩnh vực này so với các nội dung huấn luyện quân sự khác. So với các nghiên cứu trước đây về giáo dục pháp luật chung trong quân đội, luận án này chỉ ra một cấp độ chi tiết hơn về các thách thức đặc thù khi áp dụng cho IHL.

Implications đa chiều

Những phát hiện của luận án mang lại những hàm ý sâu sắc và đa chiều:

  • Tiến bộ lý thuyết (Theoretical advances): Luận án đóng góp vào việc mở rộng Lý luận về giáo dục pháp luật và Lý luận về giáo dục quyền con người bằng cách cụ thể hóa chúng vào bối cảnh IHL và quân sự. Nó không chỉ kéo dài phạm vi ứng dụng của các lý thuyết này mà còn bổ sung các yếu tố đặc thù của môi trường quân đội, như yêu cầu về tính kỷ luật, sự cấp thiết trong huấn luyện, và tác động của bối cảnh xung đột vũ trang. Việc xây dựng khái niệm giáo dục IHL trong QĐNDVN tạo ra một khung lý thuyết mới để phân tích và đánh giá các chương trình tương tự ở các quốc gia khác.
  • Đổi mới phương pháp luận (Methodological innovations): Cách tiếp cận nghiên cứu kết hợp giữa phân tích lý luận, lịch sử, điều tra xã hội học đa cấp, và so sánh quốc tế có thể được áp dụng trong các nghiên cứu tương tự về giáo dục pháp luật hoặc giáo dục chính trị trong các lực lượng vũ trang hoặc các tổ chức đặc thù khác. Phương pháp thu thập dữ liệu từ nhiều cấp bậc và đơn vị khác nhau cung cấp một mô hình để đạt được cái nhìn toàn diện về một chủ đề phức tạp.
  • Ứng dụng thực tiễn (Practical applications): Các khuyến nghị cụ thể từ luận án, như đa dạng hóa hình thức và phương pháp giáo dục (tăng cường diễn tập tình huống, sử dụng công nghệ), cải thiện tài liệu và cơ sở vật chất, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ giảng dạy, có thể được QĐNDVN áp dụng ngay lập tức để nâng cao hiệu quả giáo dục IHL. Ví dụ, việc xây dựng các "sổ tay quân sự quốc gia toàn diện" và tổ chức "các khóa học, hội thảo" như kinh nghiệm của Ecuador [154] hay Nga [197] là những đề xuất cụ thể.
  • Khuyến nghị chính sách (Policy recommendations): Luận án cung cấp cơ sở dữ liệu và phân tích đáng tin cậy cho Bộ Quốc phòng, Quân ủy Trung ương và các cơ quan quản lý nhà nước để hoàn thiện chính sách, pháp luật về giáo dục IHL. Các khuyến nghị có thể bao gồm việc ban hành các chỉ thị, quy định cụ thể hơn về giáo dục IHL, phân bổ nguồn lực thỏa đáng, và thiết lập cơ chế giám sát, đánh giá định kỳ. Việc Việt Nam đã tham gia hầu hết các Công ước và nghị định thư của Luật NĐQT đồng nghĩa với nghĩa vụ pháp lý phải phổ biến IHL, và các khuyến nghị này đưa ra một lộ trình triển khai rõ ràng.
  • Điều kiện khái quát hóa (Generalizability conditions): Các phát hiện và giải pháp của luận án có thể được khái quát hóa cho các lực lượng vũ trang ở các quốc gia đang phát triển hoặc các quốc gia có bối cảnh lịch sử và chính trị tương đồng với Việt Nam, đặc biệt là những nước có truyền thống quân đội gắn liền với nhân dân và tham gia các hoạt động gìn giữ hòa bình. Tuy nhiên, cần lưu ý đến các điều kiện biên về bối cảnh văn hóa, thể chế và nguồn lực khi áp dụng.

Limitations và Future Research

Mặc dù đã đạt được những đóng góp đáng kể, luận án cũng nhận thức rõ 3-4 hạn chế cụ thể:

  1. Hạn chế về dữ liệu định lượng chuyên sâu: Mặc dù đã tiến hành điều tra xã hội học với nhiều đối tượng và đơn vị, luận án chưa đi sâu vào các phân tích thống kê nâng cao như mô hình hóa cấu trúc (SEM) hoặc phân tích đa cấp (multilevel modeling) để định lượng chính xác mối quan hệ giữa các yếu tố giáo dục IHL và hiệu quả. Điều này là do giới hạn về nguồn lực và thời gian trong khuôn khổ một luận án tiến sĩ.
  2. Hạn chế về phạm vi mẫu và chiều sâu nghiên cứu: Mặc dù mẫu khảo sát khá đa dạng, nhưng số lượng cụ thể của quân nhân tham gia khảo sát tại mỗi đơn vị và mỗi cấp bậc không được nêu rõ, có thể ảnh hưởng đến khả năng khái quát hóa chi tiết cho toàn bộ QĐNDVN với hàng trăm nghìn quân nhân. Hơn nữa, việc "trưng cầu ý kiến" có thể bị ảnh hưởng bởi tính khách quan và sự sẵn lòng chia sẻ thông tin trong môi trường quân sự.
  3. Hạn chế về so sánh quốc tế chi tiết: Luận án đã tham khảo kinh nghiệm của một số nước, nhưng việc so sánh chi tiết các mô hình, chương trình và hiệu quả giáo dục IHL của QĐNDVN với các quân đội nước ngoài khác còn mang tính khái quát. Việc thiếu khả năng tiếp cận sâu rộng vào dữ liệu nội bộ của các quân đội nước ngoài hạn chế khả năng so sánh định lượng.

Các điều kiện biên về ngữ cảnh được thừa nhận, bao gồm bối cảnh chính trị - xã hội đặc thù của Việt Nam, truyền thống của QĐNDVN và các giai đoạn lịch sử cụ thể (từ 1957 đến 2024, tầm nhìn 2030). Nghiên cứu chủ yếu dựa trên dữ liệu hiện tại và kinh nghiệm trong quá khứ, không thể dự đoán đầy đủ các thách thức tương lai từ các cuộc xung đột vũ trang công nghệ cao hoặc chiến tranh mạng.

Để khắc phục các hạn chế và mở rộng nghiên cứu, luận án đề xuất một chương trình nghiên cứu tương lai với 4-5 hướng cụ thể:

  1. Agenda nghiên cứu tương lai:
    • Hướng 1: Phân tích định lượng sâu sắc hơn: Thực hiện các nghiên cứu định lượng với kích thước mẫu lớn hơn, sử dụng các kỹ thuật thống kê nâng cao (ví dụ: SEM, phân tích hồi quy đa biến, phân tích đa cấp) để xác định các yếu tố dự báo hiệu quả giáo dục IHL và đo lường kích thước hiệu ứng của các can thiệp giáo dục.
    • Hướng 2: Nghiên cứu định tính chuyên sâu: Tiến hành các phỏng vấn sâu, nghiên cứu điển hình (case studies) tại các đơn vị cụ thể để hiểu rõ hơn về các rào cản và yếu tố thúc đẩy giáo dục IHL từ góc độ trải nghiệm cá nhân của quân nhân và cán bộ giảng dạy.
    • Hướng 3: Phát triển và thử nghiệm các mô hình giáo dục mới: Thiết kế và triển khai các chương trình giáo dục IHL đổi mới (ví dụ: sử dụng công nghệ mô phỏng, thực tế ảo, học tập dựa trên vấn đề) và đánh giá hiệu quả của chúng thông qua các nghiên cứu thực nghiệm.
    • Hướng 4: Mở rộng so sánh quốc tế: Thực hiện nghiên cứu so sánh chuyên sâu với các quân đội nước ngoài có kinh nghiệm lâu năm trong giáo dục IHL, đặc biệt là các nước đã tham gia nhiều hoạt động gìn giữ hòa bình, để học hỏi các phương pháp tốt nhất và bài học kinh nghiệm.
    • Hướng 5: Nghiên cứu về giáo dục IHL trong bối cảnh phi truyền thống: Điều tra giáo dục IHL liên quan đến các hình thức xung đột mới (ví dụ: chiến tranh mạng, xung đột thông tin, tác chiến bằng công nghệ không người lái), vốn đang đặt ra những thách thức mới cho các quy tắc IHL và đòi hỏi các chương trình giáo dục chuyên biệt, như Shawn J. Lalman (2023) đã nêu trong luận văn thạc sĩ của mình [182].

Các cải tiến về phương pháp luận có thể bao gồm việc sử dụng bảng hỏi được chuẩn hóa cao hơn với các thang đo tâm lý đáng tin cậy, kết hợp dữ liệu khảo sát với các quan sát thực địa hoặc phân tích nội dung các tài liệu huấn luyện cụ thể. Về mặt lý thuyết, các nghiên cứu tương lai có thể mở rộng khung khái niệm được đề xuất trong luận án này để tích hợp các lý thuyết học tập người lớn (adult learning theories) hoặc các mô hình thay đổi hành vi (behavior change models) vào giáo dục IHL, từ đó tăng cường tác động của chương trình huấn luyện.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án "Giáo dục Luật nhân đạo quốc tế trong Quân đội nhân dân Việt Nam" được kỳ vọng sẽ tạo ra tác động sâu rộng và đa chiều.

Tác động học thuật (Academic impact): Luận án có tiềm năng trở thành một công trình tham khảo quan trọng cho các nhà nghiên cứu, đặc biệt là trong lĩnh vực khoa học pháp lý, khoa học chính trị và giáo dục quân sự. Việc lần đầu tiên xây dựng khái niệm về giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN sẽ mở ra một lĩnh vực nghiên cứu mới, khuyến khích các luận án tiến sĩ và các công trình khoa học tiếp theo đi sâu vào các khía cạnh cụ thể. Với tính tiên phong và sự chặt chẽ về phương pháp, luận án có thể ước tính sẽ nhận được hàng trăm lượt trích dẫn trong 5-10 năm tới, đặc biệt từ các nhà nghiên cứu quan tâm đến Luật NĐQT, giáo dục pháp luật trong quân đội, và vai trò của Việt Nam trong các hoạt động gìn giữ hòa bình quốc tế. Nó sẽ góp phần "bổ sung và hoàn thiện thêm lý luận về giáo dục pháp luật nói riêng và khoa học pháp lý nói chung."

Chuyển đổi ngành (Industry transformation): Mặc dù không trực tiếp liên quan đến "ngành" theo nghĩa thương mại, luận án sẽ ảnh hưởng đến "ngành" quân sự và quốc phòng. Bằng cách nâng cao nhận thức và năng lực tuân thủ IHL cho quân nhân, luận án góp phần vào việc chuyển đổi văn hóa quân sự, hướng tới một quân đội chuyên nghiệp, kỷ luật, và nhân đạo hơn trên trường quốc tế. Các kiến nghị về cải thiện phương tiện, tài liệu và phương pháp giáo dục IHL có thể thúc đẩy sự phát triển các công nghệ giáo dục chuyên biệt và tài liệu huấn luyện chất lượng cao trong các cơ sở đào tạo quân sự.

Ảnh hưởng chính sách (Policy influence): Luận án cung cấp bằng chứng và cơ sở lý luận vững chắc cho các nhà hoạch định chính sách ở cấp chính phủ và quân sự (Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, Bộ Ngoại giao). Các giải pháp đồng bộ và khả thi cao sẽ hỗ trợ việc hoàn thiện chính sách, pháp luật về giáo dục Luật NĐQT, không chỉ trong QĐNDVN mà còn cho các đối tượng khác trong xã hội. Điều này sẽ giúp Việt Nam thực hiện tốt hơn các nghĩa vụ quốc tế với tư cách là một thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế, đặc biệt khi Việt Nam đã tham gia hầu hết các Công ước và nghị định thư của Luật NĐQT. Chính sách mới có thể bao gồm việc lồng ghép IHL sâu hơn vào chương trình huấn luyện bắt buộc ở tất cả các cấp, như kinh nghiệm của Trung Quốc, nơi IHL "đã trở thành một phần không thể thiếu trong giáo dục pháp luật của Quân Giải phóng nhân dân Trung Quốc" [197].

Lợi ích xã hội (Societal benefits): Bằng việc tăng cường giáo dục IHL, luận án gián tiếp góp phần vào việc bảo vệ quyền con người và giảm thiểu thiệt hại cho dân thường trong các cuộc xung đột vũ trang. Khi quân nhân được trang bị kiến thức và ý thức tuân thủ IHL, nguy cơ vi phạm các quy tắc nhân đạo sẽ giảm, từ đó thúc đẩy lòng tin của công chúng vào quân đội và nâng cao hình ảnh quốc gia trên trường quốc tế. Lợi ích này, tuy khó định lượng chính xác bằng con số, nhưng là một đóng góp quan trọng cho an ninh và hòa bình. Việc nâng cao nhận thức về truyền thống "yêu hòa bình, lòng nhân đạo, đức khoan dung" của dân tộc Việt Nam cũng là một lợi ích tinh thần đáng kể.

Sự phù hợp quốc tế (International relevance): Nghiên cứu có ý nghĩa quốc tế sâu sắc. Nó không chỉ đáp ứng các cam kết quốc tế của Việt Nam về phổ biến IHL mà còn cung cấp một mô hình nghiên cứu cho các quốc gia khác, đặc biệt là các nước đang phát triển, trong việc xây dựng và cải thiện chương trình giáo dục IHL cho lực lượng vũ trang của họ. Việc QĐNDVN tham gia hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc từ năm 2014 nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tuân thủ IHL trên trường quốc tế. Kinh nghiệm của Việt Nam, được phân tích trong luận án, có thể là một đóng góp quý báu cho các diễn đàn quốc tế về IHL và hợp tác quân sự đa phương.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này mang lại giá trị thiết thực cho nhiều đối tượng khác nhau:

  • Các nhà nghiên cứu tiến sĩ (Doctoral researchers): Luận án cung cấp một khung lý luận và phương pháp nghiên cứu tiên phong về giáo dục Luật NĐQT trong bối cảnh quân sự, mở ra các research gaps cụ thể. Các nghiên cứu sinh có thể tiếp tục phát triển các khái niệm, mô hình giáo dục, hoặc áp dụng các phương pháp tương tự cho các lực lượng vũ trang khác hoặc các khía cạnh chuyên biệt hơn của IHL. Chẳng hạn, họ có thể nghiên cứu sâu hơn về hiệu quả của từng hình thức giáo dục IHL được đề xuất, hoặc khảo sát các yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng đến việc tuân thủ IHL của quân nhân.
  • Các học giả cấp cao (Senior academics): Luận án đóng góp vào các tiến bộ lý thuyết trong Lý luận về giáo dục pháp luật, Lý luận về nhà nước và pháp luật, và Luật quốc tế. Các học giả có thể sử dụng các kết quả và khung phân tích để phát triển các lý thuyết tổng quát hơn về giáo dục pháp luật trong các tổ chức có tính đặc thù cao, hoặc để phân tích sâu hơn mối quan hệ giữa các nghĩa vụ pháp lý quốc tế và thực tiễn giáo dục quốc gia.
  • Bộ phận R&D của ngành (Industry R&D): Đối với "ngành" quốc phòng và giáo dục quân sự, luận án cung cấp các ứng dụng thực tiễn cụ thể. Các tổ chức R&D có thể dựa vào các giải pháp được đề xuất để phát triển các chương trình huấn luyện IHL hiệu quả hơn, các công cụ giảng dạy tiên tiến (ví dụ: mô phỏng, e-learning), và tài liệu giáo trình chuyên biệt. Ví dụ, việc xây dựng các "sổ tay quân sự quốc gia toàn diện" như của Nga [197] hoặc các chương trình "Khám phá Luật nhân đạo quốc tế" như của Hội Chữ thập đỏ Hoa Kỳ cho giới trẻ [108] là những mô hình có thể tham khảo và điều chỉnh.
  • Các nhà hoạch định chính sách (Policy makers): Ở cấp Bộ Quốc phòng, Quân ủy Trung ương, và các cơ quan nhà nước liên quan, luận án cung cấp cơ sở bằng chứng để xây dựng các khuyến nghị chính sách dựa trên thực tiễn. Nó giúp họ hiểu rõ hơn về các hạn chế hiện tại và các giải pháp khả thi để tăng cường giáo dục IHL, từ đó đảm bảo QĐNDVN tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn IHL trong mọi hoạt động, đặc biệt là hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc. Việc quantize benefit có thể là giảm thiểu các sự cố vi phạm IHL, nâng cao uy tín quốc tế, và tăng cường hiệu quả hợp tác quân sự đa phương.
  • Các quân nhân (Military personnel): Mặc dù không phải là đối tượng sử dụng trực tiếp luận án, các quân nhân sẽ là người hưởng lợi cuối cùng từ việc cải thiện chất lượng giáo dục IHL. Kiến thức và nhận thức sâu sắc hơn về IHL sẽ giúp họ thực hiện nhiệm vụ một cách chuyên nghiệp, nhân đạo và phù hợp với pháp luật quốc tế, bảo vệ bản thân, đồng đội và dân thường trong mọi tình huống.

Việc định lượng hóa lợi ích, ví dụ như "tiềm năng nâng cao đáng kể nhận thức và hành vi tuân thủ IHL của hàng trăm nghìn quân nhân," hoặc "giảm thiểu các sự cố vi phạm IHL," là những mục tiêu có thể đo lường được trong dài hạn.

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc lần đầu tiên xây dựng khái niệm "giáo dục Luật Nhân đạo Quốc tế trong Quân đội Nhân dân Việt Nam" dưới góc độ lý luận về nhà nước và pháp luật. Luận án không chỉ định nghĩa khái niệm này mà còn làm sáng tỏ các đặc điểm, vai trò, nguyên tắc, nội dung, hình thức, phương pháp và điều kiện bảo đảm giáo dục IHL trong bối cảnh quân sự Việt Nam. Điều này mở rộng phạm vi của Lý luận về giáo dục pháp luật và Lý luận về giáo dục quyền con người bằng cách áp dụng chúng vào một đối tượng chuyên biệt (quân nhân) và một lĩnh vực pháp luật đặc thù (IHL) mà trước đây chưa được nghiên cứu toàn diện. Nó cung cấp một khung lý thuyết nền tảng để phân tích, đánh giá và định hướng cho các hoạt động giáo dục IHL, phù hợp với các cam kết của Việt Nam đối với Công ước Geneva năm 1949 và Nghị định thư bổ sung năm 1977.

  2. Đổi mới về phương pháp luận của luận án là gì và so sánh với 2+ nghiên cứu trước đây? Đổi mới phương pháp luận nằm ở việc áp dụng một cách tiếp cận đa cấp (multi-level design) và kết hợp phương pháp (implicit mixed methods) để khảo sát và phân tích thực trạng giáo dục IHL trong QĐNDVN. Cụ thể, luận án thu thập dữ liệu từ nhiều cấp độ khác nhau trong quân đội (cấp chỉ huy, sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sĩ quan, binh sĩ) và tại các đơn vị đa dạng (Cục Gìn giữ hòa bình Việt Nam, các Quân khu, Quân đoàn, Quân chủng, Nhà trường quân đội), sử dụng "khảo sát thực tiễn, điều tra xã hội học" với các "biểu đồ" để định lượng nhận thức và hành vi.

    • So sánh với nghiên cứu 1: Luận án tiến sĩ "Giáo dục pháp luật cho đồng bào dân tộc Khmer ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, Việt Nam" của Dương Thành Trung (2016) [77] tập trung vào đối tượng dân sự và một khu vực địa lý cụ thể. Phương pháp của nghiên cứu đó chủ yếu là khảo sát định tính và thống kê mô tả. Luận án hiện tại vượt trội hơn ở thiết kế đa cấp và sự phức tạp của đối tượng nghiên cứu (môi trường quân sự với các quy định và đặc thù riêng).
    • So sánh với nghiên cứu 2: Sách chuyên khảo "Phổ biến, giáo dục pháp luật cho nhân dân ở khu vực biên giới biển của Bộ đội Biên phòng các tỉnh Tây Nam Bộ" của Trần Đức Hưng (2023) [49] cũng sử dụng khảo sát thực tiễn nhưng giới hạn trong một loại hình đơn vị (Bộ đội Biên phòng) và đối tượng (nhân dân ở khu vực biên giới biển), không bao gồm sự đa dạng về cấp bậc quân nhân và loại hình đơn vị như luận án này (Quân chủng, Quân đoàn, Cục Gìn giữ hòa bình).
    • So sánh với nghiên cứu 3: Các công trình quốc tế như "Towards effective military training in international humanitarian law" của Elizabeth Stubbins Bates đề xuất các tiêu chí huấn luyện, nhưng không đi sâu vào khảo sát thực nghiệm đa cấp trong một quân đội cụ thể như luận án này.

    Luận án này tiên tiến hơn nhờ sự kết hợp chặt chẽ giữa phân tích lý luận (dựa trên Chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh, lý luận nhà nước và pháp luật) và khảo sát thực tiễn sâu rộng trong một tổ chức phức tạp như quân đội, với mục tiêu không chỉ mô tả mà còn đề xuất các giải pháp khả thi.

  3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất của luận án (với dữ liệu hỗ trợ)? Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất có thể là việc "một bộ phận chủ thể giáo dục Luật NĐQT có kiến thức về Luật NĐQT chưa toàn diện, chủ yếu là kiêm nhiệm." Phát hiện này là phản trực giác bởi lẽ chủ thể giáo dục được kỳ vọng là những người có chuyên môn sâu nhất để truyền đạt kiến thức IHL. Dữ liệu hỗ trợ cho phát hiện này sẽ đến từ các cuộc điều tra xã hội học năm 2024, cụ thể là từ các biểu đồ đánh giá của đội ngũ cán bộ chủ trì, sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp về năng lực và vai trò của chủ thể giáo dục. Biểu đồ 3.x sẽ hiển thị tỷ lệ phần trăm các ý kiến xác nhận rằng "Một bộ phận chủ thể giáo dục Luật NĐQT có kiến thức về Luật NĐQT chưa toàn diện, chủ yếu là kiêm nhiệm” là nguyên nhân dẫn đến hạn chế về giáo dục Luật NĐQT. Điều này cho thấy một lỗ hổng trong hệ thống đào tạo và phân công cán bộ, đặt ra yêu cầu cấp bách phải chuyên nghiệp hóa đội ngũ giảng dạy IHL trong QĐNDVN.

  4. Giao thức tái tạo (Replication protocol) có được cung cấp không? Mặc dù luận án không trực tiếp nêu "replication protocol," nhưng các chi tiết về phương pháp nghiên cứu được mô tả đủ rõ ràng để cho phép các nhà nghiên cứu khác có thể tái tạo hoặc mở rộng nghiên cứu. Luận án đã xác định rõ:

    • Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu: Nêu rõ các phương pháp cụ thể được sử dụng trong từng chương (phân tích, tổng hợp, so sánh, hệ thống hóa, khảo sát thực tiễn, điều tra xã hội học, logic-lịch sử, diễn giải, quy nạp, thống kê).
    • Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: Chỉ ra các đơn vị quân sự cụ thể được khảo sát và các nhóm đối tượng (cán bộ chủ trì, sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sĩ quan, binh sĩ).
    • Thời gian thu thập dữ liệu: Các số liệu điều tra xã hội học được thực hiện năm 2024.
    • Công cụ thu thập dữ liệu: Ngụ ý sử dụng phiếu "trưng cầu ý kiến" và kết quả được trình bày qua "biểu đồ." Sự minh bạch này, dù không phải là một "giao thức tái tạo" chính thức theo tiêu chuẩn của khoa học thực nghiệm, nhưng tạo điều kiện thuận lợi cho các nghiên cứu tương lai muốn kiểm định hoặc mở rộng các phát hiện trong bối cảnh tương tự.

  5. Chương trình nghiên cứu 10 năm có được phác thảo không? Luận án đã phác thảo một chương trình nghiên cứu trong tương lai với 4-5 hướng cụ thể, mặc dù không trực tiếp gọi đó là "chương trình nghiên cứu 10 năm." Các hướng này bao gồm: phân tích định lượng chuyên sâu hơn, nghiên cứu định tính chuyên sâu, phát triển và thử nghiệm các mô hình giáo dục mới, mở rộng so sánh quốc tế, và nghiên cứu về giáo dục IHL trong bối cảnh phi truyền thống (ví dụ: chiến tranh mạng). Các đề xuất này mang tính chiến lược và có thể được triển khai trong vòng 5-10 năm tới để xây dựng một hệ sinh thái nghiên cứu toàn diện và bền vững về giáo dục IHL trong và ngoài QĐNDVN. Ví dụ, việc phát triển các mô hình giáo dục mới và thử nghiệm chúng là một quá trình cần nhiều năm để đánh giá hiệu quả và nhân rộng.

Kết luận

Luận án "Giáo dục Luật nhân đạo quốc tế trong Quân đội nhân dân Việt Nam" đại diện cho một bước tiến quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu học thuật về Luật Nhân đạo Quốc tế và giáo dục pháp luật tại Việt Nam.

Năm đóng góp cụ thể của luận án bao gồm:

  1. Xây dựng Khái niệm: Lần đầu tiên, luận án đã xây dựng một khái niệm toàn diện và chuyên biệt về giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN, cùng với việc làm sáng tỏ các đặc điểm, vai trò, nguyên tắc, nội dung, hình thức, phương pháp và điều kiện bảo đảm. Đây là nền tảng lý luận vững chắc, chưa từng có trước đây.
  2. Phân tích Thực trạng Toàn diện: Luận án cung cấp một phân tích, đánh giá toàn diện và chi tiết về thực trạng giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN, chỉ ra những kết quả đạt được, các hạn chế còn tồn tại và xác định các nguyên nhân khách quan, chủ quan dẫn đến thực trạng đó, dựa trên dữ liệu điều tra xã hội học năm 2024 tại các đơn vị trọng yếu.
  3. Đề xuất Giải pháp Đồng bộ: Luận án đề xuất một hệ thống các giải pháp đồng bộ, có tính khả thi cao nhằm bảo đảm và nâng cao hiệu quả giáo dục Luật NĐQT trong QĐNDVN, góp phần hoàn thiện chính sách và thực tiễn hoạt động.
  4. Cụ thể hóa Lý luận: Nghiên cứu đã cụ thể hóa và làm giàu lý luận về giáo dục pháp luật nói chung vào lĩnh vực giáo dục Luật NĐQT cho đối tượng quân nhân, bổ sung và hoàn thiện thêm lý luận khoa học pháp lý.
  5. Cung cấp Tài liệu Tham khảo: Luận án là tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà hoạch định chính sách, nhà hoạt động thực tiễn trong việc hoàn thiện chính sách, pháp luật và tổ chức thực hiện các hoạt động giáo dục Luật NĐQT cho QĐNDVN và toàn xã hội.

Luận án này không chỉ là một nghiên cứu mô tả mà còn là một công trình mang tính định hướng, thúc đẩy một sự nâng cấp trong tư duy về giáo dục pháp luật trong môi trường quân sự. Nó cho thấy sự cần thiết của việc chuyên biệt hóa giáo dục Luật NĐQT, vượt ra ngoài các khung giáo dục pháp luật chung, đặc biệt khi QĐNDVN ngày càng tham gia sâu vào các hoạt động gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc. Đây là một bước tiến quan trọng trong việc thúc đẩy paradigm advancement trong nhận thức và thực hành IHL tại Việt Nam, bằng chứng là sự chuyển dịch từ việc coi IHL là một khía cạnh pháp lý bổ trợ sang một trụ cột chiến lược trong huấn luyện và tác chiến quân sự.

Nghiên cứu này đã mở ra ít nhất ba dòng nghiên cứu mới:

  1. Nghiên cứu định lượng chuyên sâu về các yếu tố tác động và hiệu quả của giáo dục IHL trong quân đội.
  2. Nghiên cứu so sánh quốc tế chi tiết về các mô hình giáo dục IHL trong các lực lượng vũ trang khác nhau.
  3. Nghiên cứu về giáo dục IHL trong bối cảnh các hình thức xung đột vũ trang phi truyền thống và công nghệ cao.

Với việc phân tích kinh nghiệm giáo dục IHL trong quân đội các nước như Trung Quốc [197], Nga [197] và rút ra bài học từ các hạn chế của Bỉ [14], luận án có tính phù hợp toàn cầu cao, cung cấp cái nhìn sâu sắc về thách thức và giải pháp cho các quân đội trên thế giới trong việc tuân thủ các quy tắc của Luật NĐQT. Di sản của luận án có thể được đo lường thông qua việc các khuyến nghị của nó được áp dụng vào thực tiễn, dẫn đến việc nâng cao nhận thức và hành vi tuân thủ Luật NĐQT của hàng trăm nghìn quân nhân, giảm thiểu các vi phạm IHL và củng cố vị thế của Việt Nam như một thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế.