Luận án tiến sĩ luật học về hợp đồng lao động trong cơ chế thị trường ở Việt Nam

BỘ GIÁO ĐỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HA NỘI NGUYÊN HỮU CHÍ HOP DONG LAO DONG TRONG CO CHE THỊ TRƯỜNG O VIET NAM Chuyên ngành : Luật kinh tế Mã số : 5.15 LUẬN AN TIEN SĨ LUAT HỌC HU VIÊN GIẢI VIÊN ¬ ae 206 Nguoi hướng dan khoa hoc: 1. Nguyen Hữu Viện 2. Pham Cong Tru HA NOI - 2002 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực.

Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIA LUẬN ÁN Nguyễn Hữu Chí MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU Chương 1: NHỮNG VAN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HOP DONG LAO ĐỘNG TRONG CƠ CHẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM IL. Đặc trưng của sức lao động với tư cách là hàng hóa trong kinh tế thị trường 1. Quan hệ lao động ở Việt Nam trong quá trình chuyển đổi 12 sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Ly Cơ chế thị trường ở Việt Nam và pháp luật lao động 24 1.

Một số vấn đề chung về hợp đồng lao động 36 » Chương 2: PHÁP LUẬT VỀ HỢP ĐỒNG LAO ĐỘNG VÀ THỰC 70 TRẠNG ÁP DỤNG t9 “là Giao kết hợp đồng lao động 71 Nm 2 Thực hiện, thay đổi hợp đồng lao động 96 “ed G2 Tạm hoãn hợp đồng lao động 104 Chấm dứt hợp đồng lao động 108“ 2D; Các biện pháp đảm bảo quyền và lợi ích các bên trong quan 131 hệ hợp đồng lao động. Chương 3: HOÀN THIỆN PHAP LUAT HỢP DONG LAO DONG 145 tủ — Phương hướng hoàn thiện pháp luật hợp đồng lao động 145 Những giải pháp và đề xuất nhằm hoàn thiện pháp luật hợp 166 đồng lao động KẾT LUẬN 201 NHỮNG CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC 204 CÔNG BỐ DANH MỤC TAI LIEU THAM KHẢO 205 NHỮNG CHU VIET TAT TRONG LUẬN ÁN HĐLĐ : Hợp đồng lao động NLĐ : Người lao động NSDLĐ : Người sử dụng lao động TAND : Tòa án nhân dân TANDTC : Tòa án nhân dân tối cao VKSND : Viện kiểm sát nhân dân VKSNDTC : Viên kiểm sát nhân dân tối cao MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Quan hệ lao động trong thị trường là một loại quan hệ đặc biệt, nó vừa là quan hệ kinh tế đồng thời lại là quan hệ có tính xã hội và nhân văn sâu sắc bởi nó liên quan mật thiết đến yếu tố con người; nó vừa là quan hệ thỏa thuận vừa là quan hệ phụ thuộc; nó là quan hệ bình đẳng song bởi khả năng nảy sinh giá trị khi sử dụng nên dễ dẫn đến sự bất công và bóc lột trong quan hệ; nó là quan hệ cá nhân đồng thời lại bị chi phối của quan hệ có tính tập thể. Chính vì vậy, việc trao đổi hàng hóa sức lao động không thể giống như các giao dịch hàng hóa thông thường khác mà cần thiết phải có một hình thức pháp lý vừa tạo ra sự lưu thông bình thường, thuận tiện vừa đảm bảo được quyền và lợi ích hợp pháp các bên trong quan hệ lao động.

Hình thức pháp lý đó chính là hợp đồng lao động (HĐLĐ). Trong hệ thống pháp luật lao động, HDLD là một chế định chiếm vị trí rất quan trọng do đó đây là nội dung sớm được quy định và giữ vai trò trung tâm trong quá trình xây dựng, ban hành pháp luật lao động nhằm điều chính quan hệ lao động trong nền kinh tế thị trường. Một trong những văn bản pháp luật kinh tế có hiệu lực pháp lý cao trong thời kỳ đầu đổi mới là Pháp lệnh Hợp đồng lao động ngày 30/8/1990. Sau đó, trước sự phát triển của thị trường lao động, nhằm đáp ứng những đòi hỏi khách quan của đời sống xã hội và trên cơ SỞ rút kinh nghiệm sau mấy năm thực hiện - ngày 23/6/1994, Bộ luật Lao động được Quốc hội thông qua là sự đánh dấu cho bước phát triển không chỉ về số lượng mà còn về chất lượng của pháp luật lao động nói chung và pháp luật HĐLĐ nói riêng.

Song, sau một thời gian đáng kể thực hiện pháp luật HĐLĐ, bên cạnh những ưu điểm không thé phủ nhận như đảm bảo quyền tự do lựa chọn việc làm, nơi làm việc cho công dân; quyền tự định đoạt của người sử dụng lao động trong việc tuyển dụng, sắp xếp, bố trí lao động.; đảm bảo quyền và lợi ích các bên trong quan hệ; góp phần giải quyết việc làm và một số các vấn đề xã hội. thì pháp luat HDLD đã bộc lộ một số vấn đề bất hợp lý, chưa đáp ứng được những yêu cầu có tính bản chất của quan hệ lao động trong điều kiện kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta. Chính vì vậy, ngày 2/4/2002 Quốc hội khóa X đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Lao động và có hiệu lực từ 1/1/2003 trong đó chương HĐLĐ được sửa đổi nhiều nhất (8/17 điều). Tuy nhiên, ngay Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Lao động cũng chưa giải quyết hết được những vấn đề dang còn tồn tại của pháp luật HDLD.

Mau thuẫn lớn nhất hiện nay của chúng ta trong việc xây dựng, thực hiện pháp luật lao động nói chung, HĐLĐ nói riêng là giữa mong muốn ban hành một Bộ luật Lao động tiến bộ, văn minh với xuất phát điểm còn thấp của cơ sở kinh tế với những đặc thù của quan hệ lao động đang trong quá trình chuyển đổi và ý thức pháp luật còn hạn chế của các chủ thể trong quan hệ lao động. Vì vậy, việc nghiên cứu những vấn đề lý luận về HĐLĐ, thực trạng quy định và thực hiện pháp luật HDLD thông qua đó tìm ra những định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật HDLD là một nhu cầu bức thiết và có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn. Tình hình nghiên cứu đề tài Xét về phương diện lịch sử, HDLD là một chế định pháp lý luôn được thừa nhận và quy định trong hệ thống pháp luật lao động nước ta kể từ khi lập nước đến nay. Song, chỉ từ khi chúng ta thừa nhận và phát triển nền kinh tế theo mô hình kinh tế thị trường thì HĐLĐ mới thật sự là hình thức pháp lý phổ biến, chủ yếu để tuyển dụng lao động.

Chính vì vậy, việc nghiên cứu HDLD chỉ được các nhà khoa học pháp lý nước ta quan tâm từ khi xuất hiện thị trường lao động trong điều kiện của nền kinh tế đa thành phần. Ở các mức độ khác nhau đã có nhiều công trình trực tiếp hoặc gián tiếp nghiên cứu về HĐLĐ. Đã có một số sách chuyên khảo về HDLD như: "Hop đồng lao động là gi" của Nguyên Phương và Nguyên Viết Thơ (năm 1988), "Thi trường lao động - Thực trạng và giải pháp” của TS Nguyễn Quang Hiển (năm 1995), "Thị trường lao động trong kinh tế thị trường" của nhiều tác giả (năm 1999). Bên canh sách chuyên khảo còn có nhiều bài viết trong các tạp chí chuyên ngành của giới nghiên cứu khoa học pháp lý bàn về những vấn đề liên quan đến HDLD như: "Đổi mới chính sách tuyển dung và sa thải lao động trong điều kiện phát triển nên kinh tế thị trường ở Việt Nam", "Những vấn dé pháp lý về tạo và dam bảo việc lam cho người lao động" của PGS.TS Nguyễn Như Phát, "Về xây dựng pháp luật bảo đảm việc làm cho công dân ở nước ta hiện nay" của PGS.TS Hoàng Thế Liên, "Hợp đồng lao động - một trong những chế định chủ yếu của luật Lao động", "Một số vấn đề lý luận về quan hệ lao động và sự điều chỉnh pháp luật quan hệ lao động" cua TS Pham Công Trứ, "Mấy ý kiến về hop đồng lao động vô hiệu" của TS Đào Thi Hang, "Khái lược về sự phát triển của hợp đồng lao động Việt Nam", "Quá trình duy trì và chấm dứt hợp đồng lao động", "Hợp đồng lao động theo pháp luật lao động Việt Nam" của TS Lưu Bình Nhưỡng, "Mấy ý kiến về chế định hợp đồng lao động" của Thạc sĩ Nguyễn Thị Kim Phụng, "Về phương hướng hoàn thiện chế độ hợp đồng lao động ở Việt Nam" của thạc sĩ Lê Hoài Thu., luận văn cua thạc sĩ Lê Hoài Thu: "Hợp đồng lao động ở các doanh nghiệp trong nên kinh tế thị trường hiện nay", luận văn của thạc sĩ Nguyễn Văn Bình: "Hợp đồng lao động theo pháp luật lao động Việt Nam", luận văn của thạc sĩ Phạm Thi Thúy Nga: "Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về hợp đồng lao động".

Các công trình nghiên cứu nói trên của các tác giả đã tiếp cận HDLD và một số vấn đề liên quan từ nhiều góc độ khác nhau là những tài liệu vô cùng quý giá cho chúng tôi trong quá trình nghiên cứu đề tài của mình. Tuy nhiên, chưa có một công trình nghiên cứu một cách có hệ thống về lý luận và đánh giá một cách toàn diện thực trạng của các quy định cũng như áp dụng pháp luật HDLD và trên cơ sở đó đưa ra những kiến nghị nhằm xây dung và hoàn thiện pháp luật HDLD. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ của luận án Xuất phát từ những đặc điểm của thị trường lao động Việt Nam và những quan điểm của Đảng và Nhà nước về phát triển và xây dựng nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, mục đích chính của luận án là nghiên cứu một cách hệ thống các vấn đề lý luận về HDLD, thực trạng quy định và áp dụng pháp luật HDLD trên co sở đó đưa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật HĐLĐ. Từ những mục đích trên, đề tài có nhiệm vụ: - Nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản về HDLD như: đặc thù của sức lao động với tư cách là hàng hóa, đặc trưng của thị trường lao động Việt Nam, đặc trưng của quan hệ HĐLĐ, mối quan hệ của cơ chế thị trường ở Việt Nam và pháp luật lao động, mối quan hệ của HDLD với các vấn đề khác liên quan.

Từ đó cho thấy những yêu cầu của việc điều chỉnh pháp luật đối với quan hệ HDLD. - Nghiên cứu và đánh giá một cách toàn diện thực trạng các quy định và thực tiễn áp dụng pháp luật HDLD. Thông qua đó nêu lên những tồn tại, hạn chế, bất cập của pháp luật HDLD hiện hành. - Đề ra các định hướng và một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về HĐLĐ.

Pham vi nghiên cứu HDLD là nội dung trung tâm của Bộ luật Lao động, nó có quan hệ mật thiết với hầu hết các quy định của pháp luật lao động.