Luận án tiến sĩ Đào Văn Hội - Giải quyết tranh chấp kinh tế tại Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI ĐÀO VĂN HỘI GIAI QUYẾT TRANH CHAP KINH TẾ TRONG DIEU KIEN KINH TẾ THỊ TRUONG O VIỆT NAM Chuyên ngành: Luật kinh tê Mã số: 5.15 _ THU VIÊN TRUĐẠI ONGHỌC LUẬT HÀ NỘI PHONG GV Be LUAN AN TIEN Si LUAT HOC Người hướng dan khoa học: 1.Tran Ngọc Dũng 2. Nguyễn Văn Dũng HÀ NỘI - 2003 LỜI CAM ĐOAN lôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được di công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIÁ LUẬN ÁN Đào Văn Hội MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU Chương 1: NHỮNG VAN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRANH CHAP KINH TẾ VÀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM 1. Tranh chấp kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam đái, Giải quyết tranh chấp kinh tế và những phương thức giải quyết Khi tranh chấp kinh tế ls Ảnh hưởng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ 67 nghĩa ở Việt Nam đến tranh chấp kinh tế và giải quyết tranh chấp kinh tế Chương 2: THỰC TRANG PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH CỦA VIỆT 80 NAM VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP KINH TẾ ZA, Thực trạng pháp luật giải quyết tranh chấp kinh tế theo thủ tục thương lượng và trung gian hòa giải Zeki Thực trạng pháp luật giải quyết tranh chấp kinh tế theo thủ tục trọng tài 3. Thực trạng pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh tế theo thủ tục tư pháp Chương 3: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP 138 KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM 3:4. Sự cần thiết phải hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp 138 kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Ps Phương hướng hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp 144 kinh tế 3.

Các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật về giải quyết 152 tranh chấp kinh tế ở Việt Nam KẾT LUẬN 196 NHỮNG CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ 159 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 200 PHỤ LỤC 213 DANH MỤC NHỮNG CHỮ VIET TAT HDKT Hop déng kinh té LTCTAND Luật tổ chức Tòa án nhân dân PLTIGQCVADS Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự PLTTGQCVAKT _ Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án kinhh tế TAKT Tòa án kinh tế TAND Tòa án nhân dân TAN DTC Tòa án nhân dân tối cao TCKT Tranh chấp kinh tế TKT Toà Kinh tế TNHH Trach nhiệm hữu han ITI Trung tâm Trọng tài kinh tế TTTTQTVN Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam VKSNDTC Viện kiểm sát nhân dân tối cao XHCN Xã hội chủ nghĩa DANH MUC NHUNG CHU VIET TAT TIENG ANH Chữ Tiéng Anh Tiếng Việt viết tắt AAA American Arbitration Association Hiệp hội trọng tài Mỹ ADR Alternative Disputes Resolution Giải quyết tranh chấp bằng các biện pháp thay thế AIA ASEAN Investment Area Hiệp định khung về đầu tư ASEAN APEC Asia - Pacific Economic Cooperation Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương ASEAN Association of South - East Asian Hiệp hội các nước Đông Nam A Nations ASEM Asia - Europe Summit Meeting Diễn đàn hợp tác A - Âu CEDR Centre of England Dispute Resolution Trung tâm giải quyết tranh chấp của Anh DSB Dispute Settlement Body Cơ quan giải quyết tranh chấp DSM Dispute Settlement Mechanism Cơ chế giải quyết tranh chấp DSU Dispute Settlement Understanding Thỏa thuận về cơ chế giải quyết tranh chấp HKIAC Hongkong International Arbitration Trung tâm trọng tài quốc tế Hồng Centre Kông ICC Intemational Chamber of Commerce Phòng thương mại quốc tế ICSID The International Centre for Trung tâm quốc tế giải quyết các Settlement of Investment Disputes tranh chấp đầu tư IMF International Monetary Foundation Quỹ tiền tệ quốc tế LCIA London Court of International Tòa án trọng tài quốc tế Luân Đôn Arbitration Centre MIGA Multilateral Investment Guarantee Cơ quan bảo hộ đầu tư đa biên Agency PCA Permanent Court of Arbitration Tòa án trọng tài thường trực UNCIT United Nations Comission For Ủy ban Luật thương mại quốc tế RAL Intemational Trade Law của Liên hợp quốc WB World Bank Ngân hàng thế giới WTO World Trade Organization Tổ chức thương mai thế øiới MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) của Việt Nam đã làm cho các quan hệ kinh tế trở nên sôi động, đa dạng và phức tạp. Cũng vì vậy mà tranh chấp kinh tế (TCKT) phát sinh ngày một nhiều hơn, đa dạng về chủng loại và phức tạp về nội dung. Các TCKT phát sinh đòi hỏi phải được giải quyết thỏa đáng bằng một phương thức thích hợp nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên, góp phần tạo dựng môi trường kinh doanh thuận lợi, lành mạnh.

Xuất phát từ tầm quan trọng của việc giải quyết TCKT mà pháp luật về giải quyết TCKT luôn được coi là một bộ phận cấu thành quan trọng của pháp luật kinh tế. Quá trình đổi mới toàn điện đất nước với trọng tâm là cải cách kinh tế, chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa, tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã tác động sâu sắc đến hệ thống pháp luật kinh tế nói chung và pháp luật về giải quyết TCKT nói riêng. Trong điều kiện kinh tế thị trường, việc giải quyết TCKT phải chính xác, nhanh chóng, dân chủ, công bằng và hiệu quả. Yêu cầu đổi mới pháp luật về giải quyết TCKT ngày càng trở nên cấp thiết, nhất là khi công cuộc cải cách kinh tế ở nước ta đang đi vào cả chiều rộng lẫn chiều sâu.

Phúc đáp các yêu cầu thực tiễn đặt ra cho công tác giải quyết TCKT, cơ chế giải quyết TCKT mới đã được thiết lập với sự đa dạng về phương thức giải quyết, đơn giản, linh hoạt về thủ tục áp dụng. Bên cạnh các phương thức giải quyết tranh chấp theo sự thỏa thuận tự nguyện của các bên là thương lượng và trung gian hòa giải thì các tranh chấp kinh tế còn có thể được giải quyết theo thủ tục tư pháp hoặc trọng tài (phi Chính phủ). Để tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động giải quyết TCKT, hàng loạt văn bản pháp luật đã được ban hành như: Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân (LTCTAND) năm 1993, Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế năm 1994, Nghị định số 116/CP vẻ tổ chức và hoạt động của Trọng tài kinh tế năm 1994, Quyết định số 240/TTg của Thủ tướng Chính phủ về tổ chức Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam năm 1993. Trong gần 10 năm qua, hoạt động giải quyết TCKT đã thu được kết quả bước đầu đáng khích lệ, tạo sự tin tưởng, yên tâm đầu tư của các chủ thể kinh doanh, thúc đẩy sự phát triển các quan hệ kinh tế của cơ chế thị trường, bảo đảm trật tự, kỷ cương trong hoạt động kinh tế.

Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế nước ta đang có những chuyển biến sâu sắc với "chủ trương thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa" [21, tr. 86] và từng bước chủ động hội nhập kinh tế khu vực và thế giới thì hoạt động giải quyết TCKT ngày càng bộc lộ nhiều bất cập: Quan niệm về TCKT không rõ ràng và thiếu nhất quán; thủ tục giải quyết tranh chấp kinh tế còn phức tạp và thường bị kéo dài, phán quyết nhiều khi không chính xác; khả năng thi hành kết quả giải quyết tranh chấp trong thực tế rất hạn chế. Hậu quả là quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tranh chấp không được bảo vệ triệt để, ý thức tôn trọng pháp luật của các chủ thể kinh doanh không được đề cao, nhiều lực cản đối với việc hoàn thiện môi trường kinh doanh trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế đã xuất hiện. Đại hội Đảng lần thứ IX đã đặt ra yêu cầu "đẩy mạnh việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật phù hợp với kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Nghiên cứu sửa đổi, bổ sung pháp luật hiện hành phù hợp với yêu cầu thực hiện chiến lược kinh tế - xã hội và yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế” [21, tr. Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 2/12/2002 của Bộ Chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm của công tác tư pháp trong thời gian tới cũng đề ra yêu cầu cấp bách là "xây dựng cơ chế để nâng cao hiệu quả của các hình thức giải quyết tranh chấp như hòa giải, trọng tài, nhằm góp phần xử lý đúng và nhanh chóng những mâu thuẫn, khiếu kiện trong nội bộ nhân dân và giảm nhẹ công việc cho tòa án và cơ quan nhà nước khác" [1]. Thực tế đó đặt ra nhu cầu phải nghiên cứu làm rõ các khía cạnh pháp lý của TCKT và giải quyết TCKT; đánh giá thực trang áp dụng các phương thức giải quyết TCKT trong thời gian qua để tìm ra nguyên nhân của các khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn giải quyết TCKT từ đó đưa ra hướng khác phục. Đây chính là lý do để nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài “Giai quyết tranh chấp kinh tế trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam" làm luận án tiến sĩ luật học của mình.

Tình hình nghiên cứu đề tài Các vấn đề liên quan đến TCKT và giải quyết TCKT luôn thu hút được sự quan tâm không chỉ của giới kinh doanh mà còn của giới nghiên cứu. Bởi vậy đã có nhiều công trình nghiên cứu ở các cấp độ khác nhau về các khía cạnh pháp lý của TCKT và giải quyết TCKT. Từ những năm 90, để chuẩn bị cho thành lập TKT nhiều đề tài nghiên cứu về mô hình tổ chức TKT và tố tụng kinh tế đã được thực hiện như chuyên đề "Tòa án kinh tế" của Bộ Tư pháp, đề tài "Mo hình tổ chức giải quyết tranh chấp kinh tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay" của Trọng tài kinh tế Nhà nước, Dự án VIE/94/003 "Tăng cường năng lực pháp luật tại Việt Nam" của Bộ Tư pháp có phần nghiên cứu pháp luật về giải quyết TCKT; Đề tài khoa học cấp bộ của Bộ Tư pháp "Các phương thức giải quyết tranh chấp kinh tế ở Việt Nam hiện nay" (1999), Đề tài khoa hoc cấp bộ do Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) chủ trì nam 2001 "Tinh đặc thù trong thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế, lao động - Những vấn đề lý luận và thực tiên".