Luận án Tiến sĩ Luật: Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản từ thực tiễn TP.HCM

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HÀ THỊ HỒNG THẮM TỘI LỪA ĐẢO CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2024 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HÀ THỊ HỒNG THẮM TỘI LỪA ĐẢO CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự Mã số: 9.04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. HỒ SỸ SƠN HÀ NỘI - 2024 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan Luận án này là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi. Các số liệu, tài liệu được sử dụng trong luận án có nguồn gốc và trích dẫn rõ ràng. Hà Nội, ngày tháng năm 2023 NGƯỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU.

1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu trong nước. Tình hình nghiên cứu ngoài nước. Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra nghiên cứu trong luận án.

Cơ sở lý thuyết nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu. 35 Tiểu kết chương 1. 38 Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỘI LỪA ĐẢO CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN. Khái niệm, đặc điểm và các dấu hiệu cấu thành của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Phân biệt tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản với một số tội danh khác. Điều chỉnh pháp luật hình sự đối với hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản và các yếu tố tác động. 68 Tiểu kết chương 2. 91 Chương 3: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ TỘI LỪA ĐẢO CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH.

Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại thành phố Hồ Chí Minh. 116 Tiểu kết chương 3. 156 Chương 4: YÊU CẦU VÀ CÁC GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG CÓ HIỆU QUẢ PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ TỘI LỪA ĐẢO CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN.

Yêu cầu áp dụng có hiệu quả pháp luật hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Các giải pháp bảo đảm áp dụng có hiệu quả pháp luật hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. 163 Tiểu kết chương 4. 180 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.

183 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 1 DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT STT VIẾT TẮT VIẾT ĐẦY ĐỦ 1 BLHS Bộ luật hình sự 1 2 CTTP Cấu thành tội phạm 2 3 Nxb Nhà xuất bản 3 3 SĐ, BS Sửa đổi, bổ sung 4 3 TAND Tòa án nhân dân 5 4 TNHS Trách nhiệm hình sự 6 DANH MỤC CÁC BẢNG THỐNG KÊ VÀ BIỂU ĐỒ (Số liệu từ năm 2013 đến năm 2023) 1. PHỤ LỤC: BẢNG THỐNG KÊ Bảng 3.1: Tình hình xét xử vụ án hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2013 đến năm 2023.2: Tỷ lệ số vụ án và số người phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2013 đến năm 2023.3: Tỷ lệ số vụ án và số người phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản so với tổng số tội phạm và người phạm tội tại thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2013 đến năm 2023.4: So sánh số vụ án, số người phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại thành phố Hồ Chí Minh và cả nước từ năm 2013 đến năm 2023.5: Hình phạt áp dụng đối với người phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2013 đến năm 2023. PHỤ LỤC: BIỂU ĐỒ Biểu đồ 1: Diễn biến tình hình số vụ án và số người phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản đã được xét xử tại thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2013 đến năm 2023.

Biểu đồ 2: Tỷ lệ về số vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản đã được xét xử trong tổng số vụ án tại thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2013 đến năm 2023. Biểu đồ 3: Tỷ lệ về số người phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong tổng số người phạm tội trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2013 đến năm 2023. Biểu đồ 4: Tỷ lệ về số vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản đã được xét xử tại thành phố Hồ Chí Minh trong tổng số vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản đã được xét xử trên cả nước từ năm 2013 đến năm 2023. Biểu đồ 5: Tỷ lệ về số người phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại thành phố Hồ Chí Minh trong tổng số người phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên cả nước từ năm 2013 đến năm 2023.

Biểu đồ 6: Tỷ lệ về hình phạt đối với người phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2013 đến năm 2023. PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của nghiên cứu đề tài Quyền sở hữu của cá nhân, tổ chức đối với tài sản luôn được Hiến pháp và pháp luật nước ta ghi nhận, tôn trọng, bảo đảm thực hiện và bảo vệ khi bị vi phạm. Nhà nước bảo vệ quyền sở hữu của cá nhân, tổ chức đối với tài sản bằng nhiều phương tiện khác nhau, trong đó vai trò quan trọng thuộc về pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng.

Các quy định về các tội xâm phạm sở hữu nói chung và về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản nói riêng, vì vậy được ghi nhận khá sớm trong lịch sử lập pháp hình sự nước ta và ngày càng được hoàn thiện. Mặc dù vậy, thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản cho thấy vẫn còn những khó khăn, chẳng hạn như trong việc chứng minh ý thức chiếm đoạt tài sản của người phạm tội; xác định thời điểm hành vi cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản; xác định giá trị tài sản bị chiếm đoạt; xác định tội danh trong trường hợp hành vi có “đan xen” với các dấu hiệu của một số tội phạm khác mà thường dẫn đến định tội danh không chính xác, thậm chí là “hình sự hóa quan hệ dân sự và ngược lại” …Đặc biệt là các tình tiết định tội, định khung đã được Bộ luật Hình sự năm 2015 bổ sung như: “gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội”; “tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại và gia đình họ”; “lợi dụng thiên tai, dịch bệnh”; “lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp” được áp dụng rất khác nhau trên thực tế, không bảo đảm các yêu cầu pháp chế, công bằng, công lý, quyền con người…của áp dụng pháp luật hình sự. Và điều đó tất nhiên ảnh hưởng đến chất lượng của việc điều chỉnh pháp luật hình sự đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản như đã trình bày khái quát nói trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó không thể không kể đến sự nhận thức thiếu thống nhất không chỉ trong giới luật học, giới làm luật mà cả những nhà hoạt động thực tiễn; “những lỗ hổng pháp luật” do quy định chưa thực sự rõ ràng cũng như chưa hướng dẫn thi hành kịp thời dẫn đến các cách hiểu và áp dụng pháp luật khác nhau trên thực tế.

Một điều đã được thừa nhận chung là chất lượng điều chỉnh pháp luật hình sự (quy 1 định và áp dụng quy định của pháp luật hình sự) đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, không chỉ tùy thuộc vào chất lượng của quy phạm pháp luật hình sự về tội này mà còn tùy thuộc vào một loạt các yếu tố khác như chất lượng giải thích, hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật hình sự; khả năng, năng lực, phẩm chất đạo đức, kinh nghiệm áp dụng pháp luật hình sự của chủ thể áp dụng pháp luật hình sự… khi mà những yếu tố này gắn rất chặt với từng địa bàn vốn bị quyết định bởi các đặc điểm kinh tế - xã hội, ý thức pháp luật và văn hóa pháp luật…của từng địa bàn đó. Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, điều đó cũng không phải là ngoại lệ. Cũng như tại các địa phương khác, tại thành phố Hồ Chí Minh - trung tâm kinh tế lớn của cả nước, tình hình tội phạm nói chung, tình hình tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản nói riêng ngày càng diễn biến phức tạp, nguy hiểm. Số liệu thống kê tại bảng 3.3, Phần phụ lục cho thấy, trong 10 năm qua trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh có 1763 vụ án với 2303 bị cáo bị xét xử về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tức trung bình mỗi năm có 176,3 vụ án với 230,3 bị cáo bị xét xử về tội này.

Nếu tính trong tổng số vụ án hình sự và tổng số bị cáo đã bị xét xử tại thành phố Hồ Chí Minh trong 10 năm qua, số vụ án về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản đã bị xét xử chiếm 3,7% và số bị cáo chiếm 3%; còn so với các địa phương khác trên cả nước, số vụ án bị xét xử về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản chiếm 8,2% và số bị cáo bị xét xử về tội này chiếm 7,9%. Bên cạnh những kết quả tích cực đạt được, Tòa án nhân dân các cấp tại Thành phố Hồ Chí Minh còn tồn tại những hạn chế, thiếu sót trong định tội danh và trong quyết định hình phạt - hai nội dung chính của áp dụng pháp luật hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, thể hiện chủ yếu ở định tội danh sai do xác định không đúng hành vi có dấu hiệu “đan xen” với hành vi lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản [108], [72] hoặc có dấu hiệu “đan xen” với hành vi cướp giật tài sản [65], [82], [104]; định tội danh không chính xác đối với chuỗi hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản có dấu hiệu “đan xen” với hành vi làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức [120, tr.27]; bỏ lọt người phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong các vụ án có đồng phạm [70], [71], [108, tr.35]; bỏ lọt tội phạm [120, tr.36]; “hình sự hóa quan hệ dân sự dẫn đến truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội” [102, tr.