Chức năng buộc tội trong khởi tố điều tra vụ án hình sự - Viện Hàn lâm KHXH VN

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI Trần Ngọc Minh CHỨC NĂNG BUỘC TỘI TRONG KHỞI TỐ, ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ Ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự Mã số: 9380104 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Võ Khánh Vinh 2. Nguyễn Đức Hạnh Hà Nội - năm 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực.

Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT MỞ ĐẦU 1 Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 10 1. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước 10 1.

Tình hình nghiên cứu ở trong nước 12 1. Đánh giá kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và những vấn 24 đề luận án tiếp tục nghiên cứu 1. Giả thuyết nghiên cứu và các câu hỏi nghiên cứu 27 Chương 2. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỨC NĂNG BUỘC 30 TỘI TRONG KHỞI TỐ, ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ 2.

Khái niệm, đặc điểm, vị trí, vai trò và ý nghĩa của chức năng buộc tội 30 trong khởi tố, điều tra vụ án hình sự 2. Nguyên tắc, nội dung, chủ thể của chức năng buộc tội trong khởi tố, 52 điều tra vụ án hình sự 2. Quy định pháp luật về chức năng buộc tội trong khởi tố, điều tra vụ án 68 hình sự của một số nước trên thế giới và ý nghĩa đối với tố tụng hình sự Việt Nam 2. Các yếu tố tác động đến chức năng buộc tội trong khởi tố, điều tra vụ 80 án hình sự Chương 3.

THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VÀ 84 THỰC TIỄN THỰC HIỆN CHỨC NĂNG BUỘC TỘI TRONG KHỞI TỐ, ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM 3. Quy định của pháp luật Việt Nam về chức năng buộc tội trong khởi 84 tố, điều tra vụ án hình sự 3. Thực tiễn thực hiện chức năng buộc tội trong khởi tố, điều tra vụ án 122 hình sự ở Việt Nam Chương 4. YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM THỰC HIỆN 147 ĐÚNG CHỨC NĂNG BUỘC TỘI TRONG KHỞI TỐ, ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ 4.

Yêu cầu thực hiện đúng chức năng buộc tội trong khởi tố, điều tra vụ 147 án hình sự 4. Giải pháp bảo đảm thực hiện đúng chức năng buộc tội trong khởi tố, 157 điều tra vụ án hình sự Kết luận 182 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 184 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 186 PHỤ LỤC 197 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BLTTHS Bộ luật tố tụng hình sự BLHS Bộ luật hình sự BPNC Biện pháp ngăn chặn CNBC Chức năng bào chữa CNBT Chức năng buộc tội CNTT Chức năng tố tụng CNXX Chức năng xét xử CQĐT Cơ quan điều tra CTBT Chủ thể buộc tội ĐTV Điều tra viên KSV Kiểm sát viên HĐXX Hội đồng xét xử NCS Nghiên cứu sinh TA Tòa án TTHS Tố tụng hình sự VAHS Vụ án hình sự VKS Viện kiểm sát VKSND Viện kiểm sát nhân dân MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Lý luận Tố tụng hình sự (TTHS) chỉ ra rằng bất kỳ một hệ thống TTHS nào cũng bao gồm những yếu tố cơ bản nằm trong mối quan hệ tổng thể, đóng vai trò là hệ thống xương sống của TTHS, bao gồm: Mục đích của TTHS; các nguyên tắc cơ bản của TTHS; các chức năng của TTHS, địa vị pháp lý của các chủ thể trong TTHS; các giai đoạn TTHS; chứng cứ và chứng minh trong TTHS. Chức năng TTHS là những phương diện hoạt động chủ yếu định hướng cho các hoạt động TTHS nhằm giải quyết vụ án hình sự (VAHS) một cách đúng đắn, khách quan, toàn diện, bảo vệ quyền và lợi ích của các chủ thể tham gia vào quá trình TTHS.

Chức năng TTHS là vấn đề không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn có ý nghĩa lớn về mặt thực tiễn. Nhận thức đúng đắn, đầy đủ và phân định rõ ràng, hợp lý các chức năng tố tụng (CNTT) là cơ sở để xác định vị trí, vai trò, phạm vi của từng chức năng trong sự vận hành của TTHS, góp phần khắc phục tình trạng chồng chéo trong việc thực hiện các CNTT, tình trạng không thực hiện đúng, không thực hiện hết chức năng của các chủ thể trong thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm. Hiện nay, có nhiều quan điểm về chức năng của TTHS song nhìn chung phần lớn các nghiên cứu đều thống nhất về những chức năng cơ bản của TTHS bao gồm 3 chức năng: Chức năng buộc tội (CNBT), chức năng gỡ tội hay chức năng bào chữa (CNBC) và chức năng xét xử (CNXX). Trong các CNTT, CNBT là một trong những chức năng cơ bản và có tầm quan trọng đặc biệt, là cơ sở xuất hiện CNBC và CNXX.

Tuy nhiên, dưới góc độ lý luận, còn tồn tại nhiều quan điểm khoa học không thống nhất về CNBT: nội dung, phạm vi, vị trí, mối quan hệ của CNBT với các chức năng khác của TTHS, cũng như các chủ thể của CNBT. Có những quan điểm cho rằng CNBT chỉ xuất hiện trong giai đoạn truy tố và giai đoạn xét xử, thẩm quyền thực hiện CNBT chỉ thuộc về Viện kiểm sát (VKS), mà chưa đánh giá đúng việc thực hiện chức năng này trong giai đoạn khởi tố, điều tra VAHS và sự tham gia của các chủ thể buộc tội (CTBT) khác như Cơ quan 1 điều tra (CQĐT), Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Giai đoạn khởi tố, điều tra VAHS có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quá trình giải quyết VAHS, trong đó, các cơ quan có thẩm quyền thu thập chứng cứ để xác định dấu hiệu của tội phạm, xác định tội phạm, người thực hiện tội phạm và những vấn đề khác có liên quan đến việc giải quyết đúng đắn VAHS. Trong giai đoạn này, các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng sử dụng các chứng cứ thu thập được để bắt đầu thực hiện CNBT theo thẩm quyền của mình.

Do vậy, nếu không có quá trình thực hiện CNBT trong giai đoạn khởi tố, điều tra thì không thể có CNBT trong những giai đoạn tố tụng tiếp theo. Mặc dù Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) đã quy định khá đầy đủ các vấn đề liên quan đến CNBT trong khởi tố, điều tra VAHS, như: nhiệm vụ, quyền hạn của các chủ thể thực hiện CNBT; trình tự, thủ tục tố tụng liên quan đến thực hiện CNBT; việc bảo đảm quyền con người trong quá trình thực hiện CNBT trong khởi tố, điều tra VAHS… Tuy nhiên, quy định của BLTTHS hiện hành về CNBT trong những giai đoạn này vẫn còn bộc lộ những hạn chế nhất định như: chưa xác định rõ các chủ thể của CNBT, chưa phân định rõ ràng về nhiệm vụ, quyền hạn, mối quan hệ giữa các chủ thể thực hiện CNBT với chủ thể thực hiện các chức năng khác trong TTHS; chưa xác định rõ nội dung, phạm vi CNBT; vị trí của các chủ thể thực hiện CNBC so với các chủ thể thực hiện CNBT chưa có sự tương xứng để đảm bảo nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được thực hiện hiệu quả. Và đặc biệt, chưa có lý luận đầy đủ, hệ thống về CNBT nói chung và CNBT trong khởi tố, điều tra VAHS nói riêng. Chính điều này đã ảnh hưởng nhất định đến chất lượng, hiệu quả của công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm cũng như yêu cầu bảo vệ quyền con người trong TTHS, đặc biệt là quyền con người của người bị buộc tội.

Thực tế cho thấy, việc thực hiện CNBT trong giai đoạn khởi tố, điều tra VAHS hiện nay chưa phát huy hết hiệu quả trong việc phát hiện nhanh chóng, kịp thời, chính xác mọi tội phạm, vẫn còn tình trạng buộc tội oan, sai trong khởi tố, điều tra, bắt, giam giữ, bức cung, mớm cung, nhục hình, tình trạng bỏ lọt tội phạm, trả hồ sơ điều tra bổ sung, đình chỉ điều tra, tạm đình chỉ điều tra khi không đủ chứng cứ để buộc tội dẫn 2 đến việc kéo dài thời gian giải quyết vụ án, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan. Bên cạnh đó, đội ngũ cán bộ tư pháp còn có những hạn chế nhất định như: trình độ nghiệp vụ, bản lĩnh chính trị của một bộ phận cán bộ còn hạn chế, thậm chí có một số cán bộ sa sút về phẩm chất đạo đức và trách nhiệm nghề nghiệp dẫn đến những sai phạm trong quá trình tiến hành tố tụng. Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng này là việc các chủ thể có thẩm quyền chưa nhận thức đúng đắn, đầy đủ về CNBT trong khởi tố, điều tra VAHS, chưa xác định đúng vị trí, vai trò của mình trong quá trình thực hiện chức năng này. Thực tế đó đòi hỏi công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm phải luôn quan tâm đến CNBT trong khởi tố, điều tra VAHS cả về phương diện lý luận cũng như thực tiễn.

Thời gian qua, đã có nhiều công trình khoa học, diễn đàn nghiên cứu đề cập đến các khía cạnh khác nhau của CNBT trong TTHS. Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống về CNBT nói chung và CNBT trong khởi tố, điều tra VAHS nói riêng. Nhận thức đúng đắn và đầy đủ những vấn đề nêu trên là việc làm có ý nghĩa rất quan trọng đối với việc hoàn thiện pháp luật TTHS của Việt Nam, đáp ứng yêu cầu tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới: Hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, do Ðảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo; có hệ thống pháp luật hoàn thiện, được thực hiện nghiêm minh, nhất quán; thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ hiệu quả quyền con người, quyền công dân; quyền lực nhà nước là thống nhất, được phân công rành mạch, phối hợp chặt chẽ, kiểm soát hiệu quả; nền hành chính, tư pháp chuyên nghiệp, pháp quyền, hiện đại; bộ máy nhà nước tinh gọn, trong sạch, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức có đủ phẩm chất, năng lực, thực sự chuyên nghiệp, liêm chính;.