Luận án TS. Nguyễn Thị Dung: Pháp luật về DCTT ở Việt Nam - Học viện KH XH Việt Nam

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ DUNG PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ TRỰC TIẾP Ở VIỆT NAM Ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính Mã số: 9.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS ĐINH NGỌC VƢỢNG Hà Nội, 2019 1 LỜI CẢM ƠN Trân trọng cảm ơn thầy giáo hướng dẫn, các thầy cô giáo trong Khoa Luật, Học viện Khoa học xã hội đã tạo những điều kiện tốt nhất để tác giả thực hiện luận án này. Đặc biệt, Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành nhất đến các chuyên gia, các cơ quan mà tác giả có điều kiện gặp gỡ, trao đổi trong các lĩnh vực liên quan như Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, Uỷ ban Pháp luật của Quốc hội, Bộ Tư pháp, Học viện Tư pháp, Viện Nghiên cứu lập pháp, Viện Nhà nước và Pháp luật, Viện Từ điển và Bách khoa thư Việt Nam… đã đóng góp những thông tin vô cùng quý báu và những ý kiến xác đáng để tác giả có thể hoàn thành nghiên cứu này. Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Dung 2 MỤC LỤC Mở đầu. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ TRỰC TIẾP Ở VIỆT NAM.

Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam. Những vấn đề đã nghiên cứu liên quan đến luận án và một số nhận xét, đánh giá. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và những vấn đề cơ bản cần giải quyết trong luận án.

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT DÂN CHỦ TRỰC TIẾP. Khái quát về dân chủ trực tiếp. Pháp luật về dân chủ trực tiếp. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ TRỰC TIẾP Ở VIỆT NAM.

Khái quát quan điểm của Đảng về phát huy dân chủ, hoàn thiện pháp luật về dân chủ trực tiếp. Pháp luật về dân chủ trực tiếp từ năm 1945 đến nay. Đánh giá chung thực trạng pháp luật về dân chủ trực tiếp. QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ TRỰC TIẾP Ở NƯỚC TA HIỆN NAY.

Quan điểm hoàn thiện pháp luật về dân chủ trực tiếp ở nước ta hiện nay. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về dân chủ trực tiếp ở nước ta hiện nay. 149 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ.151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 151 3 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT DCTT Dân chủ trực tiếp DCCS Dân chủ cơ sở TCYD Trưng cầu ý dân BMĐBDC Bãi miễn đại biểu dân cử UBTVQH Ủy ban thường vụ Quốc hội HĐND Hội đồng nhân dân UBND Ủy ban nhân dân CQĐP Chính quyền địa phương ĐBQH Đại biểu Quốc hội MTTQ Mặt trận Tổ quốc TTND Thanh tra nhân dân BGSĐTCCĐ Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Dân chủ trực tiếp (DCTT) là một trong hai h nh thức chính của dân chủ. Với DCTT, người dân tự m nh quyết định các luật lệ và chính sách quan trọng của cộng đồng và đất nước. Theo nghĩa đó, DCTT gắn liền với nguồn gốc, bản chất của khái niệm dân chủ (demokratia/δημοκρατία – tiếng Hy Lạp) có nghĩa là “quyền lực/sự cai trị của nhân dân” [10].Chính v vậy, DCTT còn được gọi là dân chủ đích thực/nguyên nghĩa và được xem là biểu hiện cho chính quyền của dân, do dân và v dân [37, tr. DCTT xuất hiện khá sớm trong việc tổ chức và thực hiện quyền lực chính trị trên thế giới.

Đây được coi là cách thức nguyên thủy, đích thực để bảo đảm quyền lực và vị thế của nhân dân với tư cách là người làm chủ nhà nước và xã hội. Mặc dù thực tế lịch sử đã cho thấy sự chuyển giao từ DCTT sang dân chủ đại diện là một tất yếu khách quan [37, tr.1-8] nhưng cùng với dân chủ đại diện, việc thực thi các hình thức DCTT vẫn có ý nghĩa quan trọng, không thể thiếu trong các nhà nước hiện đại. Trong những thập kỷ gần đây, t nh h nh chính trị thế giới và sự phát triển của các quốc gia cho thấy xu hướng tăng cường DCTT đang diễn ra ở tất cả các khu vực, khắc phục những hạn chế, khiếm khuyết của dân chủ đại diện trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước. Ở nước ta, DCTT là một bộ phận hợp thành của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, luôn được Đảng và Nhà nước quan tâm thực hiện.

Về phương diện lập hiến, bên cạnh việc khẳng định thiết chế dân chủ đại diện, các bản Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980, 1992, 2013 của Việt Nam, tuy ở những mức độ khác nhau nhưng đã quy định một số phương thức thực hiện DCTT. Qua năm bản Hiến pháp, Đảng và Nhà nước ta đều nhất quán khẳng định: về nguyên tắc, sự duy tr , phát triển các h nh thức DCTT là cách thể hiện chân thực, nguyện vẹn nhất ý chí, nguyện vọng của nhân dân. Điều 21 Hiến pháp 1946 ghi nhận: “Nhân dân có quyền phúc quyết về Hiến pháp và những việc có quan hệ đến vận mệnh quốc gia…”. Điều 32 quy định: “Những việc có quan hệ đến vận mệnh quốc gia sẽ đưa ra nhân dân phúc quyết, nếu hai phần ba số nghị viên đồng ý.

Cách thức phúc quyết sẽ do luật định”. Điều 61 ghi nhận: “Nhân viên Hội đồng nhân dân và Uỷ ban hành chính có thể bị bãi miễn. Cách thức bãi miễn sẽ do luật định” [59] … Hiến pháp năm 1959, 1980, 1992 và 2013 đều có quy định việc trưng cầu ý dân,…Về phương diện lập pháp, việc cụ thể 2 hoá các quy định về DCTT đã được quan tâm thể chế hoá nhưng chưa được thực hiện một cách toàn diện, dẫn đến một số phương thức thực hiện DCTT chưa được thực thi trên thực tế và đạt được hiệu quả như mong muốn. Có học giả cho rằng: “Dân chủ trực tiếp ở nước ta mới chỉ là khái niệm được hình dung khá mơ hồ trong cách thức tổ chức hoạt động của bộ máy ở cấp cơ sở (xã, phường, thị trấn, nhất là sau khi có Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn) và các mô hình tổ chức có tính tự quản của cộng đồng (thôn, làng, ấp, bản v.) ở địa phương” [89, tr.

Mà ở những cấp đó, rõ ràng chưa có sự phân định rõ những công việc thuộc về vấn đề tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước với những công việc thuộc phạm vi quyền lực xã hội. Sự thiếu hụt khá rõ về phương diện lý luận, các quy định pháp luật cụ thể cũng như thực tiễn tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước bằng DCTT, trong mối tương quan so sánh với chế độ dân chủ đại diện ở nước ta cho thấy rằng, nước ta chưa có một hệ thống lý luận căn bản, toàn diện về DCTT và cách thức phương thức này vận hành nhằm bảo đảm nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước và có khả năng trực tiếp hành động để thực hiện quyền lực. Chính v vậy, việc nghiên cứu để sớm đưa ra các quan điểm, giải pháp xây dựng và hoàn thiện pháp luật về DCTT, tạo cơ sở pháp lý cho việc thực hiện quyền lực nhà nước bằng DCTT trong giai đoạn này là rất cần thiết. Trong thời đại ngày nay, với sự phát triển nhanh chóng của cách mạng công nghiệp 4.0 đã tạo ra cơ hội nâng cao tr nh độ dân trí, tri thức xã hội và thúc đẩy mạnh hơn nhu cầu thực hiện DCTT của các tầng lớp nhân dân.

Nhận thức rõ được xu thế và nhu cầu đó, Đảng đã khẳng định: Dân chủ xã hội chủ nghĩa là bản chất của chế độ ta, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển đất nước. Xây dựng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm dân chủ được thực hiện trong thực tế cuộc sống ở mỗi cấp, trên tất cả các lĩnh vực”.“Nhân dân thực hiện quyền làm chủ thông qua hoạt động của Nhà nước, của cả hệ thống chính trị và các hình thức dân chủ trực tiếp, dân chủ đại diện”[34]. Cụ thể hoá chủ trương này, Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011 - 2020 cũng đã đặt ra mục tiêu đến năm 2020, tạo được “cơ chế để nhân dân thực hiện đầy đủ quyền làm chủ, nhất là dân chủ trực tiếp”. Đặc biệt, Hiến pháp năm 2013 đã thể hiện một bước tiến lớn khi ghi nhận: “Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và thông qua các cơ quan khác của Nhà nước ” [63, Điều 6].

Có 3 thể thấy, Hiến pháp năm 2013 không chỉ là sự bổ sung đơn thuần về mặt từ ngữ, kỹ thuật lập hiến mà lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến, Hiến pháp đã ghi nhận về nguyên tắc DCTT trong việc thực hiện quyền lực của nhân dân. Đây là một điểm tiến bộ có ý nghĩa lớn về mặt lý luận, tư tưởng, thể hiện sự tôn trọng và tạo mọi điều kiện cho nhân dân thực hiện tốt nhất quyền “làm chủ, là chủ” của m nh. Sau khi Hiến pháp năm 2013 có hiệu lực thi hành, Quốc hội khoá XIII, XIV đã tích cực triển khai hoạt động lập pháp, ban hành các đạo luật cụ thể hoá phương thức thực hiện DCTT của nhân dân. Theo đó, Luật Trưng cầu ý dân, Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân, Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Tổ chức chính quyền địa phương… đã được ban hành.

Tuy nhiên, bản thân các luật này cũng còn nhiều điểm bất cập, khiến cho một số phương thức thực hiện quyền lực nhà nước của Nhân dân bằng DCTT ở nước ta cho đến nay vẫn chưa được thực hiện trong thực tiễn. Xuất phát từ yêu cầu đó, nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài: “Pháp luật về dân chủ trực tiếp ở Việt Nam” làm đề tài luận án tiến sỹ luật học, chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, Mã số 93. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc đề xuất các quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về DCTT ở Việt Nam, tiếp tục thể chế hóa các quy định của Hiến pháp năm 2013 về DCTT trong bối cảnh mới hiện nay.