Luận án Tiến sĩ: Sự phát triển quyền, nghĩa vụ công dân qua lịch sử lập hiến Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRUNG TÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN QUỐC GIA VIEN NGHIÊN CỨU NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT TRẤN VĂN BÁCH SỰ PHÁT TRIEN CHẾ ĐỊNH QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CƠ BẢN CỦA CÔNG DÂN QUA LỊCH SỬ LẬP HIẾN VIỆT NAM Chuyên ngành: Luật Nhà nước THƯ VIỆN a Md số: 5.05 TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HẠ NỘI PHÒNG ĐỌC "126 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 4 PGS. LE MINH THONG Phó viện trưởng - Viện nghiên cứu nhà nước và pháp luật 2/ PGS. NGUYEN DANG DUMG Phó chủ nhiệm Khoa luật - Đại học quốc gia Ha Nội | ` NỘI - 2002 Tôi xin cam đoan day la công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kêt gua nêu trong luận án là trung thực và để tai không trùng lặp với các luận án đã bảo vệ.

Hà Nội, 2002 Pa Uf finch Trần Van Bach eras Se i ee oe Se Stes căn Xin chân thành cảm on thay giáo: PGS. Lê Minh Thông và PGS. Nguyên Đăng Dung va các thay, cô giáo khác cùng các đồng nghiệp đã giúp đỡ tôi hoàn thành luận án nay. MỤC LỤC Trang MO ĐẦU 7 CHUONG | CƠ SO LÝ LUẬN CUA CHẾ ĐỊNH QUYỀN VA NGHĨA VU CƠ BẢN CUA CÔNG DAN 1.

Bản chất pháp lý của chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân 14 1. Các nguyên tắc của chế định quyền va nghĩa vu co ban của công dân 44 CHƯƠNG 2 CAC GIAI DOAN PHÁT TRIEN CUA CHẾ ĐỊNH QUYỀN VÀ NGHĨA VU CƠ BẢN CUA CÔNG DÂN QUA LỊCH SỬ LẬP HIẾN VIỆT NAM 64 2. Sự ghi nhận nghĩa vụ và quyền lợi công dân trong Hiến pháp năm 1946 66 2. Su phát triển quyền lợi và nghĩa vu cơ ban của công dân trong Hiến pháp năm 1959 73 2.

Sự phát triển quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dan trong Hiến pháp năm 1980 8l 2. Sự phát triển quyền và nghĩa vụ cơ ban của công dân trong _ Hiến pháp năm 1992 9Ị 2. Các đặc điểm của sự phát triển chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân qua lịch sử lập hiến Việt Nam 106 CHUGNG 3 HOÀN THIỆN CHE ĐỊNH QUYỀN VA NGHĨA VU CƠ BẢN CỦA CÔNG DÂN TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY 3. Sự cần thiết khách quan boàn thiện chế định quyền và ngliia vụ cơ bản của công dan trong giai đoạn hiện nay 123 3,2.

Các biện nháp hoàn thiện chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của cộng dan trong giai đoạn hiện nay 134 KẾT LUẬN VÀ KIEN NGHỊ 193 DANH MỤC CONG TRINIL CUA TÁC GIA 203 TAI LIEU THAM KHAO 204 | PHU LUC 212 an 7 —— = - -~— eee ere min _= — ——< 5 ee ee c= =——— DANH MỤC KÝ HIỆU VÀ CÁC CHỮ VIET TAT [x, tr. y-y]: Ký hiệu ngoặc vuông (chữ x: chỉ số thứ tự trích dan trong luận án để ghi trong phan danh mục tài liệu tham khảo, được trích ở tài liệu nào; tr.y-y: trang thứ mấy, hoặc từ trang nào đến Ird9 Hào), CNXH: Chủ nghĩa xã hội; GS: Gido su ; HDND: Hội đồng nhân dan; LLSX: Lực lượng san xuất; NXB (Nxb): Nhà xuất ban; PGS: Phó giáo sư; QHSX: Quan hệ san xuất; TAND: Toa ấn nhân dân; TBCN: Tu ban chủ nghĩa; TLSX: Tư liệu sản xuất; TS: Tién si; TSIGH: Tién si khoa hoc; UWTVQE: Uỷ ban thường vụ Quốc hội; VIASIND: Viện kiểm sát nhân dân; ACN: 4 hội chủ nghĩa. Tính cấp thiết của đề tài Dang và Nhà nước ta hết sức quan tâm đến vấn đề quyền và nghĩa vụ cơ ban của công dân và coi đây là một chế định pháp lý quan trọng. Ngay từ những năm trước cách mạng tháng Tám năm 1945, chúng ta đã đấu tranh đòi quyền tự do, dan chủ, bình đẳng va bác ái; đấu tranh giành lại độc lập cho dân tộc, quyền làm chủ của nhân dân.

Lần đầu tiên trong lịch sử lập hiên Việt Nam, chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân đã được ghi nhận trong Hiến pháp năm 1946. Từ đây, địa vị pháp lý của người dân ở nước ta chính thức được xác lập và được ghi nhận trong đạo luật cơ bản của Nhà nước, người dân từ địa vị thấp hèn dưới chế độ thực dân, phong kiến đã trở thành người chủ thực sự của một nước độc lập, tự đo. Trải qua quá trình đấu tranh cách mạng và xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) ở nước ta, chế định này đã được ghi nhận, mở rộng, phát triển và được thực thi trên thực tế tại các Hiến pháp năm 1959, năm 1980; đặc biệt, Hiến pháp năm 1992 đã ghi nhận một cách tương đối đầy đủ chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân. Kể từ Hiến pháp đầu tiên (1946) đến Hiến pháp hiện hành (1992) của Nhà nước ta, chế định quyền và nghĩa vụ cơ ban của công dan luôn luôn được bổ sung, hoàn thiện.

Đặc biệt là từ Đại hội đại biểu Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ Vĩ (1986) - thời kỳ bắt đầu sự nshiép đổi mới đất nước, Dang và Nnà nước ta rất quan tâm đến quyền và ñsiữa vụ co bản của công daa. Cu thé, nara 1992 Wha nước ta đã thông qua Hiến pháp và nhiều văn bản pháp luật Hiên quan đến chế định này. Qua qúa trình từ việc quy định trong Hiến pháp và phap luật đến việc thực thi trên thực tế, vấn đề quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân đã bộc lộ những bat cập. Công tác tổ chức thực hiện những quy định của Hiến pháp và pháp luật về quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của Nhà nước, của xã hội và của công dân cũng có những biểu hiện đáng lo ngại.

Biểu hiện đó là, trong bộ máy Nhà nước, ý thức tôn trọng quyền làm chủ của công dân chưa được cao; tệ tham nhũng, quan liêu, hách dịch, cửa quyền, coi thường và vi phạm quyền công dan vẫn còn diễn ra.; bộ máy Nha nước còn céng kénh, thủ tục hành chính con rườm rà, gây nhiều rắc rối, phiền hà cho nhân dân; trình độ và năng lực của công chức Nhà nước, đặc biệt là trong lĩnh vực hiểu biết pháp luật còn hạn chế. Trước thực tế đó, không phải ngẫu nhiên mà Dang và Nhà nước ta đã đưa ra chiến lược con người, lấy con người làm trung tâm và động lực phát triển của xã hội. Chúng ta đang tiến hành từng bước, phấn đấu xây dựng Nhà nước ta trở thành Nhà nước pháp quyền: Của nhân dân, do nhân dan, vì nhân dân và hai trong những đặc điểm của Nhà nước pháp quyền trong linh vực này đáng chú ý là: |) Mối tương quan (quan hệ) bình đẳng giữa Nhà nước và công dân; 2) Nhà nước phải có những bảo dam để cho công dan thực hiện đầy đủ các quyền của mình. Khi đất nước chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa, tập trung, bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN), thì chế định này càng cần được dat ra một cách bức xúc.

Xuất phát từ tình hình trên, luận án tập trung đi sâu nghiên cứu về cơ sở lý luận, các giai đoạn phát triển và việc hoàn thiện chế định quyền và nehia vụ cơ bản của công dan qua lịch sử lập hiến Việt Nam để bổ sung, hoàn chỉnh cho phù hep với xu thé đòi mới hiện nay. Tình hình nghiên cứu đề tài Quyền con người, quyển công dân ngày nay đã trở thành vấn đề toàn cầu hóa. Đặc biệt, chế định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân được nhiều nước quan tâm. Do đó, đã có rất nhiều tác phẩm, bài báo, tham luận, các bài phát biểu của các nhà chính khách để cập đến vấn đề này.

Riêng ở Việt Nam, vấn đề này đã trở thành một trong những chế định pháp lý quan trọng, được ghi nhận trong Hiến pháp và được rất nhiều các học giả quan tâm, đã có nhiều bai báo, tác phẩm dé cập về các quyền cụ thể của con người nói chung, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công đân nói riêng. Đáng chú ý nhất là các bài viết, các công trình về quyền con người, quyền công đân như: * GS. Đào Trí Úc (1989), “Khoa học pháp lý Việt Nam trước yêu cầu của sự nghiệp đổi mới” (Tạp chí Nhà nước và pháp luật, Số 1/1989); | * GS. Hoàng Wah Hảo và Chu Van Thành (1993), “Quyền con người, quyền công dan” (Tạp chí Cộng san, Số 5/1993); * PGS.

Trần Ngọc Đường (1991), “Quan niệm về quyền con người trong đổi mới và hoàn thiện hệ thống pháp luật ở nước ta” (Tạp chí Nhà nước và pháp luật, Số 1/1991); * PGS. Nguyễn Đăng Dung (1993), “Su phát triển quyền con người trong lịch sử lập hiến Việt Nam” (Trong tập chuyên khảo “Quyền con người, quyển công dân”, Tập 1, Trung tâm nghiên cứu quyển con người, Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh); * PGS. Lê Minh Thông (1998), “Quyền con người - quá trình hình thành và phát triển” (Tap chí Nhà nước và pháp luật, Số 2/1998); TY Và, Mot số côn; t ì nh nghiên cứu đã được xuất bản thành sách, như: tt NATAL ef es + Tập thé tác giả - Chủ biên Phạm Khiêm Ich và Hoàng Van Hảo (1995), “Quyền con người trong thế giới hiện đại” (Viện thông tin khoa học xã hội, Hà Nội):. L0 Song, nhìn chung để hoàn thiện về mặt văn bản, cũng như áp dụng trên thực tiễn, luận án tiếp thu và phát triển những kết qủa đó và phải nghiên cứu một cách bài bản cụ thể, có tính khái quát cao tình hình phát triển của quyền và nghĩa vụ công dân; phải có những phương hướng khoa học và có tính thực tiễn cho việc giải quyết vấn đề này; phải đưa ra được những đảm bảo cho việc thực hiện một cách có hiệu qủa các quyền và nghia vụ cơ bản của công dân trong điều kiện đổi mới hiện nay ở nước ta.

Mục dich, nhiệm vụ, doi tượng và phạm vỉ nghiên cứu Mục đích của luận án là đưa ra những giải pháp và phương hướng để hoàn thiện về mặt pháp luật các bảo đảm nhằm đổi mới trong công tác tổ chức thực hiện bảo vệ quyền con người, quyển công dan ở nước ta trong giai đoạn hiện nay.