Luận án hoàn thiện pháp luật về dân chủ trực tiếp ở Việt Nam hiện nay

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HOÀNG THỊ THU THỦY HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ TRỰC TIẾP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT HÀ NỘI - 2020 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HOÀNG THỊ THU THỦY HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ TRỰC TIẾP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT Mã số: 62 38 01 01 Người hướng dẫn khoa học: PGS, TS. VŨ CÔNG GIAO HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định. Tác giả Hoàng Thị Thu Thủy MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 10 1.

Các công trình nghiên cứu trong nước 10 1. Các công trình nghiên cứu ngoài nước 21 1. Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề luận án sẽ tiếp tục nghiên cứu 29 1. Giả thuyết khoa học, câu hỏi nghiên cứu và định hướng nghiên cứu của luận án 32 Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ TRỰC TIẾP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 36 2.

Khái niệm, đặc điểm, vai trò của pháp luật về dân chủ trực tiếp 36 2. Nội dung pháp luật về dân chủ trực tiếp 43 2. Tiêu chí hoàn thiện pháp luật về dân chủ trực tiếp 63 2. Pháp luật về dân chủ trực tiếp của một số nước trên thế giới và giá trị tham khảo cho Việt Nam 67 Chương 3: QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN VÀ THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ TRỰC TIẾP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 81 3.

Quá trình phát triển pháp luật về dân chủ trực tiếp ở Việt Nam 81 3. Thực trạng pháp luật về dân chủ trực tiếp ở Việt Nam từ năm 2013 đến nay 96 3. Nguyên nhân của những thành tựu và hạn chế của pháp luật về dân chủ trực tiếp ở Việt Nam 116 Chương 4: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ DÂN CHỦ TRỰC TIẾP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 122 4. Quan điểm hoàn thiện pháp luật về dân chủ trực tiếp ở Việt Nam hiện nay 122 4.

Giải pháp hoàn thiện pháp luật về dân chủ trực tiếp ở Việt Nam hiện nay 127 KẾT LUẬN 149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ASEAN : Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á ĐBQH : Đại biểu Quốc hội DCĐD : Dân chủ đại diện DCTT : Dân chủ trực tiếp HĐND : Hội đồng Nhân dân ICCPR : Công ước quốc tế về các quyền Dân sự và Chính trị MTTQ : Mặt trận Tổ quốc UBMTTQ : Ủy ban Mặt trận Tổ quốc UBND : Ủy ban Nhân dân UBTVQH : Uỷ ban Thường vụ Quốc hội UDHR : Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền XHCN : Xã hội chủ nghĩa 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Kể từ khi thành lập (năm 1930) đến nay, trong suốt tiến trình lãnh đạo cách mạng, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn giữ vững quan điểm dân chủ, lấy dân làm gốc, bảo vệ, bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân. Điều 2 Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa (XHCN) Việt Nam là nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân” [92] và “Nước cộng hòa XHCN Việt Nam do Nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức” [92]. Trong lịch sử hiện đại, ở các quốc gia trên thế giới, người dân thực hiện quyền lực của mình bằng hai phương thức cơ bản là dân chủ đại diện (hay dân chủ gián tiếp) thông qua các cơ quan đại diện như Quốc hội, Hội đồng nhân dân (HĐND) và dân chủ trực tiếp.

Dân chủ trực tiếp (DCTT) là việc Nhân dân trực tiếp thực hiện quyền lực, thể hiện trực tiếp ý chí của mình với tư cách là chủ thể quyền lực nhà nước về một vấn đề nào đó mà không cần thông qua cá nhân hay tổ chức thay mặt mình. Đối với nước ta, DCTT đã được ghi nhận ngay từ Hiến pháp năm 1946 - Hiến pháp đầu tiên của Việt Nam, thể hiện qua quy định về quyền phúc quyết của Nhân dân với Hiến pháp. Kể từ đó, các bản Hiến pháp năm 1959, năm 1980, năm 1992 và Hiến pháp hiện hành năm 2013 đều có quy định về trưng cầu ý dân. Không chỉ vậy, Hiến pháp năm 2013 lần đầu tiên khẳng định tại Điều 6: “Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng DCTT, bằng dân chủ đại diện (DCĐD) thông qua Quốc hội, HĐND và thông qua các cơ quan khác của Nhà nước”.

Quy định mới nêu trên của Hiến pháp năm 2013 cho thấy, Đảng Cộng sản và Nhà nước Việt Nam đã nhận thấy tầm quan trọng đặc biệt và quyết tâm thúc đẩy các hình thức thực thi DCTT của Nhân dân trong thời gian tới. Điều này nhằm đáp ứng những yêu cầu phát sinh trong quá trình xây dựng nhà nước 2 pháp quyền XHCN mà trong đó các hình thức thực thi DCTT cần được củng cố và áp dụng đồng thời với DCĐD, bổ sung cho DCĐD. Thực tế kể từ khi Đổi mới (năm 1986) ở nước ta, môi trường và các hoạt động mang tính chất DCTT ngày càng được mở rộng dưới nhiều hình thức đa dạng. Cụ thể, các hoạt động phản biện, tư vấn, giám sát xã hội, lấy ý kiến Nhân dân về những chính sách phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, hoạt động bầu cử, ứng cử, bãi nhiệm các đại biểu cơ quan dân cử, việc thực hiện các quyền khiếu nại, tố cáo ngày càng được thực hiện rộng rãi; các hoạt động tiếp xúc cử tri, chất vấn đại biểu cơ quan dân cử, đối thoại trực tiếp giữa người dân với các cơ quan nhà nước ngày càng được tổ chức thường xuyên.

Điều đó cho thấy những hình thức DCTT đã bắt đầu thâm nhập sâu rộng vào các tầng lớp Nhân dân. Sự phát triển của các hình thức DCTT đã tạo điều kiện để người dân tham gia ngày càng tích cực và hiệu quả hơn vào hoạt động quản lý nhà nước, góp phần củng cố quyền lực của Nhân dân, kiểm soát quyền lực Nhà nước, hạn chế tình trạng quan liêu, lạm quyền, tham nhũng trong bộ máy nhà nước, giữ gìn, củng cố uy tín, sự ổn định của chế độ chính trị. Tuy nhiên, những kết quả nêu trên vẫn còn hạn chế so với yêu cầu cấp thiết về mở rộng dân chủ nói chung, DCTT nói riêng trong tình hình mới ở nước ta. Trong thực tế, hầu hết các hoạt động DCTT ở nước ta vẫn còn mang tính hình thức.

Một số hình thức DCTT đã phổ biến trên thế giới nhưng vẫn chưa được áp dụng đầy đủ ở nước ta. Hậu quả là vai trò và quyền tham gia quản lý xã hội của Nhân dân vẫn chưa được tôn trọng một cách thích đáng. Tình trạng quan liêu, lạm quyền, tham nhũng trong bộ máy nhà nước vẫn còn phổ biến, ảnh hưởng đến niềm tin của Nhân dân đối với sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của Nhà nước. Những tồn tại, bất cập về DCTT nêu trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có một nguyên nhân quan trọng là do quan điểm lý luận và khuôn khổ pháp luật về vấn đề này ở nước ta còn lạc hậu, chưa theo kịp với nhận thức chung của cộng đồng quốc tế.

Ngoài ra, một số yếu tố khác như sự hạn chế về trình độ dân trí và các điều kiện thực thi, bảo đảm.cũng là những 3 trở ngại cho việc thực thi và mở rộng DCTT ở nước ta. Tất cả những vấn đề này cần được nghiên cứu, phân tích một cách toàn diện, thấu đáo để tìm ra những giải pháp khắc phục. Tuy nhiên, hiện tại ở nước ta vẫn chưa có nhiều nghiên cứu mang tính chất chuyên sâu về pháp luật DCTT. Xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền luôn gắn liền với dân chủ hóa trong tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước và đời sống xã hội.

Mở rộng DCTT là hướng tiếp cận rất quan trọng để đạt được mục tiêu đó ở nước ta hiện nay. Để mở rộng DCTT, việc hoàn thiện cơ chế pháp lý về vấn đề này là việc làm đầu tiên và quan trọng nhất. Vì thế, nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về DCTT hiện là một yêu cầu cấp thiết, có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn ở nước ta. Trong bối cảnh trên, nghiên cứu sinh quyết định chọn đề tài: “Hoàn thiện pháp luật về dân chủ trực tiếp ở Việt Nam hiện nay” để thực hiện luận án tiến sĩ của mình.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích của luận án là phân tích làm sáng tỏ các vấn đề lý luận, thực tiễn, đánh giá thực trạng pháp luật, trên cơ sở đó đề xuất những quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về DCTT phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện của nước ta hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nêu trên, luận án cần hoàn thành các nhiệm vụ sau đây: Một là, đánh giá tổng quan các công trình khoa học tiêu biểu trong và ngoài nước liên quan đến DCTT và pháp luật về DCTT, từ đó xác định những nội dung luận án có thể kế thừa và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. Hai là, hệ thống hoá và phân tích làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về hoàn thiện pháp luật về DCTT ở Việt Nam, xác định phương pháp luận, 4 phương pháp nghiên cứu, giả thuyết khoa học và các câu hỏi nghiên cứu cần giải quyết trong luận án.

Ba là, phân tích, đánh giá quá trình phát triển và thực trạng pháp luật Việt Nam về DCTT, chỉ ra những ưu điểm, hạn chế và xác định nguyên nhân để làm cơ sở cho việc đề xuất các quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về vấn đề này. Bốn là, đề xuất những quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về DCTT có tính toàn diện, khoa học và khả thi với hoàn cảnh, điều kiện thực tiễn của nước ta hiện nay. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3.