Luận án tiến sĩ: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về Quốc hội Việt Nam

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THÚY HOA NH÷NG VÊN §Ò Lý LUËN Vµ THùC TIÔN vÒ QUèC HéI - C¥ QUAN §¹I DIÖN CAO NHÊT CñA NH¢N D¢N viÖt Nam LUẬN ÁN TIẾN SĨ Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử Nhà nƣớc và Pháp luật Mã số: 62 38 01 01 Người hướng dẫn khoa học: GS. TRẦN NGỌC ĐƢỜNG HÀ NỘI - 2015 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu trong luận án là trung thực. Những kết luận trong luận án chưa từng được công bố ở bất kỳ công trình khoa học nào khác.

Tác giả luận án Nguyễn Thúy Hoa MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 6 1. Các công trình nghiên cứu liên quan tới Quốc hội với tính chất là cơ quan đại diện của nhân dân 6 1. Nhận xét về các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án và những vấn đề tiếp tục được nghiên cứu trong luận án 15 CHƢƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUỐC HỘI - CƠ QUAN ĐẠI DIỆN CAO NHẤT CỦA NHÂN DÂN VIỆT NAM 29 2. Khái niệm và vai trò của Quốc hội - cơ quan đại diện cao nhất của Nhân dân Việt Nam 29 2.

Các hình thức thể hiện Quốc hội là cơ quan đại diện cao nhất của Nhân dân và các đảm bảo để Quốc hội là cơ quan đại diện cao nhất của Nhân dân 43 2. Quốc hội - cơ quan đại diện của Nhân dân ở các nước và những bài học kinh nghiệm trong xây dựng, hoàn thiện cơ quan đại diện cao nhất của Nhân dân Việt Nam 60 CHƢƠNG 3: THỰC TRẠNG QUỐC HỘI - CƠ QUAN ĐẠI DIỆN CAO NHẤT CỦA NHÂN DÂN VIỆT NAM 70 3. Sự hình thành và phát triển thiết chế Quốc hội - cơ quan đại diện cao nhất của Nhân dân Việt Nam qua các bản Hiến pháp 70 3. Thực trạng thể hiện Quốc hội - cơ quan đại diện cao nhất của Nhân dân Việt Nam 77 3.

Thực trạng các đảm bảo Quốc hội - cơ quan đại diện cao nhất của Nhân dân Việt Nam 96 CHƢƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO QUỐC HỘI - CƠ QUAN ĐẠI DIỆN CAO NHẤT CỦA NHÂN DÂN VIỆT NAM 123 4. Quan điểm đảm bảo Quốc hội - cơ quan đại diện cao nhất của Nhân dân Việt Nam 123 4. Các giải pháp đảm bảo Quốc hội - cơ quan đại diện cao nhất của Nhân dân Việt Nam 126 KẾT LUẬN 153 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ 156 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 157 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN BMNN Bộ máy nhà nước ĐCS Đảng Cộng sản ĐBQH Đại biểu Quốc hội HĐND Hội đồng nhân dân KTTT Kinh tế thị trường MTTQ Mặt trận Tổ quốc NNPQ Nhà nước pháp quyền TAND Tòa án nhân dân UBTVQH Ủy ban Thường vụ Quốc hội VKSND Viện kiểm sát nhân dân VPQH Văn phòng Quốc hội VUSTA Liên hiệp các hội khoa học & kỹ thuật Việt Nam XHCD Xã hội công dân XHCN Xã hội chủ nghĩa DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN Trang Bảng 3.1: Tổng số văn bản luật, pháp lệnh được ban hành trong các nhiệm kỳ Quốc hội 84 Bảng 3.2: Tỷ lệ số lượng các phiên họp Quốc hội về lập pháp (Khóa XI) 87 Bảng 3.3: Số lượng đại biểu, ý kiến đại biểu phát biểu tại hội trường trong các kỳ họp của Quốc hội có liên quan đến hoạt động xây dựng pháp luật 89 Bảng 3.4: Cơ cấu đại biểu Quốc hội các khóa XI, XII, XIII 119 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong tổ chức bộ máy nhà nước, Quốc hội là thiết chế có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng trong việc đảm bảo thực thi quyền lực Nhân dân.

Điều 6, Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 quy định: “Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và thông qua các cơ quan khác của Nhà nước”. Điều 69 quy định: “Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Sự hiến định này cho thấy ở Việt Nam, thuật ngữ “cơ quan đại biểu cao nhất” được hiểu đồng nhất với khái niệm cơ quan đại diện cao nhất trong bộ máy nhà nước. Đại diện trở thành một thuộc tính của Quốc hội xuyên suốt và chi phối vị trí, vai trò, cơ chế hoạt động, cơ cấu đại biểu, hiệu lực đại diện và thể hiện tập trung nhất qua việc thực hiện các chức năng: lập hiến, lập pháp; quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao đối với hoạt động của nhà nước.

Nói một cách khác, tính đại diện cao nhất của Quốc hội Việt Nam bắt nguồn từ bản chất nhà nước dân chủ nhân dân mà chúng ta đã lựa chọn từ năm 1945. Điều đó được quy định bởi: Một là, Quốc hội là cơ quan duy nhất do cử tri cả nước bầu ra dựa trên các nguyên tắc: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Đây là những quy định đảm bảo cho mỗi người dân tự do bầu cử, lựa chọn những nhà đại diện theo ý chí của mình. Hai là, các đại biểu Quốc hội không chỉ đại diện cho Nhân dân ở đơn vị bầu cử ra mình mà còn đại diện cho Nhân dân cả nước.

Bởi vậy, Quốc hội có trách nhiệm cao cả là thay mặt Nhân dân thực hiện đúng và đầy đủ quyền lực nhà nước, trở thành “đầu dây thần kinh” kết nối các lợi ích trong xã hội. 2 Ba là, là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, có những quyền năng đặc biệt, song Quốc hội chịu sự giám sát, chịu trách nhiệm trước Nhân dân, có thể bị bãi nhiệm bởi Nhân dân khi không thực hiện trọng trách chính trị đã được giao phó. Tuy nhiên hiện nay, việc nghiên cứu Quốc hội với tư cách là cơ quan đại diện cao nhất của Nhân dân chưa được làm rõ cả về lý luận và thực tiễn. Ở phương diện lý luận, khái niệm đại diện của Quốc hội chưa được luận giải thống nhất là tính chất hay là một chức năng của Quốc hội.

Nhiều vấn đề mang tính hệ thống về đại diện của Quốc hội chưa được nghiên cứu như: nội dung đại diện, hình thức thực thi đại diện, tỷ lệ đại diện (chuyên trách, kiêm nhiệm), tư cách đại diện khi xử lý mối quan hệ giữa lợi ích quốc gia, dân tộc với lợi ích nhóm cử tri của đơn vị bầu cử … Ở phương diện thực tiễn, hoạt động của Quốc hội chưa tương xứng với vị trí và vai trò hiến định, Quốc hội chưa mạnh, chưa thực quyền trong quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước, trong giám sát tối cao hoạt động của nhà nước. Trong điều kiện đẩy mạnh công cuộc xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; mở rộng và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân; đảm bảo nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp thì việc tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của Quốc hội, làm sáng tỏ cả về phương diện lý luận lẫn thực tiễn về vai trò đại diện, các điều kiện đảm bảo để Quốc hội thực thi hoạt động đại diện Nhân dân cao nhất có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Với nhận thức nói trên, tác giả lựa chọn: “Những vấn đề lý luận và thực tiễn về Quốc hội - cơ quan đại diện cao nhất của Nhân dân Việt Nam” làm đề tài luận án tiến sĩ Luật học với mong muốn nghiên cứu và làm rõ tính đại diện Nhân dân cao nhất của Quốc hội, đóng góp thêm vào kho tàng lý luận về Quốc hội ở nước ta. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu cơ sở lý luận và phân tích, đánh giá thực tiễn làm sáng tỏ các hình thức thực thi đại diện, các điều kiện đảm bảo Quốc hội là cơ quan đại diện cao nhất. Trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp để Quốc hội thực sự là cơ quan đại diện cao nhất của Nhân dân Việt Nam. Nhiệm vụ của luận án Để thực hiện mục đích nói trên, luận án có nhiệm vụ: - Khảo cứu các công trình khoa học về đại diện của Quốc hội ở trong và ngoài nước. Từ đó rút ra những giá trị tham khảo và hướng nghiên cứu mới cho luận án.

- Phân tích và làm sáng tỏ bản chất và vai trò đại diện cao nhất của Quốc hội; nghiên cứu tính đại diện của một số Quốc hội/Nghị viện các nước trên thế giới để rút ra các giá trị có thể kế thừa và phát triển trong xây dựng Quốc hội - cơ quan đại diện cao nhất ở nước ta. - Chỉ ra và đánh giá thực trạng hình thức thể hiện đại diện, các đảm bảo đại diện của Quốc hội Việt Nam. - Đề xuất quan điểm và giải pháp phát huy tính đại diện Nhân dân cao nhất của Quốc hội Việt Nam. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu là vấn đề đại diện của Quốc hội, vai trò đại diện Quốc hội, các yếu tố đảm bảo đại diện cao nhất của Quốc hội, các hình thức thể hiện đại diện cao nhất của Quốc hội Việt Nam.

- Phạm vi nghiên cứu: đề tài tập trung nghiên cứu vấn đề đại diện của Quốc hội Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, đặc biệt là từ Hiến pháp năm 1992 đến nay. Cơ sở phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu 4. Cơ sở phương pháp luận Để đạt được các mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ đặt ra, luận án được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử 4 của triết học Mác - Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về bản chất nhà nước, về tổ chức và hoạt động của BMNN nói chung, của Quốc hội nói riêng. Phương pháp nghiên cứu cụ thể Luận án sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu và có sự phối hợp giữa chúng khi nghiên cứu, đó là các phương pháp cơ bản sau đây: - Phương pháp phân tích: phương pháp này được sử dụng chủ đạo trong nghiên cứu để làm rõ các vấn đề lý luận đại diện của Quốc hội cũng như xác định các giải pháp đảm bảo tính đại diện của Quốc hội Việt Nam.