Luận án TS: Trách nhiệm giải trình của Chính phủ Việt Nam theo pháp luật

Trách nhiệm giải trình là nghĩa vụ cung cấp thông tin, làm rõ căn cứ pháp lý và chịu trách nhiệm về quyết định quản lý. Mục đích chính là kiểm soát việc thực thi công quyền. Hoạt động này phòng ngừa tham nhũng và lãng phí nguồn lực công. Cơ chế giải trình bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Cơ quan hành pháp phải chứng minh tính hợp pháp và hợp lý của mọi hành vi hành chính. Giải trình giúp nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia. Quy trình này thúc đẩy tính liêm chính của đội ngũ công chức. Xã hội có công cụ giám sát trực tiếp hoạt động công vụ. Đây là thước đo mức độ dân chủ của một thể chế chính trị. Mục tiêu tối thượng là phục vụ nhân dân và thượng tôn pháp luật.

Chủ thể giải trình bao gồm tập thể Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và các thành viên Chính phủ. Các bộ, cơ quan ngang bộ cũng chịu trách nhiệm giải trình trong phạm vi phụ trách. Chủ thể yêu cầu giải trình là Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, đại biểu Quốc hội và nhân dân. Nội dung giải trình tập trung vào việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật, chỉ đạo điều hành kinh tế - xã hội và quản lý ngân sách. Cơ quan công quyền phải giải trình về các dự án đầu tư công lớn. Các vụ việc gây bức xúc dư luận cũng thuộc diện giải trình bắt buộc. Mọi chính sách tác động đến quyền lợi cộng đồng đều phải được làm rõ công khai.

Phương thức giải trình gồm hai hình thức chính: trực tiếp và gián tiếp. Giải trình trực tiếp diễn ra thông qua các phiên họp, hội nghị tiếp xúc hoặc đối thoại công khai. Giải trình gián tiếp thực hiện qua báo cáo bằng văn bản hoặc cổng thông tin điện tử. Hệ quả pháp lý của trách nhiệm giải trình rất nghiêm khắc. Nếu giải trình không thỏa đáng, cơ quan và người có thẩm quyền phải chịu chế tài pháp lý. Chế tài bao gồm hủy bỏ văn bản trái luật, xin lỗi công khai, bồi thường thiệt hại hoặc xử lý kỷ luật. Quốc hội có quyền bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn.

Hiến pháp 2013 trách nhiệm của Chính phủ được hiến định rõ tại Điều 94 và Điều 96. Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội, cơ quan hành chính nhà nước cao nhất. Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác trước Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước. Luật Tổ chức Chính phủ năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2019, tiếp tục cụ thể hóa các nghĩa vụ này. Thủ tướng và các Bộ trưởng phải giải trình trước cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Người đứng đầu ngành phải trả lời kiến nghị của cử tri và chất vấn của đại biểu Quốc hội. Quy định này bảo đảm cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước.

Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 dành riêng một chương quy định về tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước. Điều 15 của luật xác định rõ nguyên tắc và trường hợp bắt buộc phải giải trình. Cơ quan có thẩm quyền phải giải thích rõ ràng căn cứ pháp lý của quyết định hành chính bị khiếu nại hoặc phản ánh. Thời hạn giải trình được giới hạn chặt chẽ theo luật định. Quy định này ngăn chặn hành vi che giấu sai phạm hoặc lạm dụng quyền lực công. Việc từ chối giải trình không có lý do chính đáng sẽ bị xử lý nghiêm. Luật tạo cơ chế bảo vệ người yêu cầu giải trình trước các hành vi trả thù hoặc trù dập.

Nghị định 59/2019/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết thi hành Luật Phòng, chống tham nhũng về trách nhiệm giải trình. Nghị định quy định cụ thể trình tự, thủ tục tiếp nhận và xử lý yêu cầu giải trình của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Văn bản xác định rõ các điều kiện tiếp nhận yêu cầu giải trình hợp lệ. Các trường hợp từ chối giải trình cũng được liệt kê cụ thể nhằm tránh sự tùy tiện. Thời hạn thực hiện việc giải trình tối đa không quá 15 ngày, trường hợp phức tạp có thể gia hạn nhưng không quá 30 ngày. Quyết định giải trình phải gửi trực tiếp đến người yêu cầu và lưu trữ theo quy định. Văn bản này chuẩn hóa quy trình làm việc của bộ máy hành chính nhà nước.

Chất vấn và trả lời chất vấn là hình thức giải trình trực tiếp, công khai và hiệu quả nhất. Hoạt động này được truyền hình, phát thanh trực tiếp đến toàn thể nhân dân cả nước. Đại biểu Quốc hội đặt câu hỏi thẳng thắn về các vấn đề kinh tế, xã hội, môi trường nóng bỏng. Thủ tướng Chính phủ và các thành viên Chính phủ trực tiếp trả lời, làm rõ nguyên nhân và nhận trách nhiệm cá nhân. Các cam kết của người đứng đầu ngành được ghi nhận vào Nghị quyết của Quốc hội. Đây là cơ sở để Quốc hội giám sát việc thực hiện lời hứa sau chất vấn. Hoạt động này nâng cao trách nhiệm người đứng đầu và tạo niềm tin xã hội sâu sắc.

Công khai minh bạch trong hoạt động hành chính là tiền đề của trách nhiệm giải trình. Chính phủ đẩy mạnh cung cấp thông tin qua Cổng thông tin điện tử Chính phủ và các trang web của bộ, ngành. Mọi văn bản quy phạm pháp luật, thủ tục hành chính và kế hoạch thanh tra đều được công bố rộng rãi. Quy trình phân bổ ngân sách và kết quả đấu thầu mua sắm công được niêm yết công khai. Việc số hóa dịch vụ công giúp giảm thiểu sự tiếp xúc trực tiếp giữa công chức và người dân. Nhờ đó, hiện tượng nhũng nhiễu và tiêu cực trong giải quyết thủ tục hành chính giảm đáng kể. Tính minh bạch tạo môi trường thuận lợi cho người dân giám sát bộ máy công quyền.

Quyền tiếp cận thông tin của công dân là công cụ quan trọng để kích hoạt trách nhiệm giải trình. Kể từ khi Luật Tiếp cận thông tin năm 2016 có hiệu lực, các cơ quan nhà nước có nghĩa vụ cung cấp thông tin theo yêu cầu. Người dân có quyền yêu cầu cung cấp thông tin về quy hoạch đất đai, chính sách an sinh xã hội và dự án đầu tư. Nhiều bộ, ngành đã thiết lập đầu mối tiếp nhận và xử lý yêu cầu cung cấp thông tin nhanh chóng. Tuy nhiên, tại một số địa phương, việc giải quyết yêu cầu cung cấp thông tin còn chậm trễ. Nhận thức của một bộ phận cán bộ về quyền tiếp cận thông tin của người dân vẫn còn hạn chế.

Hệ thống pháp luật về giải trình hiện nay thiếu một đạo luật chung thống nhất. Các quy định về trách nhiệm giải trình nằm phân tán trong Luật Phòng, chống tham nhũng, Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo và Luật Thanh tra. Khái niệm và phạm vi giải trình ở mỗi văn bản có sự khác biệt nhất định. Sự không đồng nhất này dẫn đến lúng túng cho cơ quan thực thi khi nhận yêu cầu giải trình. Nghị định 59/2019/NĐ-CP chỉ điều chỉnh giải trình trong phòng chống tham nhũng, chưa bao quát toàn bộ hoạt động hành chính. Mối quan hệ giữa nghĩa vụ giải trình và nghĩa vụ cung cấp thông tin chưa được phân định rõ ràng. Điều này làm giảm hiệu lực thực thi pháp luật trên thực tế.

Kiểm soát quyền lực nhà nước đối với nhánh hành pháp còn gặp nhiều trở ngại về mặt thể chế. Cơ chế kiểm soát nội bộ giữa các cơ quan hành chính chưa thực sự khách quan và độc lập. Tòa án hành chính chưa phát huy tối đa vai trò tài phán đối với các quyết định hành chính trái luật của cơ quan cấp cao. Việc xử lý trách nhiệm cá nhân đối với người đứng đầu khi để xảy ra sai phạm còn chậm và nể nang. Nhiều trường hợp né tránh hoặc đùn đẩy trách nhiệm giải trình lên cơ quan cấp trên. Mức độ tham gia giám sát của các tổ chức xã hội và báo chí còn hạn chế do thiếu cơ chế bảo vệ hữu hiệu.

Giám sát tối cao của Quốc hội đối với Chính phủ là kênh giải trình quan trọng nhất nhưng vẫn còn những hạn chế. Thời lượng dành cho hoạt động chất vấn tại các kỳ họp Quốc hội còn eo hẹp. Số lượng đại biểu được chất vấn và tranh luận trực tiếp chưa đáp ứng hết nhu cầu thực tế. Việc theo dõi, đôn đốc thực hiện các kết luận sau phiên giải trình của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban chưa liên tục. Đội ngũ chuyên gia hỗ trợ kỹ thuật cho đại biểu Quốc hội còn mỏng. Điều này ảnh hưởng đến khả năng phân tích, đánh giá chuyên sâu các báo cáo giải trình phức tạp về tài chính, kinh tế từ Chính phủ.

Nghiên cứu xây dựng Luật về Trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước là giải pháp căn bản nhất. Đạo luật này cần thống nhất khái niệm, nguyên tắc, phạm vi, trình tự và chế tài giải trình. Cần sửa đổi, bổ sung Luật Tổ chức Chính phủ để quy định chi tiết trách nhiệm cá nhân của từng bộ trưởng. Quy chế hóa cơ chế giải trình bắt buộc khi ban hành các quyết định chính sách có tác động lớn đến xã hội. Quy định rõ ràng các chế tài kỷ luật, bãi nhiệm hoặc từ chức đối với lãnh đạo giải trình không trung thực hoặc né tránh trách nhiệm. Khung pháp lý đồng bộ sẽ tạo động lực bắt buộc cơ quan công quyền phải tuân thủ nghiêm túc.

Đổi mới hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn tại Quốc hội theo hướng tăng cường đối thoại và tranh luận trực tiếp. Mở rộng các phiên giải trình chuyên đề tại Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội. Nâng cao chất lượng báo cáo giải trình của Chính phủ bằng các số liệu định lượng cụ thể và kiểm chứng độc lập. Thiết lập hệ thống cơ sở dữ liệu giám sát việc thực hiện các lời hứa và cam kết sau chất vấn. Tăng cường quyền hạn và nguồn lực cho các cơ quan của Quốc hội trong việc thẩm tra báo cáo. Kết quả giải trình phải là căn cứ quan trọng cho việc lấy phiếu tín nhiệm và bỏ phiếu tín nhiệm định kỳ.

Xây dựng Chính phủ điện tử và Chính phủ số để thúc đẩy công khai minh bạch trong hoạt động hành chính. Vận hành Cổng thông tin tiếp nhận và xử lý yêu cầu giải trình trực tuyến cấp quốc gia. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn để theo dõi tiến độ xử lý phản ánh, kiến nghị của nhân dân. Mở rộng cơ chế đối thoại trực tuyến giữa lãnh đạo Chính phủ, bộ, ngành với các hiệp hội doanh nghiệp và người dân. Phát huy vai trò giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các cơ quan báo chí truyền thông. Bảo đảm môi trường an toàn cho công dân thực hiện quyền tiếp cận thông tin và giám sát cơ quan công quyền.