Pháp luật giải quyết tranh chấp lao động tập thể - Luận án TS. Trần Thị Mai Loan

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN THỊ MAI LOAN PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP LAO ĐỘNG TẬP THỂ: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Chuyên ngành : Luật Kinh tế Mã số : 62 38 01 07 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Hữu Chí HÀ NỘI – 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu của Luận án là trung thực và không trùng lắp với các công trình nghiên cứu đã được công bố; các số liệu phục vụ cho việc phân tích, đánh giá và một số thông tin trích dẫn đều đã được chú thích nguồn gốc rõ ràng, chính xác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Trần Thị Mai Loan MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

1 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP LAO ĐỘNG TẬP THỂ. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Đánh giá tổng quan về tình hình nghiên cứu và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu.

24 Kết luận chƣơng 1. 26 CHƢƠNG 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP LAO ĐỘNG TẬP THỂ. Khái niệm, đặc điểm tranh chấp lao động tập thể. Pháp luật giải quyết tranh chấp lao động tập thể.

Nội dung pháp luật giải quyết tranh chấp lao động tập thể. 48 Kết luận chƣơng 2. 81 CHƢƠNG 3 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP LAO ĐỘNG TẬP THỂ Ở VIỆT NAM. Thực trạng quy định pháp luật Việt Nam về giải quyết tranh chấp lao động tập thể.

Thực tiễn thực hiện pháp luật giải quyết TCLĐTT ở Việt Nam. 112 Kết luận chƣơng 3. 119 CHƢƠNG 4 HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP LAO ĐỘNG TẬP THỂ Ở VIỆT NAM .Định hƣớng hoàn thiện pháp luật về giải quyết TCLĐTT. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về giải quyết TCLĐTT ở Việt Nam.

126 Kết luận chƣơng 4. 147 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 151 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nghĩa đầy đủ 1. BLLĐ Bộ luật Lao động 2.

BCHCĐ Ban chấp hành công đoàn 3. HGVLĐ Hòa giải viên lao động 4. HĐTTLĐ Hội đồng trọng tài lao động 5. ILO Tổ chức Lao động Quốc tế 6.

NLĐ Ngƣời lao động 7. NSDLĐ Ngƣời sử dụng lao động 8. LĐTB&XH Lao động - Thƣơng binh và Xã hội 9. Nxb Nhà xuất bản 10.

SLĐ Sức lao động 11. TCLĐ Tranh chấp lao động 12. TCLĐTT Tranh chấp lao động tập thể 13. HĐHGLĐ Hội đồng hòa giải lao động 14.

TTVLĐ Trọng tài viên lao động 15. TƢLĐTT Thỏa ƣớc lao động tập thể 16. UBND Ủy ban nhân dân 17. BLTTDS Bộ luật Tố tụng dân sự MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Quan hệ lao động (QHLĐ) là một trong những mối quan hệ đặc biệt có sự kết hợp hài hòa giữa hai yếu tố kinh tế và xã hội. Đại lƣợng trung gian thiết lập nên mối quan hệ đó chính là cung cầu về sức lao động (SLĐ). Cung cầu về SLĐ giữa ngƣời lao động (NLĐ) và ngƣời sử dụng lao động (NSDLĐ) đƣợc xây dựng dựa trên cơ chế thỏa thuận, bình đẳng. Tuy nhiên, quá trình vận hành mối quan hệ giữa NLĐ và NSDLĐ luôn tiềm ẩn những mâu thuẫn, bất đồng dẫn đến tranh chấp.

Tranh chấp lao động (TCLĐ) đặc biệt là tranh chấp lao động tập thể (TCLĐTT) là hiện tƣợng phổ biến có thể phát sinh trong quá trình xác lập, duy trì, thay đổi và chấm dứt QHLĐ. TCLĐTT xảy ra không những ảnh hƣởng đến quyền và lợi ích của hai bên trong quan hệ mà còn ảnh hƣởng lớn đến nền kinh tế - xã hội quốc gia. Do đó, cần phải có một cơ chế điều chỉnh pháp luật về TCLĐ nói chung và giải quyết TCLĐTT nói riêng, góp phần duy trì sự hài hòa, ổn định, bền vững của QHLĐ. Ở Việt Nam, Bộ Luật lao động đƣợc ban hành ngày 23/6/1994 có hiệu lực ngày 01/01/1995 đã ghi nhận việc giải quyết TCLĐ là một chế định pháp lý với tên gọi: "Giải quyết tranh chấp lao động" tại chƣơng XIV.

Tuy nhiên, các quy định của Bộ luật Lao động (BLLĐ) năm 1994 chƣa làm rõ đƣợc cơ chế giải quyết TCLĐTT. Phải đến khi Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Bộ Luật lao động của Quốc Hội tại kỳ họp thứ X, số 74/2006/QH11 ngày 29/11/2006 đƣợc ban hành thì pháp luật Việt Nam mới quy định cụ thể về TCLĐTT, trong đó có sự phân biệt rõ ràng hai hình thức là TCLĐTT về quyền và TCLĐTT về lợi ích với cơ chế giải quyết khác nhau. Đến BLLĐ số 10/2012/QH13 ngày 18/6/2012 thì quy định về TCLĐ nói chung và TCLĐTT nói riêng tiếp tục đƣợc hoàn thiện để nâng cao hiệu quả điều chỉnh của pháp luật liên quan đến nội dung giải quyết 1 TCLĐTT. Mặc dù, BLLĐ năm 2012 đã có nhiều sửa đổi, bổ sung góp phần hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp nhƣng trên thực tế vẫn còn tồn tại những vƣớng mắc, bất cập làm cho hiệu quả của việc giải quyết TCLĐTT không cao, dẫn đến hiện tƣợng đình công ngày càng gia tăng.

Nguyên nhân của tình trạng nêu trên chủ yếu xuất phát từ những vƣớng mắc, bất cập thể hiện ở các quy định về nguyên tắc giải quyết tranh chấp, chủ thể có thẩm quyền giải quyết tranh chấp, phƣơng thức giải quyết tranh chấp, trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp. Chẳng hạn, hòa giải đƣợc xem là một trong những nguyên tắc, một phƣơng thức giải quyết tranh chấp cơ bản nhƣng các quy định về hòa giải không đi vào thực tiễn cuộc sống. Điều đó đƣợc minh chứng trong thực tế đa phần các cuộc hòa giải diễn ra đều không thành công. Thẩm quyền giải quyết TCLĐ nói chung, TCLĐTT nói riêng đƣợc quy định tại Điều 200, 201 BLLĐ năm 2012, NĐ số 46/2013/ NĐ - CP, thông tƣ số 08/2013/TT - BLĐTBXH quy định rõ trách nhiệm của hòa giải viên lao động (HGVLĐ) nhƣng việc cử HGVLĐ tham gia giải quyết TCLĐTT cũng nhƣ quy trình tiếp nhận yêu cầu giải quyết tranh chấp khó thực hiện bởi HGVLĐ chủ yếu hoạt động kiêm nhiệm.

Ngoài ra, thẩm quyền giải quyết TCLĐTT về quyền trao cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân (UBND) cấp huyện, thẩm quyền giải quyết TCLĐTT về lợi ích thuộc về Chủ tịch UBND cấp tỉnh là không phù hợp với tính chất của QHLĐ cũng nhƣ chức năng, nhiệm vụ của các chủ thể nêu trên. Điều này sẽ làm suy yếu khả năng cũng nhƣ hiệu quả giải quyết TCLĐ nói chung cũng nhƣ TCLĐTT nói riêng. Mặt khác, phƣơng thức giải quyết TCLĐTT cũng nhƣ trình tự, thủ tục giải quyết TCLĐTT hiện nay chƣa hợp lý. Chẳng hạn, đối với TCLĐTT về lợi ích thủ tục hòa giải đƣợc thực hiện hai lần tại HGVLĐ và HĐTTLĐ làm cho công tác hòa giải mang tính hình thức và lãng phí về thời gian, tiền bạc.

Bên cạnh đó, khi TCLĐTT đã qua các bƣớc giải quyết nhƣng không thành, tập thể lao động tiến hành đình công. Khi đình công 2 xảy ra, do yêu cầu phải đảm bảo an ninh, trật tự, tài sản, tính mạng của doanh nghiệp và NLĐ nên các cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền có xu hƣớng sử dụng giải pháp“ tình thế” để xoa dịu mâu thuẫn của các bên bằng cách thành lập tổ công tác liên ngành ở các tỉnh trực tiếp đến hiện trƣờng để kiểm soát không để xảy ra các hành động phản ứng công nghiệp và đình công. Do vậy, đa số các cuộc đình công diễn ra đều không đúng với trình tự, thủ tục đã đƣợc quy định tại K1, Điều 222 BLLĐ năm 2012. Không chỉ tồn tại những vƣớng mắc, bất cập nêu trên, nhiều quy định của pháp luật giải quyết TCLĐTT thể hiện hành còn chƣa phù hợp với các tiêu chuẩn lao động quốc tế về QHLĐ cũng nhƣ chƣa có tác dụng thúc đẩy sự phát triển của thƣơng lƣợng tập thể để xây dựng QHLĐ hài hòa, ổn định, tiến bộ và bền vững.

Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài "Pháp luật về giải quyết tranh chấp lao động tập thể: những vấn đề lý luận và thực tiễn" làm đề tài nghiên cứu cho Luận án tiến sĩ của mình.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích của Luận án là nghiên cứu những vấn đề lý luận về giải quyết TCLĐTT và thực trạng pháp luật lao động Việt Nam về giải quyết TCLĐTT, trên cơ sở đó đề xuất các phƣơng hƣớng, giải pháp hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp lao động tập thể ở Việt Nam. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt đƣợc mục đích trên, tác giả của Luận án đã đƣa ra và giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu sau đây: Thứ nhất, nghiên cứu làm sáng tỏ những vấn đề lý luận pháp luật về giải quyết TCLĐTT, trên cơ sở so sánh với pháp luật về giải quyết TCLĐTT ở một số quốc gia trên thế giới để rút ra các bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. Thứ hai, phân tích, đánh giá thực trạng các quy định của pháp luật và thực 3 tiễn áp dụng các quy định của pháp luật về giải quyết TCLĐTT ở Việt Nam, từ đó, rút ra những ƣu điểm, những tồn tại, bất cập trong các quy định của pháp luật lao động hiện hành trên cơ sở so sánh với các quy định của pháp luật lao động giai đoạn trƣớc và pháp luật lao động quốc tế.

Thứ ba, trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực trạng đã nghiên cứu đề xuất các kiến nghị sửa đổi, bổ sung nhằm hoàn thiện pháp luật giải quyết TCLĐTT. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn, cũng nhƣ hệ thống các quy định pháp luật về giải quyết TCLĐTT trong lĩnh vực lao động. Phạm vi nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu những vấn đề chung về cơ sở lý luận, thực trạng pháp luật về giải quyết TCLĐTT.

Trên cơ sở lý luận và thực tiễn, Luận án đề xuất giải pháp hoàn thiện cơ chế pháp lý về giải quyết TCLĐTT trong lĩnh vực lao động. Về không gian và thời gian, Luận án nghiên cứu trong phạm vi cả nƣớc và để làm phong phú hơn nội dung nghiên cứu, Luận án nghiên cứu các quy định về giải quyết TCLĐ đặc biệt TCLĐTT theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện nay luôn đặt trong sự phân tích, đối chiếu với quy định của ILO và quy định của các nƣớc về giải quyết TCLĐTT nhƣng ở mức độ phù hợp với yêu cầu và điều kiện nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu 4.