Mô hình tổ chức thi hành án ở Việt Nam hiện nay - Luận án tiến sĩ Đào Thị Hoài Thu

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐÀO THỊ HOÀI THU MÔ HÌNH TỔ CHỨC THI HÀNH ÁN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - NĂM 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐÀO THỊ HOÀI THU MÔ HÌNH TỔ CHỨC THI HÀNH ÁN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính Mã số: 62.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. NGUYỄN MINH ĐOAN HÀ NỘI - NĂM 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi; các số liệu, tư liệu được sử dụng trong luận án là trung thực, có xuất xứ rõ ràng; những phát hiện đưa ra trong luận án là kết quả nghiên cứu của tác giả luận án. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Đào Thị Hoài Thu MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 7 1. Tình hình nghiên cứu trong nước 7 1.

Tình hình nghiên cứu ngoài nước 16 1. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và những vấn đề tiếp tục nghiên cứu 22 1. Cơ sở lý thuyết, câu hỏi nghiên cứu, hướng tiếp cận, giả thuyết nghiên cứu và dự kiến kết quả nghiên cứu của luận án 25 Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ MÔ HÌNH TỔ CHỨC THI HÀNH ÁN 29 2. Khái niệm, vai trò của mô hình tổ chức thi hành án 29 2.

Các thành tố của mô hình tổ chức thi hành án, điều kiện đảm bảo vận hành và mối quan hệ của chúng 44 2. Những yếu tố ảnh hưởng đến mô hình tổ chức thi hành án 56 2. Mô hình tổ chức thi hành án một số nước trên thế giới và những gợi mở đối với Việt Nam 62 Chương 3: THỰC TRẠNG MÔ HÌNH TỔ CHỨC THI HÀNH ÁN Ở VIỆT NAM 72 3. Quá trình hình thành và phát triển mô hình tổ chức thi hành án ở Việt Nam 72 3.Thực trạng mô hình tổ chức thi hành án hình sự ở Việt Nam hiện nay 84 3.Thực trạng mô hình tổ chức thi hành án dân sự ở Việt Nam hiện nay 96 3.

Ưu điểm, hạn chế, bất cập, nguyên nhân của mô hình tổ chức thi hành án ở Việt Nam hiện nay và những vấn đề đặt ra 107 Chương 4: QUAN ĐIỂM, PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP ĐỔI MỚI MÔ HÌNH TỔ CHỨC THI HÀNH ÁN Ở VIỆT NAM 118 4.Quan điểm đổi mới mô hình tổ chức thi hành án ở Việt Nam 118 4.Phương hướng đổi mới mô hình tổ chức thi hành án ở Việt Nam hiện nay 126 4.Giải pháp đổi mới mô hình tổ chức thi hành án ở Việt Nam hiện nay 137 4. Kiến nghị lộ trình hoàn thiện mô hình tổ chức thi hành án ở Việt Nam 148 KẾT LUẬN 151 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 153 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 154 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CHV Chấp hành viên ĐCSVN Đảng Cộng sản Việt Nam THA Thi hành án TANDTC Tòa án nhân dân tối cao TTV Thẩm tra viên THADS Thi hành án dân sự TPL Thừa phát lại THAHS Thi hành án hình sự PCXHCN Pháp chế xã hội chủ nghĩa UBND Ủy ban nhân dân XHCN Xã hội chủ nghĩa VKSNDTC Viện kiểm sát nhân dân tối cao MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Thi hành án là hoạt động quan trọng nhằm đảm bảo hiệu lực của các bản án, quyết định của tòa án góp phần bảo vệ quyền con người, quyền công dân, đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật. Kết quả của giai đoạn thi hành án là thước đo hiệu lực, hiệu quả của toàn bộ hệ thống tư pháp.

Việc xét xử đúng, khách quan là vô cùng quan trọng, nhưng khi các bản án không được thi hành hoặc thi hành không đúng thì toàn bộ quá trình hoạt động của hệ thống cơ quan điều tra, truy tố, xét xử và các hoạt động bổ trợ tư pháp khác sẽ không có ý nghĩa. Do vậy, việc bảo đảm thi hành hiệu quả trên thực tế các bản án, quyết định của tòa án đã được ghi nhận trong Hiến pháp như là một nguyên tắc Hiến định. Điều 106 Hiến pháp năm 2013 quy định: “Bản án, quyết định của Tòa án nhân dân có hiệu lực pháp luật phải được cơ quan, tổ chức, cá nhân tôn trọng; cơ quan, tổ chức, cá nhân hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành”. Chính vì tầm quan trọng của thi hành án nên việc nghiên cứu và không ngừng đổi mới và hoàn thiện mô hình tổ chức thi hành án theo hướng hiệu lực, hiệu quả là một nhiệm vụ thường xuyên, liên tục, nhằm tìm ra được mô hình tối ưu nhất để đảm bảo hoàn thành sứ mệnh của nó.

Đại hội đại biểu lần thứ XII của Đảng CSVN đã xác định “Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa phải tiến hành đồng bộ cả lập pháp, hành pháp, tư pháp và được tiến hành đồng bộ với đổi mới hệ thống chính trị theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả; gắn với đổi mới kinh tế, văn hóa, xã hội. Hoàn thiện thể chế, chức năng, nhiệm vụ, phương thức và cơ chế vận hành, nâng cao hiệu lực, hiệu quả của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Đẩy mạnh việc hoàn thiện và nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước”[41,tr 39]. Do vậy, việc đổi mới tổ chức bộ máy cơ quan thi hành án, đổi mới phương thức quản lý nhằm nâng cao hiệu lực hiệu quả công tác thi hành án là nhiệm vụ quan trong trong tổng thể nhiệm vụ xây dựng Nhà nước pháp quyền XHXN Việt Nam.

1 Thực tiễn thi hành án từ năm 1993 đến nay, nhất là từ khi có Luật thi hành án dân sự năm 2008, Luật thi hành án hình sự năm 2010, Luật Tố tụng hành chính năm 2010 (sau đó là Luật Tố tụng hành chính 2015), hoạt động thi hành án đã có nhiều tiến bộ, mô hình tổ chức thi hành án bước đầu được quy định bằng các văn bản pháp luật có giá trị pháp lý cao, kết quả thi hành án ngày càng được nâng cao cả về số lượng và chất lượng, khắc phục được nhiều điểm hạn chế. Tuy nhiên, vẫn còn một số vướng mắc, bất cập xuất phát từ tổ chức bộ máy và công tác quản lý thi hành án, hệ thống tổ chức cơ quan thi hành án và cơ quan quản lý công tác thi hành án phân tán, thiếu tập trung, cơ chế phối hợp trong thi hành án hiện nay chưa hiệu quả; cơ quan thi hành án trong quân đội hiện nay đang chồng chéo về nhiệm vụ… đã làm giảm hiệu lực hiệu quả của công tác thi hành án; án tồn đọng ngày càng tăng, cơ chế phối hợp giữa thi hành án hình sự và thi hành án dân sự chưa nhịp nhàng; vấn đề nhận thức xây dựng một mô hình tổ chức thi hành án thống nhất, hiệu lực hiệu quả vẫn còn chưa thống nhất… Trước tình hình đó, việc nghiên cứu và đề xuất xây dựng mô hình tổ chức thống nhất, hiệu lực, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền và chiến lược cải cách tư pháp là một vấn đề bức xúc. Do đó, việc nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện các vấn đề về mô hình tổ chức thi hành án là hết sức cần thiết, góp phần hoàn thiện cơ chế quản lý, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đồng thời giải quyết những vướng mắc bất cập hiện nay trong công tác thi hành án. Từ những lý do trên, nghiên cứu sinh đã lựa chọn “Mô hình tổ chức thi hành án ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài nghiên cứu luận án tiến sĩ của mình.

Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn mô hình tổ chức thi hành án ở Việt Nam hiện nay, luận án đề xuất phương hướng, quan điểm và giải pháp đổi mới mô hình tổ chức thi hành án, đảm bảo hiệu lực và hiệu quả trong thi hành án, góp phần xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, tôn trọng và bảo vệ quyền con người. Nhiệm vụ nghiên cứu Các nhiệm vụ nghiên cứu cơ bản của luận án gồm: - Đánh giá tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, rút ra những điểm hợp lý để kế thừa, phát triển nhằm mở rộng hướng nghiên cứu để đạt mục đích đề ra. - Nghiên cứu và làm rõ những vấn đề lý luận về mô hình tổ chức thi hành án như: khái niệm, đặc điểm mô hình tổ chức thi hành án; các yếu tố ảnh hưởng đến mô hình tổ chức thi hành án.

- Nghiên cứu, phân tích và đánh giá thực trạng mô hình tổ chức thi hành án ở nước ta thông qua sự vận hành của nó dưới các góc độ: chức năng, nhiệm vụ của bộ máy tổ chức các cơ quan thi hành án qua các thời kỳ; quy định pháp luật về mô hình tổ chức thi hành án; thực tiễn kết quả hoạt động thi hành án trong những năm qua.; - Nghiên cứu đánh giá mô hình tổ chức thi hành án của một số quốc gia trên thế giới và bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam. - Đặt ra những yêu cầu cần thiết và nêu quan điểm về đổi mới mô hình tổ chức thi hành án, đề xuất phương hướng đổi mới mô hình tổ chức thi hành án đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, đặt trong tổng thể của việc phát triển kinh tế-xã hội và cải cách tư pháp, cải cách hành chính. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cứu cơ sở lý luận về thi hành án, xác định khái niệm thi hành án, bản chất của thi hành án, khái niệm mô hình tổ chức thi hành án và sự vận hành của nó; những yêu cầu của cải cách tư pháp trong xây dựng mô hình tổ chức thi hành án và giới hạn nghiên cứu theo khái niệm đã phân tích.

Phạm vi nghiên cứu Đề tài đi sâu nghiên cứu nội dung cơ bản về mô hình tổ chức thi hành án đang vận hành ở Việt Nam hiện nay. 3 Các số liệu liên quan đến đề tài được tham khảo thống kê từ năm 1993 đến 2016 qua các báo cáo của Chính phủ và của các cơ quan Bộ Tư pháp, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng.