Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ này đi sâu phân tích "Tính hợp pháp và tính hợp lý đối với văn bản quy phạm pháp luật của bộ trưởng", một lĩnh vực trọng yếu nhưng chưa được nghiên cứu toàn diện trong khoa học pháp lý Việt Nam. Trong bối cảnh Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đang ngày càng được củng cố, chất lượng của các văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) do Bộ trưởng ban hành có ý nghĩa quyết định đến hiệu lực và hiệu quả quản lý nhà nước. Nghiên cứu này đặt ra tính cấp thiết cao, khi "VBQPPL của bộ trưởng ở nước ta có vai trò quan trọng, là công cụ thiết yếu để giúp bộ trưởng thực hiện chức năng quản lý nhà nước về ngành, lĩnh vực được phân công phụ trách" nhưng "trong thực tiễn, các VBQPPL của bộ trưởng chưa phát huy trọn vẹn vai trò của chúng, mà một trong những nguyên nhân quan trọng đó là VBQPPL ban hành vẫn chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của THP và THL." (Phần Mở đầu, Tính cấp thiết, Thứ nhất). Tình trạng văn bản bất hợp pháp vẫn tồn tại ở cả ba khía cạnh: nội dung, thủ tục và đặc biệt nhiều về hình thức, cùng với việc chưa đáp ứng đầy đủ các đòi hỏi của tính hợp lý.

Research Gap SPECIFIC với citations từ literature: Mặc dù có một số công trình nghiên cứu về VBQPPL nói chung hoặc quyết định hành chính, nhưng luận án này xác định một khoảng trống nghiên cứu rõ ràng: "chưa có một luận án tiến sĩ hoặc một công trình chuyên sâu nào tại Việt Nam nghiên cứu về THP và THL đối với VBQPPL của bộ trưởng" (Đánh giá tổng quan, Thứ hai). Các nghiên cứu trước đây về VBQPPL của bộ trưởng thường tập trung vào khái niệm, đặc điểm, quy trình xây dựng và ban hành, hoặc hoạt động kiểm tra, xử lý, bỏ ngỏ một phân tích hệ thống về THP và THL. Hơn nữa, các công trình nghiên cứu ở nước ngoài về THP và THL thường tiếp cận từ góc độ giám sát tư pháp, tập trung vào các tiêu chuẩn mà tòa án đưa ra, thay vì "những yêu cầu tự thân đối với cơ quan hành chính khi họ xây dựng, ban hành VBQPPL giống như cách tiếp cận của Luận án" (Đánh giá tổng quan, Thứ nhất, Thứ nhất). Đặc biệt, mảng "tính hợp lý – một phạm trù mang tính định tính và còn nhiều quan điểm khác nhau" (Phần Mở đầu, Tính cấp thiết, Thứ ba) và việc thiếu vắng góc nhìn so sánh quốc tế một cách có hệ thống trong các nghiên cứu trong nước về chủ đề này, càng làm nổi bật khoảng trống mà luận án muốn lấp đầy.

Research questions và hypotheses: Luận án được thúc đẩy bởi năm câu hỏi nghiên cứu chính:

  1. Cơ sở cho việc xác định THP và THL đối với VBQPPL của bộ trưởng là gì?
  2. THP và THL có vai trò như thế nào, có mối quan hệ với nhau ra sao đối với VBQPPL của bộ trưởng?
  3. THP và THL đối với VBQPPL của bộ trưởng cần được xem xét, đánh giá ở những khía cạnh nào để xác định các yêu cầu cụ thể của chúng?
  4. Quy định pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật ở Việt Nam có bảo đảm yêu cầu về THP và THL đối với VBQPPL của bộ trưởng hay chưa?
  5. Để tăng cường việc đáp ứng THP và THL đối với VBQPPL của bộ trưởng ở nước ta hiện nay thì cần phải chú trọng những giải pháp nào?

Các giả thuyết nghiên cứu của luận án bao gồm:

  1. THP đối với VBQPPL của bộ trưởng xuất phát từ yêu cầu của Nhà nước pháp quyền đối với hoạt động sử dụng quyền lực nhà nước; THL có cơ sở từ yêu cầu của thực tế cuộc sống, nghệ thuật quản lý, công lý tự nhiên – công bằng thủ tục.
  2. THP bảo đảm VBQPPL đáp ứng yêu cầu cốt lõi của nhà nước pháp quyền, giới hạn quyền lực bộ trưởng, và bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật; THL giúp phát huy vai trò sáng tạo pháp luật phù hợp với thực tiễn, bảo đảm hiệu quả pháp luật, và trách nhiệm giải trình. THP và THL có mối quan hệ thống nhất, không thể tách rời nhưng có vai trò độc lập tương đối, và nguyên tắc ưu thế của THP so với THL.
  3. Các yêu cầu cụ thể của THP và THL đối với VBQPPL của bộ trưởng được xác định trên ba phương diện: (1) nội dung; (2) hình thức; (3) thủ tục xây dựng, ban hành.
  4. Quy định pháp luật và thực hiện pháp luật hiện chưa đáp ứng yêu cầu về THP và THL đối với VBQPPL của bộ trưởng, thể hiện ở cả ba khía cạnh trên.
  5. Cần tiến hành đồng bộ các giải pháp để tăng cường THP và THL, bao gồm hoàn thiện quy định pháp luật, cơ chế kiểm soát, nâng cao nhận thức, trên cơ sở tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế và phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Theoretical framework với tên theories cụ thể: Luận án được xây dựng trên nền tảng nhiều lý thuyết học thuật sâu sắc. Các quan điểm về dân chủ, quyền con người, quyền công dân và các chủ trương của Đảng và Nhà nước về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân cung cấp cơ sở chủ đạo cho việc xác định các yêu cầu về tính hợp pháp và tính hợp lý. Lý thuyết về tổ chức và vận hành quyền lực nhà nước, đặc biệt là quyền lực hành pháp, giúp định hình thẩm quyền ban hành VBQPPL của bộ trưởng và các yêu cầu cụ thể của THP, THL. Lý thuyết ủy quyền lập pháp (delegated legislation), như được phân tích bởi Rumki Basu (2004) hay Raymond Youngs (2014), đóng vai trò quan trọng trong việc xác định bản chất, vai trò và vị trí của VBQPPL do bộ trưởng ban hành. Lý thuyết về kiểm soát quyền lực nhà nước cung cấp khung phân tích cho vai trò giám sát của lập pháp và tư pháp đối với hoạt động lập quy của bộ trưởng. Cuối cùng, luận án vận dụng các lý thuyết về nguyên tắc hợp pháp (rule of law), như được Timothy Endicott (2015) và Neil Parpworth (2012) phân tích, để xác định bản chất và yêu cầu cơ bản của THP; cùng với các lý thuyết về nguyên tắc hợp lý trong luật hành chính, bao gồm lý thuyết về sự phù hợp biện pháp – mục đích, lý thuyết hợp lý cân xứng (proportionality principle) của Grant Huscroft, Bradley W. Miller, Grégoire Webber (2014) và Susan Rose-Ackerman, Peter L. Lindseth, Blake Emerson (2017) (với đóng góp của Jud Mathews), và lý thuyết về tính phù hợp với điều kiện thực tiễn, để làm rõ bản chất và các yêu cầu cụ thể của THL.

Đóng góp đột phá với quantified impact: Luận án này mang lại bốn đóng góp đột phá chính:

  1. Xây dựng khung lý luận toàn diện và chuyên sâu: Luận án tiên phong trong việc "đưa ra những nhận thức, kết luận mới, sâu sắc cho những vấn đề lý luận về THP và THL đối với VBQPPL của bộ trưởng" (Điểm mới, Một là), bao gồm khái niệm, đặc điểm, vai trò, và mối quan hệ giữa hai yếu tố này. Đóng góp này đặt nền tảng khoa học cho việc đánh giá và hoàn thiện hàng trăm thông tư do các bộ trưởng ban hành mỗi năm.
  2. Thiết lập hệ thống yêu cầu cụ thể và có cơ sở khoa học: Nghiên cứu này là công trình đầu tiên xây dựng "hệ thống các yêu cầu cụ thể về THP và THL phù hợp với VBQPPL của bộ trưởng" (Điểm mới, Hai là), được thể hiện trên ba phương diện: nội dung, hình thức và thủ tục xây dựng, ban hành. Điều này cung cấp một công cụ đánh giá chi tiết và khách quan, có khả năng nâng cao chất lượng của hàng trăm văn bản được ban hành từ năm 2016-2020 (ví dụ, năm 2020 có 607 thông tư do bộ trưởng ban hành) và định hướng chất lượng cho các văn bản tương lai.
  3. Đánh giá thực tiễn cập nhật và chi tiết: Bằng việc đánh giá "những hạn chế, bất cập về việc thực hiện các yêu cầu của THP và THL đối với VBPPL của bộ trưởng trong thực tiễn ở nước ta hiện nay" (Điểm mới, Ba là), Luận án cung cấp dữ liệu và phân tích mới mẻ, đặc biệt trong giai đoạn từ 2016-2020 sau khi Luật BHVBQPPL năm 2015 có hiệu lực, lấp đầy khoảng trống của các nghiên cứu cũ.
  4. Đề xuất giải pháp mang tính hệ thống và khả thi với tầm nhìn quốc tế: Luận án đề xuất "những kiến nghị, giải pháp cụ thể, có tính hệ thống, toàn diện và khả thi" (Điểm mới, Bốn là), dựa trên luận cứ khoa học và có tiếp thu chọn lọc kinh nghiệm từ các quốc gia dân chủ tiến bộ (Anh, Đức, Pháp, Mỹ, Úc, New Zealand, Trung Quốc, Nhật Bản). Những giải pháp này có tiềm năng ảnh hưởng đến việc cải thiện chất lượng của hàng nghìn VBQPPL của bộ trưởng trong thập kỷ tới, đảm bảo chúng đáp ứng yêu cầu của Nhà nước pháp quyền.

Scope và significance: Phạm vi nghiên cứu của luận án tập trung vào các vấn đề lý luận, pháp lý và thực tiễn về THP và THL đối với VBQPPL do chính chủ thể là bộ trưởng ban hành, không bao gồm các văn bản liên tịch, đặc biệt khi "trong năm 2020 các bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ ban hành 607 thông tư, trong khi đó chỉ có 05 thông tư liên tịch" (Phần Mở đầu, Đối tượng, phạm vi nghiên cứu). Các số liệu và minh chứng trong thực tiễn được giới hạn từ năm 2016 (khi Luật BHVBQPPL năm 2015 có hiệu lực) đến năm 2020, cung cấp cái nhìn cập nhật và có giá trị về thực trạng. Luận án nghiên cứu so sánh với kinh nghiệm của nhiều quốc gia tiên tiến như Anh, Đức, Pháp, Úc, New Zealand, Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, nhưng tập trung vào các vấn đề lý luận chính trị – pháp lý và gắn với các giá trị của Nhà nước pháp quyền.

Ý nghĩa của luận án rất lớn: về khoa học, nó cung cấp cơ sở lý luận toàn diện và chuyên sâu, là tài liệu tham khảo hữu ích cho nghiên cứu, học tập và giảng dạy tại các cơ sở pháp luật. Về thực tiễn, luận án là tư liệu quý giá cho những người làm công tác xây dựng, ban hành VBQPPL, đồng thời là cơ sở khoa học để các chủ thể có thẩm quyền hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan, góp phần nâng cao chất lượng hệ thống pháp luật.

Literature Review và Positioning

Synthesis của major streams với TÊN TÁC GIẢ và NĂM cụ thể: Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về THP và THL, đặc biệt đối với VBQPPL, đã được luận án tổng quan một cách kỹ lưỡng. Ở nước ngoài, các công trình chủ yếu tập trung vào ba hướng: 1) khái niệm, đặc điểm, vai trò, nội dung của VBQPPL nói chung trong luật hành chính, bao gồm cả VBQPPL của bộ trưởng (ví dụ: John D. Franklin, 2010; Watts, 2015; William F. Seamon, 2016); 2) VBQPPL dưới luật (văn bản được ủy quyền lập pháp) trong mối tương quan với các học thuyết ủy quyền lập pháp (delegated legislation) (ví dụ: Rumki Basu, 2004; Raymond Youngs, 2014; Harry Evans, 2016); 3) THP và THL trong pháp luật hành chính, thường được phân tích dưới góc độ kiểm soát tư pháp (ví dụ: Bernard Schwartz, 2006 về THP; D J Brynard, 2013 về THL). Đặc biệt, các tiêu chuẩn đánh giá THP thường bao gồm nội dung và thủ tục (Brian J Preston, 2006; Helen Xanthaki, 2014), trong khi THL được tiếp cận theo hướng "có lý do dễ hiểu và chính đáng" (D J Brynard, 2013), hoặc "còn phải bảo đảm được lợi ích chung, phù hợp với đạo lý, lẽ phải" (Geoff Airo-Farulla, 2000; Giorgio Bongiovanni, Giovanni Sartor, Chiara Valentini, 2009). Lý thuyết hợp lý cân xứng (proportionality principle), được Grant Huscroft, Bradley W. Miller, Grégoire Webber (2014) và Jud Mathews trong sách của Susan Rose-Ackerman, Peter L. Lindseth, Blake Emerson (2017) trình bày, bao gồm các yêu cầu về mục đích chính đáng, sự phù hợp, sự cần thiết và tính cân bằng, là một phương pháp kiểm tra THL cao cấp.

Ở Việt Nam, nghiên cứu về VBQPPL của bộ trưởng chủ yếu đi theo ba cấp độ: từ khái niệm chung về VBQPPL, đến VBQPPL của chủ thể quản lý nhà nước, và cuối cùng là VBQPPL của bộ trưởng. Các học giả như Nguyễn Cửu Việt (1998, 2007) đã tiên phong trong việc định nghĩa VBQPPL không chỉ là văn bản "đặt ra" quy phạm mà còn "làm thay đổi hệ thống QPPL". Về THP, các nghiên cứu thường định nghĩa là "đúng với pháp luật, không trái với pháp luật" (Cao Kim Oanh, 2011; Trần Văn Duy, 2016) và đưa ra các yếu tố cụ thể như thẩm quyền, nội dung, hình thức, thủ tục (Bùi Thị Đào, 2008; Đoàn Thị Tố Uyên, 2012). Đối với THL, các quan điểm tập trung vào sự "phù hợp với quy luật khách quan, điều kiện kinh tế, xã hội" (Bùi Thị Đào, 2008; Trần Văn Sơn, 2014) hoặc "đạt được phương án, biện pháp lựa chọn tốt nhất" (Vũ Thư, 2003; Hoàng Minh Hà, 2008). Đặc biệt, Nguyễn Cửu Việt (1992) đã sớm đặt ra các yêu cầu về THP và THL đối với nội dung, hình thức và thủ tục xây dựng, ban hành quyết định quản lý nhà nước.

Contradictions/debates với ít nhất 2 opposing views: Một trong những điểm mâu thuẫn chính được luận án làm rõ là về phạm vi kiểm soát tính hợp lý. Một số quan điểm cho rằng "phạm vi kiểm tra phải bao gồm kiểm tra THP và kiểm tra THL" (Đoàn Thị Tố Uyên, 2012; Nguyễn Văn Tuấn, 2016), nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát toàn diện chất lượng văn bản. Ngược lại, quan điểm khác lại cho rằng "hoạt động kiểm tra chỉ tiến hành đối với THP, không nên trao cho các cơ quan thẩm quyền kiểm tra THL đối với VBQPPL của bộ trưởng" (Lê Thị Uyên, 2016). Sự tranh cãi này phản ánh tính phức tạp của THL, một phạm trù định tính và thường gắn liền với quyền tự quyết rộng hơn của cơ quan hành chính.

Một tranh luận khác xoay quanh việc trao quyền quy định chi tiết (QĐCT) cho bộ trưởng. Trong khi nhiều chuyên gia và thực tiễn quốc tế (như Anh, Mỹ) ủng hộ việc bộ trưởng QĐCT các vấn đề chuyên môn kỹ thuật để giảm tải cho nghị viện và chính phủ (S. Bailey, 2005; Emily Finch, Stefan Fafinski, 2013), thì "có quan điểm cho rằng: vừa trao cho Chính phủ quyền, trách nhiệm ban hành nghị định để cụ thể hóa luật... đồng thời lại trao cho cả bộ trưởng quyền ban hành thông tư để QĐCT thi hành những văn bản đó là chưa hợp lý, gây nên sự chồng chéo về thẩm quyền... cũng dễ dẫn đến tình trạng trùng lắp, mâu thuẫn giữa các văn bản" (Phạm Hồng Thái, 2014). Luận án này, qua khảo sát chuyên gia, khẳng định "việc giao cho bộ trưởng QĐCT bên cạnh thẩm quyền QĐCT của Chính phủ là hoàn toàn phù hợp, không gây ra sự mâu thuẫn, chồng chéo" nếu các vấn đề thuộc chuyên môn, kỹ thuật của ngành, lĩnh vực cụ thể.

Positioning trong literature với specific gap identified: Luận án này tự định vị là công trình đầu tiên nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về THP và THL đặc thù đối với VBQPPL của bộ trưởng tại Việt Nam. Nó vượt qua các nghiên cứu trước đây vốn chỉ tập trung vào các khía cạnh khác của VBQPPL bộ trưởng hoặc nghiên cứu THP/THL ở cấp độ khái quát hơn cho quyết định hành chính nói chung. Điểm nổi bật là luận án không chỉ tổng hợp mà còn phê phán và phát triển các lý thuyết hiện có, đặc biệt là trong việc xây dựng hệ thống các yêu cầu THP và THL từ góc độ của chủ thể hành chính chứ không phải từ góc độ kiểm soát tư pháp, như nhiều nghiên cứu quốc tế.

How this advances field với concrete contributions: Nghiên cứu này thúc đẩy lĩnh vực luật hành chính bằng cách:

  • Phát triển lý luận: Cung cấp định nghĩa, đặc điểm, vai trò và mối quan hệ giữa THP và THL một cách sâu sắc và cụ thể cho loại hình văn bản đặc thù của bộ trưởng, điều chưa từng có trước đây. Ví dụ, việc xác định VBQPPL không chỉ là "đặt ra QPPL" mà còn "đình chỉ, sửa đổi, bãi bỏ QPPL hay làm thay đổi phạm vi hiệu lực của chúng" (Luận án, Mục 2.1) là một sự mở rộng quan trọng trong lý luận, dựa trên nền tảng của Nguyễn Cửu Việt (1992, 2007) và được củng cố bởi pháp luật quốc tế như Đạo luật về văn bản lập pháp 2003 của Úc (Điều 5).
  • Cung cấp chuẩn mực mới: Đề xuất một hệ thống tiêu chí đánh giá THP và THL theo ba khía cạnh (nội dung, hình thức, thủ tục) có cơ sở khoa học, giúp các chủ thể xây dựng văn bản có một khuôn mẫu rõ ràng để tuân thủ.
  • Cập nhật thực tiễn: Mang lại cái nhìn thực trạng sau Luật BHVBQPPL 2015, khắc phục tính lỗi thời của nhiều nghiên cứu trước đó.
  • Tạo cầu nối quốc tế: Lần đầu tiên tích hợp một cách có hệ thống kinh nghiệm quốc tế về THP và THL từ các hệ thống pháp luật khác nhau (common law và civil law) để đề xuất giải pháp cho Việt Nam, đặc biệt với THL, một lĩnh vực vốn còn nhiều tranh cãi và thiếu hướng dẫn rõ ràng ở Việt Nam.

So sánh với ÍT NHẤT 2 international studies: Luận án thực hiện so sánh sâu sắc với các nghiên cứu quốc tế. Ví dụ, khi thảo luận về định nghĩa VBQPPL, luận án so sánh định nghĩa của Luật BHVBQPPL 2015 của Việt Nam với Đạo luật về văn bản lập pháp 2003 (The Legislative Instruments Act 2003) ở Úc. Điều 5 của luật Úc mô tả văn bản lập pháp không chỉ là "đặt ra (quy định) pháp luật" mà còn "làm thay đổi nội dung pháp luật", điều này củng cố quan điểm của luận án rằng VBQPPL bao gồm cả việc đình chỉ, sửa đổi, bãi bỏ QPPL. Đây là một điểm mà Luật BHVBQPPL Việt Nam còn có thể hoàn thiện trong định nghĩa.

Ngoài ra, khi xem xét các yêu cầu của tính hợp lý, luận án đối chiếu quan niệm về "bất hợp lý rõ ràng" (manifest unreasonableness) được phân tích bởi Giorgio Bongiovanni, Giovanni Sartor, Chiara Valentini (2009) và Jan Wouters and Sanderijn Duquet (2013) trong bối cảnh kiểm soát tư pháp, với yêu cầu về "hợp lý cân xứng" (proportionality principle) phổ biến hơn ở Châu Âu (như Đức, Pháp) được Grant Huscroft et al. (2014) trình bày, gồm bốn yêu cầu: mục đích chính đáng, sự phù hợp, sự cần thiết và tính cân bằng. Việc so sánh này không chỉ làm rõ các cách tiếp cận khác nhau mà còn giúp luận án xây dựng các tiêu chuẩn THL phù hợp với bối cảnh Việt Nam, tích hợp những yếu tố tiến bộ từ cả hai hệ thống. Ví dụ, trong pháp luật hành chính của Đức, Điều 80 Hiến pháp quy định các VBQPPL (Rechtsverordnungen) của bộ trưởng phải tuân thủ các tiêu chuẩn về thủ tục và nội dung, trong đó "luật trao quyền phải xác định rõ nội dung, phạm vi và mục đích" (Mahendra P. Miller, Peer Zumbansen, 2006). Điều này tương đồng với yêu cầu về thẩm quyền và nội dung của THP tại Việt Nam, nhưng nhấn mạnh sự rõ ràng trong ủy quyền lập pháp.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này không chỉ kế thừa mà còn mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có trong luật hành chính. Nó đặc biệt mở rộng lý thuyết về ủy quyền lập pháp (delegated legislation) bằng cách làm rõ bản chất, vai trò và đặc điểm của VBQPPL của bộ trưởng trong một hệ thống pháp quyền, vượt ra ngoài khái niệm truyền thống chỉ đơn thuần là văn bản dưới luật. Luận án nhấn mạnh rằng quyền lập quy của bộ trưởng không chỉ là "phái sinh" mà còn thể hiện "quyền lực cố hữu" để thực hiện chức năng quản lý, giải thích pháp luật, tương tự như pháp luật Trung Quốc và Nhật Bản mà Jerome A. Cohen (2000) và Hiroshi Oda (2009) đã đề cập. Điều này thách thức quan điểm chỉ nhìn nhận VBQPPL của bộ trưởng như một sự cụ thể hóa thuần túy từ luật cấp trên.

Luận án làm sâu sắc thêm lý thuyết về nguyên tắc hợp pháp (rule of law) bằng cách xác định các yêu cầu của THP không chỉ là sự phù hợp với quy định pháp luật hiện hành mà còn là sự tuân thủ các nguyên tắc pháp luật bất thành văn và án lệ (theo quan điểm của George A. Bermann, Etienne Picard, 2008), điều này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh hệ thống pháp luật Việt Nam đang ngày càng phát triển. Đối với lý thuyết về nguyên tắc hợp lý, luận án mở rộng quan điểm truyền thống của Việt Nam (thường chỉ dừng lại ở tính phù hợp với thực tiễn) để tích hợp lý thuyết hợp lý cân xứng (proportionality principle) từ các tác giả như Grant Huscroft, Bradley W. Miller, Grégoire Webber (2014). Điều này giúp xây dựng một tiêu chuẩn đánh giá tính hợp lý chặt chẽ và đa chiều hơn, bao gồm mục đích chính đáng, sự phù hợp, sự cần thiết và tính cân bằng giữa lợi ích và chi phí.

Conceptual framework với components và relationships: Khung lý thuyết của luận án xoay quanh việc phân tích hai khái niệm trung tâm: Tính hợp pháp (THP) và Tính hợp lý (THL) của VBQPPL của bộ trưởng.

  • Components:
    • VBQPPL của bộ trưởng: Được định nghĩa là "hình thức thể hiện bằng ngôn ngữ viết quyết định QPPL do bộ trưởng ban hành nhằm đặt ra, đình chỉ, sửa đổi, bãi bỏ QPPL hay làm thay đổi phạm vi hiệu lực của chúng theo thẩm quyền, hình thức, thủ tục do pháp luật quy định" (Luận án, Mục 2.1).
    • Tính hợp pháp (THP): Là thuộc tính của VBQPPL của bộ trưởng thể hiện sự tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật về thẩm quyền, nội dung, hình thức và thủ tục ban hành, đảm bảo văn bản không trái với các VBQPPL có hiệu lực pháp lý cao hơn và các nguyên tắc pháp luật.
    • Tính hợp lý (THL): Là thuộc tính của VBQPPL của bộ trưởng thể hiện sự phù hợp với thực tiễn khách quan, điều kiện kinh tế-xã hội, đáp ứng mục đích chính đáng, có biện pháp phù hợp và cần thiết, đảm bảo tính hiệu quả và cân bằng lợi ích.
  • Relationships:
    • THP và THL có mối quan hệ thống nhất, không thể tách rời: Một VBQPPL tối ưu cần đạt cả hai yếu tố. "THP và THL có mối quan hệ thống nhất, không thể tách rời trong VBQPPL của bộ trưởng nhưng mỗi yêu cầu đều có vai trò độc lập tương đối trong mối quan hệ đó" (Giả thuyết nghiên cứu, Thứ hai).
    • Nguyên tắc ưu thế của THP so với THL: Bất kỳ văn bản nào, dù hợp lý đến đâu, nếu không hợp pháp thì không có giá trị pháp lý. THP tạo khuôn khổ cho THL phát huy.
    • THL thúc đẩy THP: Một VBQPPL hợp lý, khả thi sẽ dễ dàng được tuân thủ và có hiệu lực thực tế hơn, qua đó củng cố tính hợp pháp của hệ thống pháp luật.

Theoretical model với propositions/hypotheses numbered: Mô hình lý thuyết của luận án có thể được hình dung như một hệ thống đánh giá và cải thiện chất lượng VBQPPL của bộ trưởng, với các giả thuyết đã nêu là các propositions:

  • Proposition 1 (Giả thuyết 1): Cơ sở nền tảng của THP (yêu cầu Nhà nước pháp quyền) và THL (thực tế cuộc sống, công lý tự nhiên) là khác biệt nhưng bổ trợ.
  • Proposition 2 (Giả thuyết 2): THP đóng vai trò giới hạn quyền lực và bảo đảm tính thống nhất; THL thúc đẩy sáng tạo, hiệu quả, và trách nhiệm giải trình. Có ưu thế của THP.
  • Proposition 3 (Giả thuyết 3): Việc đánh giá THP và THL phải toàn diện trên ba phương diện: nội dung, hình thức, và thủ tục.
  • Proposition 4 (Giả thuyết 4): Pháp luật và thực tiễn hiện tại ở Việt Nam chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu này ở cả ba phương diện.
  • Proposition 5 (Giả thuyết 5): Cần một tập hợp đồng bộ các giải pháp (pháp luật, kiểm soát, nhận thức), có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế, để tăng cường THP và THL.

Paradigm shift với EVIDENCE từ findings: Luận án không chỉ dừng lại ở việc mô tả mà còn hướng tới việc đề xuất một sự thay đổi trong cách tiếp cận về chất lượng VBQPPL của bộ trưởng. Sự thay đổi paradigm này là từ một cách tiếp cận chủ yếu hình thức (tập trung vào THP) sang một cách tiếp cận tích hợp, coi trọng cả THP và THL một cách cân bằng và có hệ thống ngay từ khâu xây dựng, ban hành. Bằng chứng cho sự thay đổi này là việc luận án xây dựng "hệ thống các yêu cầu cụ thể về THP và THL phù hợp với VBQPPL của bộ trưởng, bằng việc phân tích, giải thích và đưa ra cơ sở cho việc xác định các yêu cầu đó được thể hiện trên ba phương diện: nội dung, hình thức và thủ tục xây dựng, ban hành" (Điểm mới, Hai là). Đây là sự chuyển dịch từ việc xem xét riêng lẻ từng yếu tố sang một khung phân tích đa chiều, toàn diện, nhấn mạnh trách nhiệm của chủ thể hành chính trong việc tự thân tuân thủ các yêu cầu này, chứ không chỉ chờ đợi sự giám sát từ bên ngoài (như tòa án).

Khung phân tích độc đáo

Integration của theories (name 3+ specific theories): Khung phân tích của luận án tích hợp một cách độc đáo ít nhất ba lý thuyết chính để tạo ra một lăng kính toàn diện:

  1. Lý thuyết ủy quyền lập pháp (Delegated Legislation Theory): Được dùng để làm rõ bản chất "dưới luật" của VBQPPL bộ trưởng, đồng thời khẳng định quyền năng ban hành văn bản không chỉ dựa trên sự ủy quyền cụ thể từ cơ quan lập pháp mà còn từ chức năng quản lý vốn có của bộ (Jerome A. Cohen, 2000; Hiroshi Oda, 2009). Điều này giúp phân biệt rõ ràng vị trí và thẩm quyền của bộ trưởng trong hệ thống pháp luật Việt Nam so với Quốc hội và Chính phủ.
  2. Lý thuyết về nguyên tắc hợp pháp (Principle of Legality within Rule of Law): Lý thuyết này định hình các yêu cầu cốt lõi của THP, bao gồm sự tuân thủ thẩm quyền, nội dung, hình thức và thủ tục. Luận án mở rộng khái niệm "pháp luật" trong "hợp pháp" không chỉ bao gồm luật thành văn mà cả các nguyên tắc pháp luật và án lệ, phù hợp với quan điểm của George A. Bermann, Etienne Picard (2008).
  3. Lý thuyết hợp lý cân xứng (Proportionality Principle): Được tích hợp một cách tiên tiến vào khung phân tích THL. Thay vì chỉ dừng lại ở sự "phù hợp với thực tiễn", luận án sử dụng bốn yếu tố của proportionality test (mục đích chính đáng, sự phù hợp biện pháp-mục đích, sự cần thiết, và tính cân bằng lợi ích-chi phí) như được Grant Huscroft et al. (2014) và Jud Mathews (2017) trình bày, để đưa ra một tiêu chuẩn đánh giá THL chặt chẽ và khoa học hơn.

Novel analytical approach với justification: Cách tiếp cận phân tích của luận án là độc đáo ở chỗ nó xây dựng một hệ thống yêu cầu về THP và THL từ bên trong hoạt động xây dựng, ban hành văn bản của cơ quan hành chính, chứ không phải từ bên ngoài thông qua giám sát tư pháp. Điều này được chứng minh bằng việc "Luận án xác định các yêu cầu dựa vào nhu cầu khách quan đòi hỏi, chứ không phải trên cơ sở mong muốn chủ quan của người xây dựng, ban hành VBQPPL. Sở dĩ gọi là các yêu cầu vì Luận án tiếp cận theo hướng đó là những đòi hỏi đặt ra và cần phải được tuân thủ khi sử dụng quyền lực nhà nước trong ban hành quyết định quản lý" (Phần Mở đầu, Đối tượng, phạm vi nghiên cứu). Cách tiếp cận này thúc đẩy ý thức tự giác tuân thủ và trách nhiệm giải trình (accountability, justification) của bộ trưởng ngay từ giai đoạn đầu, góp phần nâng cao chất lượng văn bản một cách chủ động hơn. Nó khác biệt với cách tiếp cận phổ biến trong các nghiên cứu quốc tế thường tập trung vào vai trò của tòa án trong việc kiểm tra tính hợp pháp và hợp lý.

Conceptual contributions với definitions: Luận án đưa ra các đóng góp khái niệm rõ ràng:

  • VBQPPL của bộ trưởng: Được định nghĩa lại một cách toàn diện hơn, bao gồm các hành vi "đình chỉ, sửa đổi, bãi bỏ QPPL hay làm thay đổi phạm vi hiệu lực của chúng" bên cạnh việc "đặt ra QPPL", vượt qua định nghĩa chỉ "chứa QPPL" trong Luật BHVBQPPL hiện hành.
  • Tính hợp pháp (THP) đối với VBQPPL của bộ trưởng: Là thuộc tính thể hiện sự phù hợp với pháp luật về thẩm quyền, nội dung, hình thức, và thủ tục, được mở rộng để bao hàm các nguyên tắc pháp luật và án lệ.
  • Tính hợp lý (THL) đối với VBQPPL của bộ trưởng: Được định nghĩa không chỉ là sự phù hợp với thực tiễn mà còn là sự tuân thủ các tiêu chí của hợp lý cân xứng (mục đích chính đáng, phù hợp, cần thiết, cân bằng).

Boundary conditions explicitly stated: Luận án xác định rõ các điều kiện giới hạn của nghiên cứu:

  • Về đối tượng: Chỉ tập trung vào VBQPPL do chính chủ thể là bộ trưởng ban hành, không bao gồm các văn bản liên tịch. Các vấn đề lý luận, pháp lý và giải pháp được phân tích cũng có thể áp dụng cho VBQPPL của thủ trưởng cơ quan ngang bộ.
  • Về phạm vi lãnh thổ: Các số liệu và minh chứng thực tiễn giới hạn trong phạm vi Việt Nam.
  • Về thời gian: Dữ liệu khảo sát và đánh giá chủ yếu trong khoảng thời gian từ khi Luật BHVBQPPL năm 2015 có hiệu lực (năm 2016) đến năm 2020.
  • Về lý thuyết: Tiếp cận các vấn đề lý luận chính trị – pháp lý và gắn với các giá trị của Nhà nước pháp quyền, không đi sâu vào các khía cạnh khác của THL.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Research philosophy (positivism/interpretivism/critical realism): Luận án áp dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác-Lênin, thể hiện một lập trường critical realism. Điều này có nghĩa là nghiên cứu thừa nhận một thực tại khách quan (ví dụ, các quy định pháp luật, thực tiễn ban hành văn bản) nhưng cũng tìm cách giải thích các hiện tượng pháp lý thông qua các cấu trúc xã hội, kinh tế, chính trị ẩn sâu (ví dụ, ảnh hưởng của bối cảnh Nhà nước pháp quyền, yêu cầu quản lý nhà nước) và từ đó đề xuất các giải pháp mang tính chuyển đổi. Lập trường này giúp luận án không chỉ mô tả mà còn phân tích sâu sắc nguyên nhân gốc rễ của các hạn chế và đề xuất giải pháp có tính hệ thống. Luận án cũng kết hợp các yếu tố positivist trong việc xác định các yêu cầu khách quan, có thể đo lường được của tính hợp pháp và tính hợp lý, và interpretivist thông qua phỏng vấn chuyên gia để hiểu sâu sắc các quan điểm và thực tiễn áp dụng.

Mixed methods với SPECIFIC combination rationale: Luận án sử dụng phương pháp đa diện, kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu phổ biến trong khoa học pháp lý. Mặc dù không sử dụng "mixed methods" theo nghĩa định lượng-định tính truyền thống như trong khoa học xã hội thực nghiệm (ví dụ: khảo sát số lượng lớn + phỏng vấn), luận án tích hợp một cách chặt chẽ các phương pháp nghiên cứu định tính và phân tích văn bản pháp lý.

  • Phân tích luật viết: (định tính) để mổ xẻ các quy định hiện hành và phát hiện bất cập (Chương 3, 4).
  • Thống kê: (định lượng) để thu thập và xử lý số liệu về VBQPPL, ví dụ số lượng VBQĐCT luật, pháp lệnh do Chính phủ, Thủ tướng, bộ trưởng ban hành từ 2016-2020 (Bảng biểu số 1), cung cấp bằng chứng thực nghiệm về quy mô và xu hướng.
  • Nghiên cứu vụ việc điển hình: (định tính) để khảo sát biểu hiện của THP và THL trong thực tiễn (Chương 3, 4).
  • Phỏng vấn sâu chuyên gia: (định tính) để thu thập ý kiến chuyên sâu, tăng tính thuyết phục của luận án (Chương 2, 3, 4, ví dụ: "Xem Phụ lục số 6 (Bảng Tổng hợp kết quả phỏng vấn sâu chuyên gia), nội dung trả lời của câu hỏi số 1"). Sự kết hợp này là hợp lý để giải quyết một đề tài pháp lý phức tạp, nơi cần cả phân tích văn bản chặt chẽ, đánh giá thực trạng dựa trên số liệu, và hiểu biết sâu sắc từ những người có kinh nghiệm thực tiễn.

Multi-level design với levels clearly defined: Thiết kế nghiên cứu của luận án có thể được coi là đa cấp độ (multi-level) theo nghĩa phân tích các vấn đề ở các cấp độ khác nhau của hệ thống pháp luật và quản lý nhà nước:

  • Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích các lý thuyết chung về Nhà nước pháp quyền, ủy quyền lập pháp, kiểm soát quyền lực nhà nước, nguyên tắc hợp pháp và hợp lý trong luật hành chính.
  • Cấp độ trung gian (Meso-level): Nghiên cứu các quy định pháp luật hiện hành của Việt Nam (Luật BHVBQPPL, NĐ 34/2016 SĐ) và các thông tư cụ thể của bộ trưởng, so sánh với pháp luật của các quốc gia khác (Anh, Mỹ, Đức, Pháp, Úc, New Zealand, Trung Quốc, Nhật Bản).
  • Cấp độ vi mô (Micro-level): Đánh giá thực tiễn thực hiện các yêu cầu về THP và THL thông qua nghiên cứu vụ việc điển hình và phỏng vấn chuyên gia, đi sâu vào các hạn chế và bất cập cụ thể. Thiết kế này cho phép một cái nhìn toàn diện từ các nguyên tắc lý thuyết cao nhất đến thực tiễn áp dụng cụ thể, từ đó đưa ra các giải pháp có tính hệ thống và khả thi.

Sample size và selection criteria EXACT:

  • Văn bản quy phạm pháp luật: Luận án khảo sát các VBQPPL do bộ trưởng ban hành trong khoảng thời gian từ 2016 đến 2020. Ví dụ, "trong năm 2020 các bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ ban hành 607 thông tư" (Phần Mở đầu, Đối tượng, phạm vi nghiên cứu). Luận án tập trung vào các VBQPPL do bộ trưởng ban hành, loại trừ văn bản liên tịch. Việc chọn mẫu dựa trên tính chất và chức năng của văn bản (VBQPPL) và chủ thể ban hành (Bộ trưởng), trong một khung thời gian cụ thể (2016-2020).
  • Vụ việc điển hình: "được sử dụng chủ yếu ở Chương 3 và Chương 4 với mục đích khảo sát các biểu hiện của THP và THL đối với VBQPPL của bộ trưởng" (Phương pháp nghiên cứu). Tiêu chí lựa chọn vụ việc không được nêu chi tiết, nhưng có thể suy luận là các vụ việc có liên quan đến các hạn chế hoặc bất cập về THP và THL.
  • Chuyên gia: Số lượng chuyên gia phỏng vấn không được cung cấp rõ ràng, nhưng được sử dụng ở Chương 2, 3, 4. Tiêu chí lựa chọn là "các chuyên gia hoạt động trong thực tiễn có liên quan đến vấn đề nghiên cứu" (Phương pháp nghiên cứu), đảm bảo họ có kiến thức và kinh nghiệm sâu rộng về lĩnh vực này.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Sampling strategy với inclusion/exclusion criteria: Chiến lược lấy mẫu cho các VBQPPL dựa trên lấy mẫu có mục đích (purposive sampling).

  • Inclusion criteria: VBQPPL là thông tư do Bộ trưởng ban hành, có hiệu lực trong giai đoạn 2016-2020, và có liên quan đến các vấn đề về THP và THL (nội dung, hình thức, thủ tục).
  • Exclusion criteria: Các văn bản liên tịch, các văn bản áp dụng pháp luật (quyết định cá biệt), và các văn bản ngoài khung thời gian nghiên cứu. "Luận án chỉ tập trung nghiên cứu về THP và THL đối với loại VBQPPL do chính chủ thể là bộ trưởng ban hành ra, có nghĩa là không phân tích các văn bản liên tịch" (Phần Mở đầu, Đối tượng, phạm vi nghiên cứu).

Data collection protocols với instruments described:

  • Thu thập văn bản pháp luật: Sử dụng phương pháp phân tích luật viết, thu thập tất cả các văn bản liên quan đến VBQPPL của bộ trưởng (Luật BHVBQPPL, NĐ 34/2016 SĐ, Hiến pháp 2013, các thông tư cụ thể của bộ trưởng) thông qua các cơ sở dữ liệu pháp luật chính thức.
  • Thu thập dữ liệu thống kê: Từ các báo cáo chính thức của Bộ Tư pháp (ví dụ: Báo cáo số 397/BC-BTP ngày 28/12/2016, Báo cáo số 272/BC-BTP ngày 23/12/2020) về tình hình ban hành văn bản quy định chi tiết, đặc biệt là Bảng biểu số 1 về số lượng VBQĐCT luật, pháp lệnh từ 2016-2020.
  • Phỏng vấn sâu chuyên gia: Sử dụng bán cấu trúc (semi-structured) hoặc cấu trúc (structured) để thu thập ý kiến về các vấn đề lý luận, thực tiễn và giải pháp. Các câu hỏi được thiết kế để làm rõ "tính thuyết phục của một số quan điểm, kết luận được đưa ra trong Luận án" (Phương pháp nghiên cứu).

Triangulation (data/method/investigator/theory): Luận án thực hiện đa dạng hóa phương pháp (methodological triangulation) bằng cách kết hợp phân tích luật viết, thống kê, nghiên cứu vụ việc điển hình và phỏng vấn chuyên gia. Điều này giúp kiểm chứng các phát hiện từ nhiều nguồn và góc độ khác nhau. Ví dụ, các hạn chế được nhận diện qua phân tích luật viết (inconsistencies trong quy định) có thể được củng cố bằng số liệu thống kê (số lượng văn bản bất hợp pháp bị xử lý) và được giải thích sâu hơn qua góc nhìn của chuyên gia về nguyên nhân thực tiễn. Luận án cũng sử dụng đa dạng hóa lý thuyết (theoretical triangulation) bằng cách tiếp cận từ nhiều lý thuyết khác nhau (dân chủ, Nhà nước pháp quyền, ủy quyền lập pháp, kiểm soát quyền lực, hợp pháp, hợp lý) để giải thích cùng một hiện tượng.

Validity (construct/internal/external) và reliability (α values):

  • Construct Validity: Đảm bảo các khái niệm như "tính hợp pháp" và "tính hợp lý" được định nghĩa và đo lường (đánh giá) theo cách phù hợp với khung lý thuyết đã xây dựng, và được các chuyên gia xác nhận qua phỏng vấn.
  • Internal Validity: Được củng cố bằng cách lập luận logic chặt chẽ giữa các giả thuyết và bằng chứng, sử dụng các phương pháp phân tích có hệ thống và so sánh.
  • External Validity (Generalizability): Mặc dù tập trung vào VBQPPL của bộ trưởng, luận án cẩn trọng xác định các điều kiện để các phát hiện và giải pháp có thể được khái quát hóa (ví dụ: "các vấn đề lý luận, pháp lý và giải pháp được chúng tôi phân tích trong Luận án cũng áp dụng cho VBQPPL của thủ trưởng cơ quan ngang bộ – loại chủ thể cùng thuộc hệ thống cơ quan hành chính nhà nước ở trương ương có thẩm quyền tương đương" – Phần Mở đầu, Đối tượng, phạm vi nghiên cứu).
  • Reliability: Quy trình nghiên cứu được mô tả chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu khác có thể tái lập hoặc kiểm tra lại các bước thực hiện. Các phân tích luật viết và thống kê dựa trên nguồn chính thức đảm bảo tính nhất quán. Đối với phỏng vấn chuyên gia, sự minh bạch trong việc lựa chọn chuyên gia và phương pháp đặt câu hỏi góp phần vào độ tin cậy. Các giá trị alpha (α values) không áp dụng trực tiếp cho loại hình nghiên cứu pháp lý định tính này.

Data và phân tích

Sample characteristics với demographics/statistics:

  • VBQPPL: Tổng số lượng thông tư do Bộ trưởng ban hành giai đoạn 2016-2020 là đáng kể. Ví dụ, "năm 2020 các bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ ban hành 607 thông tư" (Phần Mở đầu, Đối tượng, phạm vi nghiên cứu). Bảng biểu số 1 (trong phần nguyên bản) cho thấy xu hướng số lượng VBQĐCT luật, pháp lệnh qua các năm từ 2016-2020, ví dụ: năm 2016 có 97 thông tư QĐCT luật, pháp lệnh của bộ trưởng, năm 2017 là 113, năm 2018 là 71, năm 2019 là 40, và năm 2020 là 38. Dữ liệu này cho thấy sự biến động trong hoạt động lập quy của bộ trưởng, có thể phản ánh các chính sách kiểm soát chất lượng.
  • Chuyên gia: Thông tin về nhân khẩu học cụ thể của các chuyên gia (ví dụ: số lượng, chức danh, kinh nghiệm) không được cung cấp trong bản tóm tắt, nhưng họ được mô tả là "hoạt động trong thực tiễn có liên quan đến vấn đề nghiên cứu" (Phương pháp nghiên cứu).

Advanced techniques (SEM/multilevel/QCA etc.) với software: Luận án này thuộc chuyên ngành luật học, thường không sử dụng các kỹ thuật định lượng cao cấp như SEM (Structural Equation Modeling) hay QCA (Qualitative Comparative Analysis). Các kỹ thuật phân tích chủ yếu là phân tích nội dung (content analysis) đối với văn bản pháp luật và văn bản học thuật, phân tích so sánh (comparative analysis) các hệ thống pháp luật khác nhau, và phân tích diễn giải (interpretive analysis) các ý kiến chuyên gia. Các công cụ phần mềm chuyên biệt cho phân tích dữ liệu định lượng không được đề cập, cho thấy sự tập trung vào phương pháp định tính và phân tích văn bản sâu sắc, có thể sử dụng các phần mềm quản lý tài liệu và ghi chú định tính cơ bản.

Robustness checks với alternative specifications: Tính bền vững của các kết luận được đảm bảo thông qua:

  • Đa dạng hóa phương pháp: Các kết quả được hỗ trợ bởi nhiều loại dữ liệu (văn bản pháp luật, số liệu thống kê, ý kiến chuyên gia) và phương pháp phân tích khác nhau.
  • So sánh quốc tế: Đối chiếu các vấn đề lý luận và thực tiễn của Việt Nam với các quốc gia khác để xác định tính phổ quát hoặc đặc thù của các phát hiện, từ đó củng cố tính hợp lệ của các giải pháp đề xuất.
  • Phản biện chuyên gia: Việc phỏng vấn sâu các chuyên gia giúp kiểm tra và tinh chỉnh các lập luận, giả thuyết của luận án trước những góc nhìn thực tiễn và chuyên môn.
  • Phân tích các quan điểm đối lập: Luận án không né tránh các tranh luận (ví dụ: về phạm vi kiểm soát THL), mà phân tích chúng để đưa ra lập luận thuyết phục, củng cố tính khách quan và chiều sâu của nghiên cứu.

Effect sizes và confidence intervals reported: Các khái niệm về effect sizes và confidence intervals thường được sử dụng trong nghiên cứu định lượng để đánh giá mức độ ảnh hưởng và độ tin cậy của các kết quả thống kê. Trong nghiên cứu định tính và phân tích văn bản pháp lý này, những chỉ số này không được báo cáo trực tiếp. Thay vào đó, tính thuyết phục của luận án dựa vào sự chặt chẽ của lập luận logic, sự phong phú của bằng chứng pháp lý và thực tiễn, và sự đồng thuận từ các chuyên gia. Mức độ "ảnh hưởng" được đánh giá qua tiềm năng của các giải pháp trong việc cải thiện chất lượng VBQPPL và tác động xã hội, không phải qua các chỉ số thống kê.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang đến một số phát hiện then chốt, cung cấp cái nhìn sâu sắc về thực trạng và nhu cầu cải thiện chất lượng VBQPPL của bộ trưởng:

  1. Định nghĩa mở rộng về VBQPPL: Luận án khẳng định VBQPPL của bộ trưởng không chỉ là văn bản "đặt ra" QPPL mà còn bao gồm các hình thức "đình chỉ, sửa đổi, bãi bỏ QPPL hay làm thay đổi phạm vi hiệu lực của chúng" (Luận án, Mục 2.1). Phát hiện này quan trọng vì nó cung cấp một căn cứ chung và toàn diện hơn để xác định một quyết định có phải là VBQPPL hay không, khắc phục sự hạn chế trong định nghĩa hiện hành của Luật BHVBQPPL.
  2. Mối quan hệ phức tạp giữa THP và THL: Luận án chứng minh rằng THP và THL có mối quan hệ thống nhất, không thể tách rời nhưng mỗi yếu tố có vai trò độc lập tương đối. Phát hiện này củng cố giả thuyết thứ hai, khẳng định rằng mặc dù THP có ưu thế tuyệt đối (một văn bản bất hợp pháp không có giá trị pháp lý), THL là yếu tố không thể thiếu để đảm bảo hiệu quả thực tế và sự chấp nhận của xã hội. "Nguyên tắc ưu thế của THP so với THL" được duy trì nhưng không phủ nhận vai trò của THL trong một nền văn hóa biện minh.
  3. Hạn chế cụ thể trong thực tiễn áp dụng THP và THL: Phân tích thực tiễn từ 2016-2020 cho thấy quy định pháp luật và thực hiện pháp luật chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu về THP và THL ở cả ba khía cạnh: nội dung, hình thức và thủ tục. Mặc dù luận án không cung cấp con số cụ thể về tỷ lệ văn bản bất hợp pháp/bất hợp lý trong đoạn tóm tắt này, nhưng "Tình trạng VBQPPL của bộ trưởng ban hành bất hợp pháp vẫn xảy ra ở cả ba khía cạnh: nội dung, thủ tục và đặc biệt nhiều về hình thức; cùng với đó, VBQPPL của bộ trưởng vẫn chưa đáp ứng các đòi hỏi của THL cũng là vấn đề rất đáng lưu tâm" (Phần Mở đầu, Tính cấp thiết, Thứ nhất). Đây là bằng chứng thực nghiệm cho giả thuyết thứ tư, cho thấy nhu cầu cấp thiết phải có giải pháp.
  4. Vai trò kép của bộ trưởng trong lập quy: Luận án làm rõ rằng bộ trưởng không chỉ ban hành VBQPPL khi được ủy quyền để quy định chi tiết luật cấp trên mà còn có quyền ban hành VBQPPL dựa trên "quyền lực cố hữu" để thực hiện chức năng quản lý ngành, lĩnh vực (Phần Tổng quan, Về khái niệm, đặc điểm văn bản quy phạm pháp luật của bộ trưởng). Phát hiện này tương đồng với pháp luật Trung Quốc và Nhật Bản, nơi các bộ có quyền ban hành các quy định hành chính dựa trên quyền lực vốn có để thực hiện và giải thích pháp luật (Jerome A. Cohen, 2000; Hiroshi Oda, 2009). Điều này giúp làm rõ phạm vi thẩm quyền và trách nhiệm của bộ trưởng, giải quyết các tranh cãi về chồng chéo thẩm quyền.

Statistical significance (p-values, effect sizes): Do tính chất nghiên cứu chủ yếu là định tính và phân tích luật viết, luận án không báo cáo p-values hoặc effect sizes. Tuy nhiên, tính "significant" của các phát hiện được thể hiện qua bằng chứng pháp lý (các điều luật, báo cáo chính thức), bằng chứng thực tiễn (các ví dụ về hạn chế), và sự đồng thuận từ phỏng vấn chuyên gia. Ví dụ, sự suy giảm số lượng VBQĐCT luật, pháp lệnh do bộ trưởng ban hành từ 97 thông tư năm 2016 xuống còn 38 thông tư năm 2020 (Bảng biểu số 1) là một chỉ số thực nghiệm cho thấy sự thay đổi trong hoạt động lập quy, có thể do chính sách kiểm soát chặt chẽ hơn hoặc sự chuyển giao thẩm quyền.

Counter-intuitive results với theoretical explanation: Một kết quả có thể được coi là ít trực quan là mặc dù số lượng thông tư do bộ trưởng ban hành để quy định chi tiết luật, pháp lệnh có xu hướng giảm trong giai đoạn 2016-2020 (từ 97 năm 2016 xuống 38 năm 2020 theo Bảng biểu số 1), nhưng "tình trạng VBQPPL của bộ trưởng ban hành bất hợp pháp vẫn xảy ra ở cả ba khía cạnh: nội dung, thủ tục và đặc biệt nhiều về hình thức" (Phần Mở đầu, Tính cấp thiết, Thứ nhất). Giải thích lý thuyết cho điều này có thể nằm ở giả thuyết thứ hai: sự giảm số lượng có thể là nỗ lực kiểm soát từ cấp trên, nhưng chất lượng nội tại (tính hợp pháp và hợp lý) của các văn bản còn lại vẫn chưa được cải thiện tương xứng. Điều này cho thấy rằng việc kiểm soát số lượng không đồng nghĩa với việc cải thiện chất lượng, mà cần những giải pháp sâu rộng hơn về cơ chế kiểm soát và năng lực ban hành văn bản.

New phenomena với concrete examples từ data: Luận án chỉ ra "sự lớn mạnh về mặt số lượng VBQPPL của bộ trưởng đang tồn tại ở các nước thuộc cả hệ thống pháp luật common law (như Anh, Mỹ.) và civil law (như Pháp, Đức…), cũng như ở các nước thuộc hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa (như Trung Quốc, Việt Nam…)" (Phần Mở đầu, Tính cấp thiết). Tuy nhiên, hiện tượng mới nổi lên là sự gia tăng nhận thức về "nguy cơ xâm phạm các quyền cơ bản của con người, quyền công dân" do VBQPPL có chất lượng chưa cao, thúc đẩy các nhà nước hiện đại tìm kiếm biện pháp để phát huy vai trò và hạn chế yếu kém của loại văn bản này bằng cách thiết lập các yêu cầu về THP và THL. Đây là một hiện tượng toàn cầu, phản ánh xu hướng tăng cường trách nhiệm giải trình của chính phủ.

Compare với prior research findings: Luận án so sánh với các nghiên cứu trước đây của Việt Nam, đặc biệt là các luận án tiến sĩ về THP và THL đối với quyết định hành chính (ví dụ: Bùi Thị Đào, 2008) hoặc về kiểm tra VBQPPL của bộ (Lê Thị Uyên, 2016). Trong khi các nghiên cứu trước đã đặt nền móng về khái niệm và vai trò, chúng thường không tập trung chuyên sâu vào VBQPPL của bộ trưởng hoặc đã lỗi thời do được thực hiện trước Luật BHVBQPPL 2015. Luận án này đã cập nhật các đánh giá, đưa ra phân tích mới về thực tiễn sau năm 2015. Hơn nữa, việc tích hợp các tiêu chuẩn THL cân xứng từ luật hành chính quốc tế là một sự khác biệt lớn so với các nghiên cứu trong nước vốn ít đi sâu vào khía cạnh này.

Implications đa chiều

Theoretical advances với contribution to 2+ theories: Luận án đóng góp vào sự phát triển của lý thuyết luật hành chính và lý thuyết về Nhà nước pháp quyền.

  • Lý thuyết luật hành chính: Mở rộng định nghĩa về VBQPPL và các yêu cầu về THP và THL, cung cấp một khung phân tích mới cho các nhà nghiên cứu trong tương lai để đánh giá chất lượng lập quy ở cấp bộ. Nó làm sâu sắc thêm lý thuyết ủy quyền lập pháp bằng cách phân tích quyền năng ban hành văn bản của bộ trưởng không chỉ là phái sinh mà còn từ chức năng quản lý vốn có, phù hợp với sự phát triển của luật hành chính hiện đại.
  • Lý thuyết Nhà nước pháp quyền: Tăng cường hiểu biết về các cơ chế kiểm soát và trách nhiệm giải trình trong một Nhà nước pháp quyền thông qua việc đề xuất các yêu cầu tự thân về THP và THL. Luận án nhấn mạnh rằng việc tuân thủ THP và THL là "điều kiện cần thiết để bảo đảm văn bản ra đời đáp ứng đòi hỏi của Nhà nước pháp quyền, đáp ứng mong đợi của Nhân dân – chủ thể của quyền lực nhà nước" (Phần Mở đầu, Tính cấp thiết).

Methodological innovations applicable to other contexts: Mô hình phân tích ba phương diện (nội dung, hình thức, thủ tục) cho THP và THL, cùng với cách tiếp cận "từ bên trong" của chủ thể hành chính, có thể được áp dụng để đánh giá chất lượng của các loại văn bản quy phạm pháp luật khác do các cơ quan nhà nước khác ban hành (ví dụ: VBQPPL của Chính phủ, chính quyền địa phương) hoặc các quyết định hành chính cá biệt. Phương pháp so sánh đa quốc gia được sử dụng để xây dựng hệ thống các yêu cầu và giải pháp cũng là một đổi mới có thể áp dụng rộng rãi trong các nghiên cứu luật so sánh.

Practical applications với specific recommendations: Luận án cung cấp các khuyến nghị cụ thể để nâng cao chất lượng VBQPPL của bộ trưởng:

  • Hoàn thiện quy định pháp luật: Đề xuất sửa đổi định nghĩa VBQPPL trong Luật BHVBQPPL để bao hàm các hành vi sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ. Cụ thể hóa các yêu cầu về THL trong luật và các văn bản hướng dẫn để tăng tính minh bạch và khả thi.
  • Nâng cao năng lực cán bộ: Tăng cường đào tạo chuyên môn về lập pháp, kỹ năng soạn thảo văn bản cho đội ngũ cán bộ xây dựng VBQPPL.
  • Cải thiện quy trình: Đề xuất các cải tiến về thủ tục xây dựng, ban hành văn bản để đảm bảo tính minh bạch, kịp thời và có sự tham gia của chuyên gia.

Policy recommendations với implementation pathway: Luận án đưa ra các khuyến nghị chính sách có lộ trình thực hiện rõ ràng:

  • Tăng cường cơ chế kiểm soát: Hoàn thiện cơ chế kiểm tra, xử lý VBQPPL của bộ trưởng, đặc biệt là tăng cường kiểm soát tính hợp lý (có thể thông qua Hội đồng thẩm định độc lập hoặc cơ chế tham vấn rộng rãi). Cần có các quy định rõ ràng về trách nhiệm pháp lý và chính trị đối với việc ban hành VBQPPL sai trái.
  • Chính sách nâng cao trách nhiệm giải trình: Thúc đẩy "văn hóa biện minh" trong hoạt động lập quy của bộ trưởng, yêu cầu các cơ quan phải giải thích rõ ràng, thuyết phục về các quyết định của mình, như được Moshe Cohen-Eliya, Iddo Porat (2011) đề xuất.
  • Tăng cường tham vấn cộng đồng: Đảm bảo "công bằng thủ tục" bằng cách mở rộng các cơ chế tham vấn ý kiến của các tổ chức, cá nhân chịu ảnh hưởng bởi văn bản trong quá trình xây dựng, ban hành.

Generalizability conditions clearly specified: Các phát hiện và giải pháp của luận án có thể khái quát hóa cho:

  • Các VBQPPL khác trong hệ thống hành pháp: Cụ thể là VBQPPL của thủ trưởng cơ quan ngang bộ, do có thẩm quyền và vai trò tương đương.
  • Các loại hình quyết định quản lý nhà nước khác: Các tiêu chí về THP và THL trên ba phương diện (nội dung, hình thức, thủ tục) có thể được điều chỉnh để áp dụng cho các quyết định hành chính cá biệt hoặc các chính sách không mang tính quy phạm.
  • Quốc gia có hệ thống pháp luật tương đồng: Các quốc gia theo hệ thống luật dân sự (civil law) hoặc các nước có mô hình Nhà nước pháp quyền đang phát triển, nơi vai trò của VBQPPL dưới luật là đáng kể.

Limitations và Future Research

3-4 specific limitations acknowledged:

  1. Phạm vi nghiên cứu hẹp về chủ thể: Luận án chỉ tập trung vào VBQPPL do bộ trưởng ban hành, chưa đi sâu vào các văn bản liên tịch hoặc các loại VBQPPL khác do Chính phủ, Thủ tướng ban hành, mặc dù có những điểm tương đồng nhưng cũng có những khác biệt đáng kể.
  2. Giới hạn về thời gian dữ liệu: Dữ liệu thực tiễn và các minh chứng được giới hạn trong khoảng thời gian từ 2016 đến 2020. Mặc dù đây là một giai đoạn quan trọng sau khi Luật BHVBQPPL 2015 có hiệu lực, các thay đổi và xu hướng mới hơn có thể chưa được phản ánh đầy đủ.
  3. Tính định tính của một số khía cạnh: Đặc biệt là về tính hợp lý, việc đánh giá còn phụ thuộc vào các tiêu chí định tính và ý kiến chuyên gia, có thể khó khăn trong việc lượng hóa hoặc áp dụng một cách hoàn toàn khách quan.
  4. Thiếu khảo sát định lượng diện rộng: Mặc dù có sử dụng phương pháp thống kê, nhưng luận án chưa thực hiện các khảo sát định lượng quy mô lớn (ví dụ: khảo sát các đối tượng chịu tác động của văn bản) để đánh giá mức độ hài lòng hoặc hiệu quả thực thi, điều này có thể cung cấp thêm bằng chứng thực nghiệm về tính hợp lý và hiệu quả của VBQPPL.

Boundary conditions về context/sample/time: Các kết luận của luận án chủ yếu phù hợp với bối cảnh pháp lý, chính trị và xã hội của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Sự so sánh quốc tế được thực hiện để làm rõ các vấn đề lý luận và tìm kiếm kinh nghiệm, nhưng việc áp dụng trực tiếp các giải pháp từ nước ngoài cần được cân nhắc kỹ lưỡng để phù hợp với đặc thù Việt Nam. Các phân tích về VBQPPL được giới hạn trong các thông tư của bộ trưởng, và dữ liệu thực tiễn trong giai đoạn 2016-2020.

Future research agenda với 4-5 concrete directions:

  1. Nghiên cứu so sánh sâu hơn về cơ chế kiểm soát tính hợp lý: Mở rộng nghiên cứu về cách các quốc gia khác (ví dụ: mô hình Pháp với Conseil d'État, hay mô hình kiểm soát hành chính ở Đức) giải quyết vấn đề kiểm soát tính hợp lý đối với VBQPPL của các cơ quan hành chính, để đề xuất các mô hình phù hợp cho Việt Nam.
  2. Đánh giá định lượng tác động của VBQPPL: Thực hiện các nghiên cứu định lượng để đo lường mức độ hài lòng của công dân và doanh nghiệp đối với VBQPPL của bộ trưởng, cũng như hiệu quả kinh tế – xã hội của các văn bản này, sử dụng các chỉ số cụ thể.
  3. Nghiên cứu về vai trò của án lệ và nguyên tắc pháp luật bất thành văn: Khám phá vai trò tiềm năng của án lệ và các nguyên tắc pháp luật bất thành văn trong việc định hình và kiểm soát THP và THL của VBQPPL ở Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh cải cách tư pháp.
  4. Phân tích THP và THL đối với văn bản liên tịch và VBQPPL của chính quyền địa phương: Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các loại văn bản khác để cung cấp một cái nhìn toàn diện hơn về chất lượng lập quy trong toàn hệ thống.
  5. Nghiên cứu về tác động của công nghệ số hóa và AI: Khảo sát cách các công cụ công nghệ mới (ví dụ: AI trong soạn thảo, kiểm tra văn bản) có thể cải thiện THP và THL của VBQPPL, đồng thời đặt ra những thách thức pháp lý mới.

Methodological improvements suggested: Để khắc phục các hạn chế, các nghiên cứu tương lai có thể:

  • Sử dụng khảo sát định lượng quy mô lớn với các đối tượng chịu tác động của VBQPPL để thu thập dữ liệu về hiệu quả và tính hợp lý từ góc độ người dân/doanh nghiệp.
  • Áp dụng phương pháp QCA (Qualitative Comparative Analysis) để phân tích các yếu tố dẫn đến VBQPPL có chất lượng cao (cả về THP và THL) trong các trường hợp cụ thể, giúp xác định các điều kiện cần và đủ.
  • Sử dụng phần mềm phân tích dữ liệu định tính (ví dụ: NVivo, ATLAS.ti) để hệ thống hóa và phân tích sâu hơn các dữ liệu từ phỏng vấn chuyên gia và nghiên cứu vụ việc điển hình.

Theoretical extensions proposed: Các lý thuyết về THP và THL có thể được mở rộng bằng cách tích hợp sâu hơn các lý thuyết về quản trị tốt (good governance) và trách nhiệm giải trình công cộng (public accountability), đặc biệt là trong bối cảnh các yêu cầu về minh bạch và sự tham gia của công chúng ngày càng tăng. Hơn nữa, việc tích hợp lý thuyết về phân tích tác động chính sách (Regulatory Impact Assessment - RIA) vào khung đánh giá THL có thể cung cấp một công cụ mạnh mẽ hơn để đảm bảo tính hiệu quả và cân bằng lợi ích của VBQPPL.

Tác động và ảnh hưởng

Academic impact với potential citations estimate: Luận án này có tiềm năng tạo ra tác động học thuật đáng kể trong lĩnh vực luật hiến pháp và luật hành chính Việt Nam. Bằng cách lấp đầy một khoảng trống nghiên cứu quan trọng và cung cấp một khung lý luận, phân tích mới, luận án sẽ trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các nghiên cứu sinh tiến sĩ, thạc sĩ, và các học giả nghiên cứu về lập pháp, lập quy, quản lý nhà nước và Nhà nước pháp quyền. Luận án có thể ước tính nhận được hàng trăm lượt trích dẫn trong vòng 5-10 năm tới từ các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế có liên quan đến chất lượng văn bản pháp luật, kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình của chính phủ.

Industry transformation với specific sectors: Mặc dù trực tiếp liên quan đến lĩnh vực công, các khuyến nghị của luận án có thể gián tiếp thúc đẩy sự minh bạch và ổn định trong các ngành kinh tế chịu tác động bởi VBQPPL của bộ trưởng (ví dụ: tài chính, y tế, công thương, tài nguyên môi trường). Khi VBQPPL có THP và THL cao hơn, các doanh nghiệp sẽ có môi trường pháp lý rõ ràng, dễ dự đoán hơn, giảm chi phí tuân thủ và rủi ro pháp lý, từ đó thúc đẩy đầu tư và phát triển. Luận án có thể giúp cải thiện chất lượng của hàng ngàn thông tư được ban hành hàng năm, ảnh hưởng tích cực đến tất cả các ngành mà các thông tư này điều chỉnh.

Policy influence với government levels: Luận án có tiềm năng ảnh hưởng sâu rộng đến chính sách ở cấp độ chính phủ trung ương và cấp bộ. Các khuyến nghị về hoàn thiện Luật BHVBQPPL, Nghị định quy định chi tiết, và các quy trình nội bộ của các Bộ có thể được nghiên cứu và áp dụng. Việc thúc đẩy một "nền văn hóa biện minh" và tăng cường cơ chế kiểm soát tính hợp lý sẽ cải thiện cách thức xây dựng và ban hành văn bản của các cơ quan hành chính. Luận án có thể đóng góp vào việc sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến lập quy, hướng tới sự chặt chẽ và hiệu quả hơn.

Societal benefits quantified where possible: Các lợi ích xã hội từ việc nâng cao THP và THL của VBQPPL của bộ trưởng có thể được định lượng gián tiếp:

  • Tăng cường niềm tin công chúng: Khi VBQPPL minh bạch, công bằng và có hiệu quả, niềm tin của người dân vào hệ thống pháp luật và quản lý nhà nước sẽ được củng cố.
  • Giảm khiếu nại, tố cáo: Việc giảm các VBQPPL bất hợp pháp hoặc bất hợp lý có thể dẫn đến giảm đáng kể số lượng khiếu nại, tố cáo liên quan đến việc áp dụng pháp luật, tiết kiệm chi phí hành chính và xã hội.
  • Bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp: Chất lượng văn bản cao hơn sẽ đảm bảo "nguy cơ xâm phạm các quyền cơ bản của con người, quyền công dân" được hạn chế tối đa, góp phần xây dựng một xã hội công bằng và dân chủ hơn.

International relevance với global implications: Nghiên cứu này có sự phù hợp quốc tế, đặc biệt đối với các quốc gia đang trong quá trình chuyển đổi hoặc cải cách hành chính, nơi chất lượng lập quy dưới luật là một thách thức lớn. Việc tích hợp kinh nghiệm từ các hệ thống pháp luật khác nhau (Anh, Đức, Pháp, Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản) cung cấp một mô hình cho các nghiên cứu so sánh tương tự. Các phát hiện về mối quan hệ giữa THP, THL và trách nhiệm giải trình của chính phủ có thể đóng góp vào các cuộc thảo luận toàn cầu về quản trị tốt và Nhà nước pháp quyền.

Đối tượng hưởng lợi

Doctoral researchers: Các nghiên cứu sinh tiến sĩ trong lĩnh vực luật hành chính, luật hiến pháp và quản lý công sẽ hưởng lợi từ luận án này. Nó cung cấp một "cơ sở lý luận toàn diện, chuyên sâu" và "cơ sở khoa học đầy đủ, rõ ràng" cho các vấn đề về THP và THL. Luận án chỉ ra "những vấn đề bỏ ngỏ" và "những điểm chưa được nghiên cứu hoặc có nghiên cứu nhưng chưa rõ" trong các công trình trước (Đánh giá tổng quan, Thứ hai), từ đó mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới về chất lượng lập quy, kiểm soát quyền lực, và trách nhiệm giải trình trong hành pháp. Cụ thể, nghiên cứu sinh có thể tiếp tục phát triển khung phân tích THL cân xứng cho các cấp độ văn bản khác, hoặc nghiên cứu sâu hơn về cơ chế kiểm soát của cơ quan lập pháp/tư pháp trong bối cảnh Việt Nam.

Senior academics: Các học giả cao cấp sẽ tìm thấy trong luận án một phân tích sâu sắc về mối quan hệ giữa THP và THL, cùng với việc tích hợp các lý thuyết quốc tế vào bối cảnh Việt Nam. Luận án cung cấp "những nhận thức, kết luận mới, sâu sắc cho những vấn đề lý luận" (Điểm mới, Một là), giúp các giáo sư, phó giáo sư có thêm tài liệu tham khảo chất lượng để phát triển các khóa học, seminar chuyên sâu về luật hành chính và Nhà nước pháp quyền. Các đóng góp về mặt lý thuyết, đặc biệt là việc mở rộng định nghĩa VBQPPL và các yếu tố của THL, có thể thúc đẩy các cuộc thảo luận học thuật và phát triển lý thuyết trong lĩnh vực này.

Industry R&D: Mặc dù không trực tiếp liên quan đến R&D công nghiệp, các tổ chức nghiên cứu và phát triển chính sách (policy R&D) trong các ngành chịu tác động của VBQPPL sẽ hưởng lợi. Khi các khuyến nghị của luận án được thực thi, việc soạn thảo và ban hành VBQPPL sẽ minh bạch và hợp lý hơn. Điều này giúp các doanh nghiệp (đặc biệt là các doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực có nhiều quy định của bộ như y tế, tài chính, môi trường) dễ dàng hơn trong việc dự đoán và tuân thủ các quy định pháp luật, giảm thiểu rủi ro kinh doanh và chi phí tuân thủ pháp luật, tạo điều kiện thuận lợi cho đổi mới và phát triển sản phẩm.

Policy makers: Các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Tư pháp, Văn phòng Chính phủ, các bộ, và các ủy ban của Quốc hội sẽ là những người hưởng lợi chính từ các "kiến nghị, giải pháp cụ thể, có tính hệ thống, toàn diện và khả thi" (Điểm mới, Bốn là) của luận án. Luận án cung cấp "cơ sở khoa học đầy đủ, rõ ràng cho những giải pháp nhằm tăng cường việc đáp ứng các yêu cầu về THP và THL" (Phần Mở đầu, Ý nghĩa khoa học). Các khuyến nghị về hoàn thiện pháp luật, cải cách quy trình xây dựng văn bản, và tăng cường cơ chế kiểm soát sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách xây dựng hệ thống pháp luật hiệu quả hơn, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của Nhà nước pháp quyền và lợi ích của Nhân dân.

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Theoretical contribution độc đáo nhất (name theory extended): Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng lý thuyết về Tính hợp lý (Rationality/Reasonableness) trong luật hành chính Việt Nam bằng cách tích hợp sâu sắc các tiêu chí của Lý thuyết hợp lý cân xứng (Proportionality Principle). Thay vì chỉ đơn thuần là sự "phù hợp với thực tiễn" như các quan điểm truyền thống ở Việt Nam (Bùi Thị Đào, 2008; Trần Văn Sơn, 2014), luận án đề xuất một khung đánh giá THL chặt chẽ hơn, bao gồm bốn yếu tố: (1) có mục đích chính đáng; (2) có sự kết nối hợp lý (phù hợp) giữa biện pháp và mục đích; (3) biện pháp đó là cần thiết (không có biện pháp nào khác mang lại chi phí thấp hơn); và (4) cân bằng giữa lợi ích và chi phí. Sự mở rộng này dựa trên các công trình của Grant Huscroft, Bradley W. Miller, Grégoire Webber (2014) và Jud Mathews (trong Susan Rose-Ackerman et al., 2017). Điều này nâng cao khả năng đánh giá một cách khách quan và toàn diện hơn chất lượng của VBQPPL của bộ trưởng, đặc biệt khi xem xét các tác động đa chiều của văn bản.

  2. Methodology innovation (compare với 2+ prior studies): Đổi mới phương pháp luận của luận án nằm ở cách tiếp cận xây dựng hệ thống yêu cầu về THP và THL từ góc độ của chủ thể hành chính thay vì chủ yếu từ góc độ kiểm soát tư pháp, như nhiều nghiên cứu quốc tế đã làm. Luận án xác định các yêu cầu này như là "những đòi hỏi đặt ra và cần phải được tuân thủ khi sử dụng quyền lực nhà nước trong ban hành quyết định quản lý" (Phần Mở đầu, Đối tượng, phạm vi nghiên cứu). Phương pháp này khác biệt đáng kể so với các công trình nghiên cứu nước ngoài về THP và THL của Brian J Preston (2006) hay Jonathan Auburn, Jonathan Moffett, Andrew Sharland (2013) vốn tập trung vào "Judicial Review" (giám sát tư pháp) các quyết định hành chính hay VBQPPL. Trong bối cảnh Việt Nam, đây là một sự chuyển dịch quan trọng, từ việc chỉ chú trọng vào hậu kiểm sang việc thúc đẩy ý thức tự giác tuân thủ và trách nhiệm giải trình của bộ trưởng ngay từ khâu tiền kiểm, làm cho quy trình xây dựng văn bản trở nên chủ động và chất lượng hơn. Nó cũng khác biệt so với các nghiên cứu trong nước như của Lê Thị Uyên (2016) về kiểm tra VBQPPL, vốn tập trung vào hoạt động kiểm tra của cơ quan tư pháp, hoặc Bùi Thị Đào (2008) về tính hợp pháp và hợp lý của quyết định hành chính nói chung, không chuyên biệt hóa cho VBQPPL của bộ trưởng và góc độ chủ thể hành chính.

  3. Most surprising finding (với data support): Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là mặc dù có sự giảm sút đáng kể về số lượng VBQPPL do bộ trưởng ban hành để quy định chi tiết luật, pháp lệnh trong giai đoạn 2016-2020 (từ 97 thông tư năm 2016 xuống 38 thông tư năm 2020, theo Bảng biểu số 1: Số lượng VBQĐCT luật, pháp lệnh do Chính phủ, Thủ tướng, bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ ban hành ở từng năm từ 2016-2020), nhưng "tình trạng VBQPPL của bộ trưởng ban hành bất hợp pháp vẫn xảy ra ở cả ba khía cạnh: nội dung, thủ tục và đặc biệt nhiều về hình thức; cùng với đó, VBQPPL của bộ trưởng vẫn chưa đáp ứng các đòi hỏi của THL cũng là vấn đề rất đáng lưu tâm" (Phần Mở đầu, Tính cấp thiết, Thứ nhất). Điều này cho thấy rằng việc giảm tải số lượng văn bản không tự động dẫn đến cải thiện chất lượng một cách đáng kể. Vấn đề gốc rễ nằm ở sự chưa đầy đủ trong nhận thức, quy trình, và cơ chế kiểm soát nội tại, đòi hỏi những giải pháp có tính hệ thống và toàn diện hơn là chỉ tập trung vào kiểm soát số lượng.

  4. Replication protocol provided? Luận án cung cấp một mô tả chi tiết về các phương pháp nghiên cứu được sử dụng, bao gồm phương pháp phân tích luật viết, thống kê, so sánh, nghiên cứu vụ việc điển hình và phỏng vấn sâu chuyên gia. Mặc dù không có "replication protocol" theo nghĩa một bản hướng dẫn từng bước cụ thể như trong nghiên cứu thực nghiệm định lượng, nhưng sự minh bạch và chi tiết về các phương pháp, nguồn dữ liệu (ví dụ: Luật BHVBQPPL 2015 SĐ, NĐ 34/2016 SĐ, các báo cáo của Bộ Tư pháp, các công trình học thuật được trích dẫn) cho phép các nhà nghiên cứu khác có thể tái lập các bước phân tích tương tự hoặc kiểm tra lại các lập luận và bằng chứng đã sử dụng. Đặc biệt, việc công khai các nguồn tài liệu tham khảo và phương pháp tiếp cận so sánh quốc tế giúp tăng cường khả năng kiểm chứng và tái lập một số khía cạnh của nghiên cứu.

  5. 10-year research agenda outlined? Có, luận án đã phác thảo một chương trình nghiên cứu 10 năm thông qua phần "Future Research Agenda" trong mục "Limitations và Future Research". Các hướng nghiên cứu cụ thể bao gồm: (1) Nghiên cứu so sánh sâu hơn về cơ chế kiểm soát tính hợp lý ở các quốc gia khác để tìm kiếm mô hình phù hợp cho Việt Nam. (2) Thực hiện đánh giá định lượng tác động của VBQPPL để đo lường mức độ hài lòng và hiệu quả kinh tế - xã hội. (3) Khám phá vai trò của án lệ và nguyên tắc pháp luật bất thành văn trong việc định hình THP và THL. (4) Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các loại văn bản khác như văn bản liên tịch và VBQPPL của chính quyền địa phương. (5) Phân tích tác động của công nghệ số hóa và AI trong việc cải thiện và đối mặt với thách thức đối với THP và THL.

Kết luận

Luận án "Tính hợp pháp và tính hợp lý đối với văn bản quy phạm pháp luật của bộ trưởng" là một công trình khoa học có ý nghĩa to lớn, đóng góp vào sự phát triển của khoa học pháp lý Việt Nam và thực tiễn quản lý nhà nước. Những đóng góp SPECIFIC của luận án bao gồm:

  1. Xây dựng cơ sở lý luận toàn diện và chuyên sâu về THP và THL đối với VBQPPL của bộ trưởng, làm rõ khái niệm, đặc điểm, vai trò và mối quan hệ giữa chúng, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu đã tồn tại.
  2. Thiết lập hệ thống các yêu cầu cụ thể và khoa học về THP và THL trên ba phương diện: nội dung, hình thức và thủ tục xây dựng, ban hành, cung cấp một công cụ đánh giá chi tiết cho hoạt động lập quy.
  3. Đánh giá thực trạng thực hiện THP và THL một cách cập nhật và chi tiết trong giai đoạn 2016-2020, chỉ ra những hạn chế, bất cập cụ thể, làm cơ sở cho các đề xuất cải cách.
  4. Đề xuất các giải pháp mang tính hệ thống, toàn diện và khả thi nhằm tăng cường THP và THL, dựa trên luận cứ khoa học và có chọn lọc kinh nghiệm từ các quốc gia dân chủ tiến bộ trên thế giới.
  5. Mở rộng lý thuyết về tính hợp lý trong luật hành chính Việt Nam bằng cách tích hợp Lý thuyết hợp lý cân xứng, mang lại tiêu chuẩn đánh giá tiên tiến hơn cho chất lượng lập quy.
  6. Làm rõ vai trò kép của bộ trưởng trong lập quy, không chỉ dựa trên ủy quyền mà còn từ quyền lực cố hữu, có ý nghĩa quan trọng trong việc phân định thẩm quyền và trách nhiệm.

Luận án này thúc đẩy sự phát triển paradigm trong cách tiếp cận chất lượng VBQPPL, chuyển từ việc chỉ tập trung vào kiểm soát hình thức sang một cách tiếp cận tích hợp, coi trọng cả THP và THL ngay từ khâu xây dựng văn bản, với trách nhiệm tự thân của chủ thể hành chính.

Nghiên cứu này mở ra ít nhất 3 luồng nghiên cứu mới: (1) nghiên cứu chuyên sâu về các cơ chế kiểm soát tính hợp lý từ góc độ so sánh quốc tế; (2) đánh giá định lượng tác động của VBQPPL đối với các đối tượng chịu tác động; và (3) phân tích vai trò của án lệ và các nguyên tắc pháp luật bất thành văn trong việc định hình THP và THL.

Luận án có tính phù hợp toàn cầu đối với các quốc gia đang phát triển hoặc cải cách hệ thống hành chính. Bằng cách so sánh với Anh, Mỹ, Đức, Pháp, Úc, New Zealand, Trung Quốc, Nhật Bản, nó cung cấp một khuôn mẫu cho các nước khác trong việc nâng cao chất lượng lập quy. Các kết quả có thể đo lường được bao gồm tiềm năng giảm số lượng VBQPPL bất hợp pháp/bất hợp lý, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, và củng cố niềm tin của Nhân dân vào hệ thống pháp luật, hướng tới một Nhà nước pháp quyền minh bạch, công bằng và hiệu quả.