Luận án tiến sĩ: Tổ chức và hoạt động thi hành án dân sự tại tỉnh Bình Phước - Trần Đăng Tú (2020)

Tổ chức hoạt động thi hành án dân sự là quá trình thiết lập bộ máy và vận hành các biện pháp nghiệp vụ nhằm thi hành bản án. Đây là giai đoạn cuối cùng của hoạt động tố tụng tư pháp. Giai đoạn này bảo đảm quyền và nghĩa vụ dân sự của các đương sự được giải quyết dứt điểm. Cơ quan thi hành án dân sự đại diện cho quyền lực nhà nước để bảo vệ công lý. Nếu không có hoạt động thi hành án, các phán quyết của Tòa án chỉ tồn tại trên giấy tờ. Bộ máy thi hành án được xây dựng theo ngành dọc để bảo đảm kỷ cương. Cơ quan cấp trên chỉ đạo trực tiếp và kiểm tra nghiệp vụ đối với cơ quan cấp dưới. Vị trí pháp lý độc lập tương đối giúp cơ quan thi hành án thực hiện nhiệm vụ khách quan. Hiệu quả thi hành án dân sự phản ánh trực tiếp năng lực quản trị quốc gia và trật tự an toàn xã hội.

Pháp luật thi hành án dân sự là công cụ pháp lý quan trọng để giữ vững kỷ cương phép nước. Việc thi hành án nghiêm túc giúp ngăn chặn hành vi trốn tránh trách nhiệm tài sản của người phải thi hành án. Công tác này bảo vệ tài sản công và quyền sở hữu hợp pháp của công dân. Môi trường kinh doanh lành mạnh cần sự hỗ trợ đắc lực từ hoạt động thi hành án hiệu quả. Các tổ chức tín dụng có thể thu hồi nợ xấu nhanh chóng nhờ sự can thiệp kịp thời của cơ quan thi hành án. Hoạt động thi hành án góp phần ổn định an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội tại địa bàn. Sự nghiêm minh của pháp luật tạo động lực để các bên tự nguyện thỏa thuận và thực hiện nghĩa vụ. Các quy định pháp luật rõ ràng là chỗ dựa vững chắc cho Chấp hành viên khi xử lý các vụ việc khó khăn.

Mô hình cơ cấu tổ chức bộ máy THADS tại Việt Nam hiện nay được vận hành theo hệ thống ngành dọc từ trung ương đến cấp huyện. Tổng cục Thi hành án dân sự trực thuộc Bộ Tư pháp thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về thi hành án dân sự trên toàn quốc. Tại địa phương, các đơn vị thi hành án được phân cấp rõ ràng theo cấp tỉnh và cấp huyện. Sự phân công nhiệm vụ cụ thể bảo đảm tính minh bạch và tăng cường trách nhiệm giải trình. Mô hình này giúp công tác chỉ đạo chuyên môn diễn ra thông suốt, đồng bộ và giảm bớt sự can thiệp trái pháp luật. Tiêu chuẩn hóa chức danh công chức tư pháp tạo nền tảng nâng cao năng lực phục vụ nhân dân. Việc ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý hồ sơ và quy trình thụ lý án là xu thế tất yếu của mô hình hiện đại.

Cục Thi hành án dân sự tỉnh Bình Phước là cơ quan chuyên môn trực thuộc Tổng cục Thi hành án dân sự. Đơn vị chịu sự lãnh đạo toàn diện về chuyên môn nghiệp vụ của Bộ Tư pháp và chỉ đạo của Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân tỉnh. Cục gồm ban lãnh đạo và các phòng chuyên môn như Phòng Tổ chức cán bộ, Phòng Nghiệp vụ và tổ chức thi hành án, Phòng Kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và Văn phòng. Cục trực tiếp tổ chức thi hành các bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp tỉnh và các vụ việc có yếu tố nước ngoài hoặc tính chất phức tạp. Đơn vị đồng thời hướng dẫn nghiệp vụ và kiểm tra định kỳ đối với các đơn vị cấp dưới. Sự vận hành nhịp nhàng của các phòng chuyên môn giúp xử lý nhanh chóng các vướng mắc phát sinh trong thực tiễn.

Mạng lưới các Chi cục Thi hành án dân sự cấp huyện tại tỉnh Bình Phước đảm nhận việc thi hành án tại cơ sở. Đây là nơi tiếp nhận và giải quyết phần lớn số lượng vụ việc phát sinh hàng năm. Mỗi Chi cục trực tiếp thụ lý các bản án, quyết định của Tòa án nhân dân cùng cấp và các việc do cấp tỉnh ủy quyền. Các đơn vị cấp huyện phải đối mặt với địa bàn rộng, giao thông chia cắt và thành phần dân cư đa dạng. Mối quan hệ phối hợp giữa Chi cục với chính quyền địa phương, công an và các tổ chức đoàn thể giữ vai trò quyết định thành công. Chi cục trưởng chịu trách nhiệm trước Cục trưởng về toàn bộ kết quả công tác và kỷ luật nội bộ tại đơn vị. Cơ sở vật chất và trang thiết bị làm việc của các đơn vị cấp huyện đang từng bước được đầu tư chuẩn hóa.

Đội ngũ Chấp hành viên và Thẩm tra viên thi hành án là lực lượng nòng cốt quyết định chất lượng thi hành án dân sự tỉnh Bình Phước. Chấp hành viên trực tiếp thực hiện các trình tự, thủ tục thi hành án và áp dụng biện pháp cưỡng chế cần thiết theo quy định. Thẩm tra viên thi hành án thực hiện thẩm tra hồ sơ, kiểm tra tính hợp pháp của quy trình tổ chức thi hành án và tham mưu giải quyết khiếu nại, tố cáo. Đội ngũ này đòi hỏi trình độ cử nhân luật, chứng chỉ đào tạo nghề và bản lĩnh chính trị vững vàng. Việc rèn luyện phẩm chất liêm chính và kỹ năng dân vận khéo giúp giảm thiểu bức xúc từ phía đương sự. Công tác đào tạo bồi dưỡng chuyên môn cho cán bộ thi hành án được Cục Thi hành án dân sự tỉnh Bình Phước duy trì đều đặn hàng năm.

Số liệu thống kê giai đoạn qua cho thấy kết quả thi hành án dân sự tỉnh Bình Phước đạt nhiều chuyển biến tích cực. Tỷ lệ giải quyết việc có điều kiện thi hành đạt mức trên tám mươi phần trăm mỗi năm. Về giá trị tiền, các cơ quan thi hành án thu hồi hàng trăm tỷ đồng cho ngân sách nhà nước và các tổ chức, cá nhân. Đơn vị đã tích cực thực hiện Nghị quyết số 42 của Quốc hội về xử lý nợ xấu ngân hàng. Việc phân loại án có điều kiện và chưa có điều kiện thi hành được thực hiện khách quan, chính xác. Quy trình xác minh điều kiện thi hành án được đẩy nhanh tiến độ. Các vụ việc có giá trị lớn được tập trung nguồn lực giải quyết dứt điểm nhằm giảm bớt lượng án chuyển kỳ sau.

Hoạt động thi hành án tại Bình Phước đối mặt với nhiều khó khăn liên quan đến tranh chấp quyền sử dụng đất và tài sản trên đất. Địa phương có diện tích đất nông nghiệp, vườn cây cao su và cây công nghiệp lớn, khó đo đạc và định giá chính xác. Người phải thi hành án thường có hành vi chống đối quyết liệt hoặc cố tình sang tên, tặng cho tài sản để né tránh nghĩa vụ. Thủ tục kê biên, bán đấu giá tài sản thế chấp qua nhiều khâu trung gian kéo dài thời gian thi hành án. Sự biến động của thị trường bất động sản khiến nhiều tài sản kê biên bị hạ giá nhiều lần nhưng không có người mua. Đây là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng án chuyển sang kỳ sau với lượng tiền tồn đọng lớn.

Đặc thù kinh tế xã hội tỉnh Bình Phước tác động trực tiếp đến tổ chức hoạt động thi hành án dân sự. Tỉnh có đường biên giới dài, diện tích tự nhiên rộng và nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống. Trình độ dân trí và nhận thức pháp luật của một bộ phận người dân tại vùng sâu, vùng xa còn hạn chế. Tâm lý coi việc vay nợ là thỏa thuận cá nhân dẫn đến sự bất hợp tác khi cơ quan thi hành án cưỡng chế tài sản. Các vụ việc liên quan đến hợp đồng vay tài sản tư nhân và tín dụng đen diễn biến phức tạp. Chấp hành viên phải mất nhiều thời gian di chuyển qua địa hình đồi dốc để tống đạt văn bản và xác minh điều kiện tài sản. Sự thấu hiểu phong tục tập quán địa phương là yếu tố then chốt giúp vận động thuyết phục đương sự tự nguyện thi hành.

Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Phước thực hiện chức năng quản lý nhà nước về thi hành án dân sự theo thẩm quyền luật định. Địa phương thường xuyên ban hành chỉ thị và kế hoạch công tác thi hành án hàng năm. Ban Chỉ đạo Thi hành án dân sự cấp tỉnh định kỳ họp giải quyết các vụ việc khiếu kiện phức tạp, kéo dài. Cơ quan quản lý địa phương hỗ trợ kinh phí hoạt động và bố trí quỹ đất xây dựng trụ sở cho các Chi cục Thi hành án dân sự. Sự quan tâm lãnh đạo của các cấp ủy Đảng bảo đảm các quyết định thi hành án được thực thi nghiêm túc. Công tác thanh tra, kiểm tra nội bộ được Cục Thi hành án dân sự tỉnh Bình Phước triển khai định kỳ nhằm chấn chỉnh kỷ luật công vụ. Việc xử lý kịp thời các đơn thư khiếu nại giúp củng cố niềm tin của đương sự đối với cơ quan nhà nước.

Hiệu quả thi hành án dân sự phụ thuộc lớn vào sự phối hợp giữa cơ quan thi hành án và các cơ quan hữu quan. Công an tỉnh Bình Phước có trách nhiệm xây dựng kế hoạch bảo vệ cưỡng chế và giữ gìn an ninh trật tự trong các vụ việc phức tạp. Tòa án nhân dân kịp thời giải thích các bản án tuyên chưa rõ để tạo thuận lợi cho việc tổ chức thi hành. Viện kiểm sát nhân dân thực hiện quyền kiểm sát trực tiếp các khâu thụ lý, xác minh và kê biên tài sản. Các cơ quan đăng ký đất đai, ngân hàng và kho bạc cung cấp nhanh chóng thông tin tài khoản và hiện trạng tài sản của người phải thi hành án. Mối quan hệ liên ngành chặt chẽ ngăn chặn hành vi tẩu tán tài sản và bảo đảm tính răn đe của pháp luật.

Tổ chức và hoạt động của cơ quan thi hành án chịu sự chi phối của nhiều nhân tố khách quan và chủ quan. Hệ thống pháp luật thi hành án dân sự chưa thực sự đồng bộ với pháp luật đất đai, nhà ở và tố tụng dân sự. Biên chế Chấp hành viên và Thẩm tra viên thi hành án chưa tương xứng với tốc độ gia tăng của số lượng án thụ lý. Ý thức chấp hành pháp luật của một bộ phận người dân chưa cao, dẫn đến tình trạng chống đối kéo dài. Cơ sở vật chất, trang thiết bị kỹ thuật và kho vật chứng tại một số Chi cục chưa đáp ứng yêu cầu thực tế. Kinh phí hỗ trợ công tác xác minh và bảo vệ cưỡng chế còn hạn hẹp. Việc nhận diện rõ các nhân tố này là căn cứ để xây dựng chiến lược đổi mới tổ chức hoạt động thi hành án dân sự phù hợp.

Hoàn thiện cơ cấu tổ chức bộ máy THADS tại Bình Phước cần thực hiện theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp và hoạt động hiệu lực, hiệu quả. Phân định rõ chức năng tham mưu và chức năng tổ chức thi hành án trực tiếp tại Cục Thi hành án dân sự tỉnh Bình Phước. Tăng cường phân cấp quản lý và ủy quyền trách nhiệm cho lãnh đạo các Chi cục Thi hành án dân sự cấp huyện. Rà soát, sắp xếp lại các phòng chuyên môn để tránh chồng chéo nhiệm vụ và lãng phí nguồn lực. Bổ sung hợp lý chỉ tiêu biên chế cho các địa bàn trọng điểm có lượng án thụ lý lớn như thành phố Đồng Xoài và các huyện công nghiệp phát triển. Đầu tư xây dựng trụ sở khang trang, hiện đại hóa kho bảo quản vật chứng nhằm bảo đảm an toàn cho hoạt động nghiệp vụ lâu dài.

Xây dựng đội ngũ Chấp hành viên và Thẩm tra viên thi hành án có bản lĩnh chính trị vững vàng, giỏi nghiệp vụ và liêm chính là giải pháp then chốt. Cần đẩy mạnh công tác đào tạo chuyên sâu về kỹ năng giải quyết tranh chấp đất đai, tài chính ngân hàng và xử lý tài sản thế chấp. Thực hiện luân chuyển cán bộ định kỳ để tạo môi trường rèn luyện thực tiễn và phòng chống tiêu cực trong thực thi công vụ. Tăng cường công tác kiểm tra công vụ đột xuất và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp. Xây dựng chế độ đãi ngộ, phụ cấp trách nhiệm phù hợp với tính chất rủi ro, áp lực cao của nghề thi hành án. Tạo điều kiện để cán bộ, công chức học tập nâng cao trình độ lý luận chính trị và kỹ năng ứng dụng công nghệ số trong công việc.

Đổi mới quy trình nghiệp vụ nhằm nâng cao hiệu quả thi hành án dân sự cần thực hiện thông qua cải cách thủ tục hành chính tư pháp. Đẩy mạnh việc tiếp nhận đơn yêu cầu và tống đạt giấy tờ thi hành án qua dịch vụ bưu chính công ích hoặc môi trường điện tử. Xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung về thông tin tài sản, tài khoản ngân hàng của người phải thi hành án để rút ngắn thời gian xác minh. Tăng cường công tác hòa giải, đối thoại và thuyết phục các bên đương sự tự nguyện thi hành án trước khi áp dụng biện pháp cưỡng chế. Thắt chặt kỷ cương trong khâu định giá và bán đấu giá tài sản kê biên nhằm bảo đảm công khai, minh bạch, tránh thất thoát tài sản. Nâng cao vai trò của Thừa phát lại trong việc hỗ trợ xác minh điều kiện thi hành án và tống đạt văn bản trên địa bàn tỉnh.