Luận án tiến sĩ luật học về pháp luật bảo hiểm tiền gửi - Nghiên cứu thực tiễn tại Việt Nam (Hà Nội, 2020)

Bảo hiểm tiền gửi là chế định pháp lý đặc thù. Đây là cam kết công khai giữa tổ chức bảo hiểm tiền gửi và công chúng. Khi tổ chức tín dụng mất khả năng thanh toán, cơ quan bảo hiểm sẽ chi trả theo quy định. Quan hệ pháp lý này mang tính bắt buộc đối với các tổ chức huy động vốn. Bản chất của quan hệ không vì mục tiêu lợi nhuận thương mại. Chế định này thực hiện chính sách công của Nhà nước. Mục tiêu tối thượng là duy trì trật tự an toàn tài chính quốc gia. Pháp luật bảo hiểm tiền gửi xác lập cơ chế chia sẻ rủi ro giữa các định chế tài chính. Nguồn quỹ bảo hiểm hình thành từ đóng góp định kỳ của các thành viên. Khi xảy ra khủng hoảng, nguồn quỹ này đóng vai trò cứu cánh tức thời.

Người gửi tiền cá nhân thường thiếu thông tin tài chính chuyên sâu. Họ không thể đánh giá chính xác mức độ rủi ro của từng ngân hàng. Vì vậy, bảo vệ quyền lợi người gửi tiền là mục tiêu cốt lõi của chính sách bảo hiểm tiền gửi. Cơ chế bảo hiểm bảo đảm an toàn cho các khoản tiết kiệm của người dân. Khi tổ chức tín dụng đổ vỡ, người gửi tiền được chi trả nhanh chóng. Quy định này ngăn chặn tâm lý hoảng loạn rút tiền hàng loạt. Nhờ đó, thị trường tài chính tránh được nguy cơ đổ vỡ mang tính dây chuyền. Niềm tin của người dân vào hệ thống ngân hàng được giữ vững ổn định. Người dân an tâm tích lũy vốn qua hệ thống ngân hàng chính thức. Nguồn tiền nhàn rỗi tiếp tục luân chuyển phục vụ phát triển kinh tế đất nước.

Bảo hiểm tiền gửi toàn bộ có thể làm gia tăng rủi ro đạo đức. Các ngân hàng có thể mạo hiểm đầu tư vào tài sản rủi ro cao. Người gửi tiền cũng có thể lơ là việc lựa chọn tổ chức tín dụng uy tín. Do đó, pháp luật cần thiết lập hạn mức bảo hiểm hữu hạn. Giới hạn chi trả buộc người gửi tiền lớn phải tự giám sát hoạt động ngân hàng. Đồng thời, các quy định kiểm tra và giám sát nghiêm ngặt giúp hạn chế hành vi trục lợi. Các chế tài xử phạt hành chính và tài chính được áp dụng nghiêm minh. Pháp luật cân bằng giữa mục tiêu bảo vệ an sinh và kỷ luật thị trường. Cơ chế này khuyến khích các tổ chức tín dụng quản trị rủi ro an toàn và minh bạch.

Tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi bao gồm các ngân hàng thương mại, ngân hàng hợp tác xã, quỹ tín dụng nhân dân và tổ chức tài chính vi mô. Mọi tổ chức tín dụng được phép nhận tiền gửi cá nhân đều bắt buộc phải tham gia. Quy định bắt buộc này loại trừ nguy cơ lựa chọn đối nghịch trong bảo hiểm. Các tổ chức phải thực hiện nghiêm túc nghĩa vụ nộp phí và báo cáo thông tin định kỳ. Tổ chức tham gia phải niêm yết công khai chứng nhận bảo hiểm tiền gửi tại các điểm giao dịch. Hành vi này giúp khách hàng dễ dàng nhận biết mức độ an toàn của điểm gửi tiền. Cơ quan quản lý sẽ thu hồi giấy chứng nhận nếu tổ chức vi phạm pháp luật. Việc tuân thủ quy định giúp nâng cao uy tín hoạt động của tổ chức tín dụng trên thị trường.

Pháp luật hiện hành quy định tiền gửi được bảo hiểm là tiền gửi bằng đồng Việt Nam của cá nhân gửi tại tổ chức tham gia bảo hiểm tiền gửi. Hình thức gửi bao gồm tiền gửi có kỳ hạn, không kỳ hạn và tiền gửi tiết kiệm. Tiền gửi bằng ngoại tệ và vàng hiện chưa thuộc đối tượng được bảo hiểm. Quy định này phù hợp với chính sách quản lý ngoại hối và chống đô la hóa của Ngân hàng Nhà nước. Ngoài ra, tiền gửi của cổ đông sáng lập và người quản lý cấp cao không được bảo hiểm. Giới hạn này nhằm ngăn chặn rủi ro đạo đức từ nhóm điều hành tổ chức tín dụng. Các tài khoản thanh toán cá nhân cũng được pháp luật bảo vệ đầy đủ. Quy định rõ ràng giúp người dân hiểu đúng quyền lợi của mình khi gửi tiền.

Hạn mức chi trả bảo hiểm tiền gửi là số tiền tối đa mà tổ chức bảo hiểm bồi thường cho một người gửi tiền tại một tổ chức tín dụng. Khi Luật Bảo hiểm tiền gửi 2012 có hiệu lực, hạn mức chi trả là 50 triệu đồng. Sau đó, mức chi trả được điều chỉnh lên 75 triệu đồng và hiện nay là 125 triệu đồng theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ. Hạn mức này bao gồm cả tiền gốc và tiền lãi phát sinh hợp pháp. Việc điều chỉnh hạn mức bảo đảm bao phủ phần lớn số lượng người gửi tiền nhỏ lẻ trong xã hội. Tỷ lệ này đáp ứng khuyến nghị của Hiệp hội các tổ chức bảo hiểm tiền gửi quốc tế. Hạn mức chi trả hợp lý góp phần giữ vững tâm lý an tâm cho đại bộ phận người dân lao động.

DIV thực hiện thu phí bảo hiểm tiền gửi theo định kỳ hàng quý từ các tổ chức tham gia. Mức phí hiện tại áp dụng theo tỷ lệ đồng đều 0,15% tính trên số dư tiền gửi bình quân. Nguồn thu phí được trích lập và bổ sung vào Quỹ dự phòng nghiệp vụ. Quỹ này được quản lý chặt chẽ và đầu tư vào các tài sản có độ an toàn cao. Danh mục đầu tư chủ yếu là trái phiếu Chính phủ và tín phiếu Ngân hàng Nhà nước. Lợi nhuận từ hoạt động đầu tư tiếp tục bổ sung để phát triển quy mô quỹ. Nguồn quỹ tích lũy lớn giúp DIV chủ động ứng phó trước các tình huống khủng hoảng. Hoạt động quản lý tài chính tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật hiện hành. Tính an toàn và khả năng thanh khoản của nguồn vốn luôn được đặt lên hàng đầu.

DIV triển khai giám sát liên tục thông qua hệ thống báo cáo thông tin định kỳ. Hoạt động phân tích dữ liệu giúp cảnh báo sớm các dấu hiệu mất an toàn thanh khoản. Bên cạnh đó, tổ chức tiến hành kiểm tra trực tiếp tại trụ sở các tổ chức tín dụng. Nội dung kiểm tra tập trung vào việc chấp hành các quy định pháp luật về bảo hiểm tiền gửi. Cơ quan chức năng rà soát tính chính xác của dữ liệu tiền gửi và số phí đã nộp. Các vi phạm được phát hiện sẽ được kiến nghị xử lý kịp thời tới Ngân hàng Nhà nước. Sự kết hợp giữa giám sát từ xa và kiểm tra tại chỗ nâng cao kỷ luật tài chính. Công tác này hỗ trợ đắc lực cho việc phòng ngừa nguy cơ đổ vỡ tổ chức tín dụng.

Chi trả tiền bảo hiểm là nghiệp vụ quan trọng nhất khi tổ chức tín dụng phá sản. DIV đã thực hiện chi trả thành công cho hàng nghìn người gửi tiền tại các quỹ tín dụng nhân dân đổ vỡ. Quá trình lập danh sách, đối chiếu chứng từ và giải ngân được thực hiện khẩn trương. Khách hàng nhận tiền bảo hiểm trong thời hạn luật định mà không gặp trở ngại. Thủ tục chi trả minh bạch giúp dập tắt nguy cơ khiếu kiện đông người và bất ổn an ninh trật tự. Việc chi trả kịp thời củng cố niềm tin của cộng đồng vào chính sách của Nhà nước. Kinh nghiệm thực tế này cung cấp nhiều bài học quý cho việc hoàn thiện quy trình nghiệp vụ. Hệ thống chi trả tự động đang tiếp tục được nghiên cứu và nâng cấp toàn diện.

Khi ngân hàng rơi vào tình trạng kiểm soát đặc biệt ngân hàng, DIV cử đại diện tham gia Ban kiểm soát đặc biệt. Cán bộ của DIV trực tiếp tham gia đánh giá thực trạng tài chính và khả năng thanh toán. Cơ quan này phối hợp rà soát danh mục tài sản và xác định tổn thất thực tế. DIV tham gia xây dựng và thẩm định phương án phục hồi hoặc chuyển giao bắt buộc. Sự hiện diện của DIV mang lại góc nhìn độc lập trong việc bảo vệ quỹ bảo hiểm. Quyết định can thiệp sớm giúp giảm thiểu tối đa tổn thất tài chính cho các bên. Cơ chế ủy thác và chia sẻ thông tin được thực hiện thường xuyên và hiệu quả. Vai trò của DIV trong ban kiểm soát ngày càng được luật hóa rõ ràng.

Quỹ tín dụng nhân dân là nhóm đối tượng có quy mô nhỏ và rủi ro hoạt động cao. DIV tập trung nguồn lực để hỗ trợ xử lý tổ chức tín dụng yếu kém trong khối này. Nhiều quỹ tín dụng mất khả năng thanh toán đã được xử lý dứt điểm theo quy định pháp luật. Tổ chức bảo hiểm hỗ trợ thanh lý tài sản và thu hồi công nợ tồn đọng. Đối với các quỹ có khả năng phục hồi, DIV hỗ trợ phương án củng cố tổ chức và nhân sự. Sự can thiệp kịp thời bảo vệ an toàn cho nguồn vốn tiết kiệm của bà con nông dân. Hoạt động này góp phần ổn định an ninh chính trị và trật tự kinh tế tại các vùng nông thôn. Hệ thống quỹ tín dụng nhờ đó từng bước củng cố chất lượng hoạt động.

Pháp luật cho phép DIV sử dụng nguồn vốn nghiệp vụ để hỗ trợ tài chính đặc biệt. Cơ quan bảo hiểm có thể cho vay đặc biệt đối với tổ chức tín dụng bị kiểm soát đặc biệt. Nguồn vốn này giải quyết kịp thời tình trạng thiếu hụt thanh khoản tạm thời. Đồng thời, DIV có thể mua trái phiếu dài hạn do tổ chức tín dụng phục hồi phát hành. Khoản hỗ trợ tài chính kèm theo các điều kiện nghiêm ngặt về quản trị rủi ro. Tổ chức tín dụng phải cam kết thực hiện lộ trình tái cấu trúc đã được phê duyệt. Biện pháp này giúp nhiều ngân hàng vượt qua giai đoạn khủng hoảng hiểm nghèo. Cơ chế hỗ trợ vốn khẳng định vai trò chủ động của DIV trong tái thiết hệ thống.

Mức phí đồng đều hiện nay chưa phản ánh đúng mức độ rủi ro của từng ngân hàng. Ngân hàng quản trị tốt phải chịu mức phí ngang bằng ngân hàng có độ rủi ro cao. Do đó, việc chuyển đổi sang phí bảo hiểm tiền gửi phân biệt theo rủi ro là tất yếu. Mô hình tính phí mới căn cứ vào hệ thống xếp hạng tín nhiệm và chỉ số an toàn vốn. Ngân hàng có sức khỏe tài chính yếu kém sẽ phải nộp mức phí cao hơn. Cơ chế này tạo động lực kinh tế thúc đẩy các tổ chức tín dụng tự nâng cao năng lực quản trị. Hệ thống ngân hàng sẽ vận hành an toàn và lành mạnh hơn. Pháp luật cần sớm ban hành biểu phí chi tiết và tiêu chí phân loại minh bạch.

Quy mô nền kinh tế và thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam đã tăng trưởng mạnh mẽ. Do đó, hạn mức chi trả bảo hiểm tiền gửi cần được điều chỉnh linh hoạt theo từng giai đoạn. Hạn mức mới nên được xây dựng theo tỷ lệ GDP bình quân đầu người để bảo đảm tính khoa học. Mức chi trả cần bảo vệ toàn bộ tiền gửi của ít nhất 90% đến 95% số người gửi tiền. Đồng thời, pháp luật cần quy định cơ chế tự động điều chỉnh hạn mức theo chu kỳ kinh tế. Việc nâng hạn mức chi trả giúp gia tăng niềm tin của người dân vào hệ thống ngân hàng. Người gửi tiền sẽ không còn hoang mang khi xảy ra sự cố ngân hàng cục bộ.

Mô hình tổ chức bảo hiểm tiền gửi cần chuyển từ chi trả thuần túy sang giảm thiểu rủi ro. Pháp luật cần trao thêm quyền can thiệp sớm cho DIV trước khi ngân hàng đổ vỡ hoàn toàn. DIV cần được cấp quyền tiếp cận dữ liệu trực tuyến của các tổ chức tín dụng. Cơ quan bảo hiểm có quyền chủ động yêu cầu ngân hàng thực hiện biện pháp khắc phục sự cố. Ngoài ra, DIV cần có thẩm quyền quyết định mua lại và tiếp nhận nợ của tổ chức tín dụng yếu kém. Việc trao quyền can thiệp kịp thời giúp giảm thiểu chi phí cứu trợ tài chính. Pháp luật hoàn thiện sẽ nâng cao năng lực chủ động phòng ngừa rủi ro hệ thống.