Luận án tiến sĩ Luật học: Thi hành bản án hành chính ở Việt Nam hiện nay

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ PHƯƠNG HÀ THI HÀNH BẢN ÁN, QUYẾT ĐỊNH CỦA TOÀ ÁN VỀ VỤ ÁN HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Hà Nội - 2019 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ PHƯƠNG HÀ THI HÀNH BẢN ÁN, QUYẾT ĐỊNH CỦA TOÀ ÁN VỀ VỤ ÁN HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính Mã số: 9380102 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS HOÀNG VĂN TÚ Hà Nội - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Các số liệu, tư liệu sử dụng trong Luận án là trung thực, chính xác. Những kết quả khoa học của Luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào. Tác giả Luận án Nguyễn Thị Phương Hà MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu về đề tài luận án. Đánh giá tình hình nghiên cứu. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án.

25 Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THI HÀNH BẢN ÁN, QUYẾT ĐỊNH CỦA TOÀ ÁN VỀ VỤ ÁN HÀNH CHÍNH. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của thi hành bản án, quyết định của Toà án về vụ án hành chính. Chủ thể, đối tượng, thủ tục thi hành bản án, quyết định của Toà án về vụ án hành chính. Các yếu tố tác động đến thi hành bản án, quyết định của Toà án về vụ án hành chính.

51 Chương 3: THỰC TRẠNG THI HÀNH BẢN ÁN, QUYẾT ĐỊNH CỦA TOÀ ÁN VỀ VỤ ÁN HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY. Pháp luật thi hành bản án, quyết định của Toà án về vụ án hành chính ở Việt Nam hiện nay. Hoạt động thi hành bản án, quyết định của Toà án về vụ án hành chính ở Việt Nam hiện nay. Thực trạng các yếu tố tác động đến thi hành bản án, quyết định của Toà án về vụ án hành chính ở Việt Nam hiện nay.

Đánh giá chung thực trạng thi hành bản án, quyết định của Toà án về vụ án hành chính ở Việt Nam hiện nay. 114 Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM HIỆU QUẢ THI HÀNH BẢN ÁN, QUYẾT ĐỊNH CỦA TOÀ ÁN VỀ VỤ ÁN HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM. Quan điểm bảo đảm thi hành bản án, quyết định của Toà án về vụ án hành chính ở Việt Nam. Giải pháp bảo đảm hiệu quả thi hành bản án, quyết định của Toà án về vụ án hành chính ở Việt Nam.

149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT HĐND Hội đồng nhân dân HVHC Hành vi hành chính QĐHC Quyết định hành chính TAND Toà án nhân dân TGGQKN Trung gian giải quyết khiếu nại THADS Thi hành án dân sự THAHC Thi hành án hành chính THAHS Thi hành án hình sự TTGQ Thủ tục giải quyết TTHC Tố tụng hành chính TTPBGDPL Tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật UBND Uỷ ban nhân dân VAHC Vụ án hành chính VKSND Viện kiểm sát nhân dân XHCN Xã hội chủ nghĩa DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 3. Số lượng các VAHC đã thụ lý; giải quyết, xét xử từ năm 2010 đến năm 2018 của TAND các cấp.

So sánh tình hình khởi kiện QĐHC, HVHC của Chủ tịch UBND và UBND các cấp tại Toà án với tình hình khiếu nại tại cơ quan hành chính nhà nước. Kết quả THAHC từ năm 2012 đến năm 2016. Kết quả THAHC năm 2017 và năm 2018. Kết quả kiểm sát THAHC năm 2017 và năm 2018.

Tính cấp thiết của đề tài Bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực luôn được xem là biểu hiện của nền công lý ở tất cả các quốc gia trên thế giới. Bởi qua bản án, quyết định đó người dân nhận được lẽ phải, sự công bằng mà họ tìm kiếm và chờ đợi trong suốt quá trình giải quyết vụ án. Tại Việt Nam, bảo đảm thi hành bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật (còn gọi là thi hành án) là một nguyên tắc hiến định và một yêu cầu quan trọng trong chủ trương cải cách nền tư pháp. Thi hành bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hình sự (gọi là thi hành án hình sự (THAHS); thi hành bản án, quyết định của Tòa án về vụ án dân sự (gọi là thi hành án dân sự (THADS) và thi hành bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính (gọi là thi hành án hành chính (THAHC) hiện là ba lĩnh vực thi hành án cơ bản.

Đối tượng của THADS là các quyết định dân sự mang tính chất tài sản và nhân thân. Trong THAHS, đối tượng thi hành án là hình phạt và các biện pháp tư pháp khác. Riêng đối tượng của THAHC là các quyết định liên quan đến các cơ quan nhà nước mà chủ yếu là các cơ quan hành chính nhà nước. Như vậy, vị trí, mối quan hệ giữa cơ quan THAHC với người phải THAHC; tính chủ động, tính hiện thực trong việc thi hành các bản án, quyết định của Toà án là một vấn đề không dễ dàng giải quyết.

Pháp lệnh Thủ tục giải quyết (TTGQ) các vụ án hành chính (VAHC) năm 1996 là văn bản pháp lý đầu tiên đặt ra vấn đề THAHC. Sau đó, nội dung về THAHC được quy định cụ thể, đầy đủ hơn và bổ sung quyền hạn đôn đốc THAHC của Cơ quan THADS tại Luật Tố tụng hành chính (TTHC) năm 2010. Thực tiễn thi hành mặc dù đạt được những kết quả nhất định song cũng phát sinh khá nhiều khó khăn, vướng mắc từ chính cơ chế đôn đốc thi hành án. Hơn 5 năm sau, Luật TTHC năm 2015 được Quốc hội thông qua, cơ chế thi hành án được thay đổi, nâng tầm của cơ quan tư pháp bằng Quyết định buộc thi hành án của Tòa án đã xét xử sơ thẩm VAHC đó.

Tuy nhiên, theo báo cáo của cơ quan quản lý thi hành án cho thấy, tỷ lệ các bản án, quyết định của Tòa án về VAHC đã được thi hành vẫn đạt thấp khi áp dụng những quy định mới của Luật TTHC năm 2015. Ý thức chấp hành án và việc thực hiện pháp luật trong THAHC của nhiều cơ quan, tổ chức, cá nhân vẫn còn hạn chế. Người dân vẫn không “mặn mà” với việc khởi kiện VAHC dù các tranh chấp hành chính không ngừng tăng. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, trong đó theo tác giả, cần phải kể đến những nguyên nhân sau: 1 Thứ nhất, hành lang pháp lý về thi hành án nói chung và THAHC nói riêng chưa đầy đủ, chưa thống nhất, còn rải rác ở nhiều văn bản pháp luật khác nhau.

Hoạt động THAHC vẫn chưa được điều chỉnh bằng một Luật riêng biệt như THADS hay THAHS. Thứ hai, chất lượng xét xử các VAHC ở nhiều địa phương hiện chưa cao. Những phán quyết trong bản án, quyết định của Toà án còn nhiều mâu thuẫn hoặc thường có tính chung chung, gây khó khăn cho quá trình THAHC. Thứ ba, nhận thức pháp luật và tổ chức thực thi pháp luật của các chủ thể có liên quan trong THAHC còn nhiều hạn chế.

Đặc biệt khi chủ thể phải thi hành án là cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền trong các cơ quan hành chính nhà nước có xu hướng gia tăng. Thứ tư, thực tiễn áp dụng cơ chế đặc thù trong THAHC chưa triệt để. Do đó, dù cũng theo xu hướng chung của đa số các quốc gia trên thế giới khi ưu tiên “tinh thần tự giác” trong THAHC song hoạt động này tại Việt Nam hiện không thực sự hiệu quả. Thứ năm, công tác quản lý nhà nước về THAHC còn nhiều bất cập.

Thực tế chưa đảm bảo sự phân công, phối hợp theo quy định của pháp luật giữa các cơ quan hành pháp, tư pháp và cơ quan kiểm sát; giữa cơ quan ở trung ương với các địa phương trong THAHC. Thứ sáu, kiểm sát THAHC là một trong những chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp của VKSND các cấp nhưng so với THADS và THAHS chức năng này chưa được quan tâm đúng mức. Ngoài ra, trong khả năng tiếp cận của tác giả, số lượng các công trình khoa học về THAHC, đặc biệt được nghiên cứu trong giai đoạn Luật TTHC năm 2015 có hiệu lực thi hành là không nhiều. Đồng thời, tại các cơ sở đào tạo Luật uy tín trong nước hiện nay, việc giảng dạy môn học Luật về THAHC còn khá hạn chế.

Đa số tại các trường nội dung về THAHC được lồng ghép trong môn học Luật TTHC mà chưa trở thành môn học riêng biệt như Luật THAHS hay Luật THADS. Những điều trình bày trên đây là lý do, lập luận cho lựa chọn nghiên cứu: “Thi hành bản án, quyết định của Tòa án về vụ án hành chính ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài cho Luận án Tiến sĩ Luật học. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Đề tài có mục đích xây dựng luận cứ khoa học nhằm bảo đảm hiệu quả thi hành bản án, quyết định của Tòa án về VAHC ở Việt Nam hiện nay.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện mục đích nêu trên, Luận án có các nhiệm vụ sau đây: (1) Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về THAHC gồm bản chất, khái niệm, đặc điểm, vai trò và các yếu tố tác động đến THAHC; (2) Đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn hoạt động THAHC ở Việt Nam hiện nay; (3) Xác định quan điểm và đề xuất những giải pháp đảm bảo hiệu quả THAHC tại Việt Nam trong thời gian tới. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu - Những vấn đề lý luận và hành lang pháp lý về thi hành án nói chung và THAHC nói riêng ở Việt Nam; có sự so sánh, đối chiếu với lĩnh vực THADS và THAHS. - Những vấn đề lý luận, pháp lý và thực tiễn kinh nghiệm về THAHC của một số quốc gia trên thế giới.

- Số liệu và hiện trạng về THAHC ở Việt Nam nói chung, đặc biệt ở những địa phương có số lượng án hành chính cao hiện nay. - Những chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp, về thi hành án nói chung và công tác THAHC nói riêng.