Luận án Tiến sĩ: Bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng ở Việt Nam hiện nay - Nguyễn Văn Sỹ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN VĂN SỸ BẢO VỆ NGƯỜI TỐ CÁO HÀNH VI THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Hà Nội, 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN VĂN SỸ BẢO VỆ NGƯỜI TỐ CÁO HÀNH VI THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Chuyên ngành: Hiến pháp - Hành chính Mã số: 9 38 01 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. Vũ Thư Hà Nội, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng cá nhân tôi. Các số liệu, trích dẫn trong luận án này bảo đảm độ chính xác và trung thực. Những kết luận khoa học trong luận án là kết quả nghiên cứu của tác giả, chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học nào khác.

Tác giả Luận án Nguyễn Văn Sỹ MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài. Đánh giá về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.

Về những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu. 26 CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ NGƯỜI TỐ CÁO HÀNH VI THAM NHŨNG. Bản chất, đặc điểm, vai trò, phạm vi của việc bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng.

Khách thể và các phương thức bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng. 53 CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG BẢO VỆ NGƯỜI TỐ CÁO HÀNH VI THAM NHŨNG Ở NƯỚC TA HIỆN NAY. Pháp luật hiện hành về bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng.

Thực tiễn bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng ở nước ta trong những năm qua. 75 CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ CÁC GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG BẢO VỆ NGƯỜI TỐ CÁO HÀNH VI THAM NHŨNG Ở NƯỚC TA HIỆN NAY. Nhu cầu tăng cường bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng. Các quan điểm tăng cường bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng.

Các giải pháp tăng cường bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng. 125 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 148 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 163 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT BCH TW Ban Chấp hành Trung ương BLTTHS Bộ luật tố tụng hình sự BLHS Bộ luật hình sự HĐND Hội đồng nhân dân NĐ-CP Nghị định Chính phủ PCTN Phòng, chống tham nhũng PBGDPL Phổ biến giáo dục pháp luật TAND Tòa án nhân dân UBND Ủy ban Nhân dân UNCAC Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng VKSND Viện kiểm sát nhân dân XHCN Xã hội chủ nghĩa MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Ở nước ta mặc dù có nhiều hạn chế trong lịch sử nhưng từ thời xa xưa các triều đại phong kiến đã chú ý ban hành các chính sách, luật lệ để phòng ngừa tham nhũng, chống việc trả thù người tố cáo tham nhũng bảo vệ người dân. Sau khi giành được chính quyền về tay nhân dân, Nhà nước dân chủ Việt Nam ra đời đã xuất hiện tham nhũng nhiều nơi ở mức độ khác nhau gắn liền với quá trình phát triển của đất nước. Tham nhũng có thể được xem như một tất yếu trong lịch sử xuyên suốt từ kiểu nhà nước cũ và nhà nước mới đương đại, đấu tranh chống tham nhũng có nhiều biện pháp nhưng cách chống có hiệu quả nhất chính là bảo vệ được người tố cáo hành vi tham nhũng. Chính vì vậy Đảng và Nhà nước ta đã rất quan tâm đến việc bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng và coi đây là phương thức thể hiện dân chủ trực tiếp tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội, bảo vệ lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Xuất phát từ quan điểm đó, Hiến pháp 1959 đã có những quy định về bảo vệ người tố cáo và các bản Hiến pháp 1980, Hiến pháp 1992 và Hiến pháp 2013 của thời kỳ đổi mới được tiếp tục khẳng định “Nghiêm cấm việc trả thù người khiếu nại, tố cáo.” Thể chế hóa quy định của Hiến pháp, Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách pháp luật phù hợp với từng thời kỳ phát triển đất nước, như: Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2005, 2007 và 2012; Luật Khiếu nại tố cáo năm 1998, 2004, 2005 và Luật Tố cáo 2011; Luật Tiếp công dân 2013; Bộ luật hình sự 1999, Bộ Luật Tố tụng hình sự sửa đổi bổ sung. Chính phủ ban hành nhiều văn bản hướng dẫn thi hành có liên quan như: Nghị định số 67/1999/NĐ-CP, Nghị định số 53/2005/NĐ-CP, Nghị định số 47/2007/NĐ-CP, Nghị định số 62/2000/NĐ-CP, Nghị định số 120/2006/NĐ-CP, Nghị định số 76/2012/NĐ-CP, Nghị định số 59/2013/NĐ-CP; Nghị quyết số 21/NQ-CP ngày 12/5/2009 về Chiến lược quốc gia về phòng, chống tham nhũng đến năm 2020. Bên cạnh đó, chính sách về bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng của Đảng được thể hiện 1 tại Nghị quyết số 04/NQ-TW ngày 21/8/2006 của BCH TW Đảng (khoá X) về tăng cường công tác lãnh đạo của Đảng về đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí. Trong đó nhấn mạnh “Bảo vệ, biểu dương, khen thưởng tập thể, cá nhân có thành tích đấu tranh PCTN”; Kết luận Hội nghị Trung ương 5 (khóa XI) về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng về công tác phòng, chống tham nhũng lãng phí; Nghị quyết Đại hội Đảng XII lần đầu tiên chỉ rõ: “có cơ chế, chính sách hữu hiệu để khuyến khích khen thưởng và bảo vệ an toàn cho người phát hiện, tố cáo tham nhũng”.

Điều đó khẳng định rằng quyết tâm chính trị của Đảng, Nhà nước đối với việc bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng và xử lý nghiêm minh các hành vi cản trở quyền tố cáo cũng như trả thù người tố cáo hành vi tham nhũng. Đảm bảo các quyền về con người, quyền công dân được tôn trọng và bảo vệ trên các mặt chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội, trong đó có quyền được bảo vệ khi tham gia trực tiếp quản lý nhà nước bằng quyền tố cáo hành vi tham nhũng. Bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng hiện nay đang là một yêu cầu cần thiết trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế mà Việt Nam là thành viên Công ước Liên hiệp quốc về phòng, chống tham nhũng đang nỗ lực hoàn thiện các thể chế này. Luật Tố cáo đưa ra 14 hành vi nghiêm cấm xâm phạm đến quyền người tố cáo trong “Đe dọa, trả thù, trù dập người phát hiện, báo cáo, tố giác, tố cáo, cung cấp thông tin về hành vi tham nhũng”.

Bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng còn được thể hiện trong Luật Phòng, chống tham nhũng, Bộ luật tố tụng hình sự 1999 sửa đổi 2015 dành riêng một Chương về bảo vệ người tố giác tội phạm, người làm chứng, người bị hại và người tham gia tố tụng khác. Kết quả này đánh dấu những bước tiến dài trong quá trình hoàn thiện chính sách pháp luật về bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng, tạo hành lang pháp lý cho mọi công dân, cá nhân thực hiện quyền tố cáo và quyền được bảo vệ khi tham gia trực tiếp vào quản lý nhà nước, quản lý xã hội. 2 Trên cơ sở luật pháp, các cơ quan chức năng, các tổ chức chính trị xã hội và nhân dân đã tham gia đấu tranh phòng, chống tham nhũng, bước đầu có sự chuyển biến tích cực. Nhiều vụ án tham nhũng lớn đã được phát hiện kịp thời và xử lý nghiêm minh hành vi tham nhũng, thu hồi nhiều tài sản tham nhũng cho nhà nước.

Qua đó, giúp cho Nhà nước thấy được những sơ hở, tồn tại hạn chế trong quản lý của mình để có những giải pháp khắc phục chấn chỉnh kịp thời. Tuy vậy, theo tổng kết 10 năm thực hiện Luật Phòng, chống tham nhũng và sơ kết 5 năm thực hiện Luật Tố cáo cho thấy, tình hình tham nhũng ở nước ta hiện nay vẫn không giảm mà đang diễn biến phức tạp; các vụ việc tham nhũng bị phát hiện những năm gần đây giảm đi rất nhiều so với trước, theo đó người tố cáo hành vi tham nhũng cũng ít dần. Điều đó không có nghĩa là chúng ta làm tốt nên tham nhũng giảm mà do chúng ta chưa bảo vệ được người tố cáo hành vi tham nhũng nên đã làm cho nhiều người biết hành vi tham nhũng e ngại việc tố cáo. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tồn tại hạn chế này nhưng chủ yếu là do một số chính sách pháp luật về bảo vệ người tố cáo tham nhũng hiện nay chưa được cụ thể rõ ràng, nhiều vướng mắc bất cập nhưng chậm sửa đổi, bổ sung; chưa có cơ chế đảm bảo cho việc triển khai thực hiện pháp luật về bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng người có hiệu quả trên thực tế.

Thực trạng về người tố cáo tham nhũng bị trả thù những năm gần đây diễn ra khá phổ biến ở khắp nơi, bằng nhiều hình thức như: trùm úm trù dập, phân biệt đối xử, kỳ thị mặc cảm, cô lập, xúc phạm uy tính, danh dự nhân phẩm, đánh mất vị trí việc làm, giảm thu nhập, thậm chí hành hung xâm phạm tính mạng sức khỏe, tài sản. gây ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống xã hội. Bên cạnh đó công tác tiếp nhận giải quyết tố cáo hành vi tham nhũng và phát hiện xử lý các hành vi trả thù người tố cáo tham nhũng của nhiều cơ quan chức năng nhà nước còn hạn chế; tình trạng né trách đùn đẩy nhiệm giải quyết tố cáo cho nhau dẫn đến lộ danh tính làm cho người tố cáo hành vi tham nhũng dễ bị trả thù; trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan chức năng, tổ chức, đơn vị, địa phương đối với việc 3 bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng chưa quan tâm đúng mức; vai trò, trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức đoàn thể chính trị xã hội chưa thực sự vào cuộc tích cực; chưa phát huy được tinh thần trách nhiệm của mọi công dân, cá nhân tham gia bảo vệ người tố cáo hành vi tham nhũng. Trước những yêu cầu mang tính cấp bách này chúng ta đã nhận thấy từ lâu và đặt ra những vấn đề cấp thiết lâu dài nhưng đến nay vẫn chưa có giải pháp nào hiệu quả, làm cho những tồn tại hạn chế chậm khắc phục.