Quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam - Luận án tiến sĩ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐINH THỊ HẰNG QUYỀN TỰ ĐỊNH ĐOẠT CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM Chuyên ngành: Luật Kinh tế Mã số: 9.07 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. ĐINH VĂN THANH HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu của Luận án là trung thực, đảm bảo độ tin cậy, chính xác và không trùng lặp với các công trình nghiên cứu có liên quan đã được công bố; các số liệu phục vụ cho việc phân tích, đánh giá và một số thông tin trích dẫn đều đã được chú thích nguồn gốc rõ ràng, chính xác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Đinh Thị Hằng DANH MỤC NHỮNG TỪ VIẾT TẮT ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN Từ viết tắt Nghĩa của từ viết tắt BLDS Bộ luật dân sự BLTTDS Bộ luật tố tụng dân sự BPKCTT Biện pháp khẩn cấp tạm thời CHV Chấp hành viên CHXHCN Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa HĐTPTANDTC Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao HĐXX Hội đồng xét xử LTHADS Luật Thi hành án dân sự LTCTADN Luật tổ chức tòa án nhân dân Nxb Nhà xuất bản NCQLNVLQ Người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan NNPQ Nhà nước pháp quyền PLTTGQCVADS Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự năm 1989 PTSTDS Phiên tòa sơ thẩm dân sự TAND Tòa án nhân dân TANDTC Tòa án nhân dân tối cao TTDS Tố tụng dân sự THA Thi hành án THADS Thi hành án dân sự VVDS Vụ việc dân sự VADS Vụ án dân sự VKS Viện kiểm sát VKSNDTC Viện kiểm sát nhân dân tối cao XHCN Xã hội chủ nghĩa MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu. Những vấn đề được nghiên cứu trong luận án.

Cơ sở lý thuyết nghiên cứu của đề tài luận án. 21 CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN TỰ ĐỊNH ĐOẠT CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ. Khái niệm và ý nghĩa của quyền tự định đoạt của đương sự trong TTDS. Cơ sở của quyền tự định đoạt của đương sự trong TTDS.

Nội dung quyền tự định đoạt của đương sự. Cơ chế bảo đảm quyền tự định đoạt của đương sự. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền tự định đoạt của đương sự trong TTDS. 57 Chương 3: PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ QUYỀN TỰ ĐỊNH ĐOẠT CỦA ĐƯƠNG SỰ VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN.

Thực trạng pháp luật Việt Nam về quyền tự định đoạt của đương sự trong TTDS. Thực tiễn áp dụng pháp luật về quyền tự định đoạt của đương sự trong TTDS. 103 Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN VÀ BẢO ĐẢM THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN TỰ ĐỊNH ĐOẠT CỦA ĐƯƠNG SỰ. Những định hướng hoàn thiện pháp luật về quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự.

Giải pháp hoàn thiện và bảo đảm thực hiện pháp luật về quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự. 150 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 152 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Thực hiện Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ chính trị về “Một số nhiệm vụ trọng tâm công tác Tư pháp trong thời gian tới” nhằm giải quyết một bước những hạn chế, vướng mắc bức xúc nhất của công tác tư pháp đã tồn tại trong nhiều năm qua; tiếp đó, ngày 02/06/2005, đã ban hành Nghị quyết 49-NQ/TW về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 nhằm đổi mới đồng bộ, toàn diện nền tư pháp nước nhà.

Đồng thời đề ra mục tiêu “Xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; hoạt động tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử được tiến hành có hiệu quả và hiệu lực cao”; xác định nhiệm vụ “Đổi mới việc tổ chức phiên tòa xét xử, xác định rõ hơn vị trí, quyền hạn, trách nhiệm của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng theo hướng bảo đảm tính công khai, dân chủ, nghiêm minh; nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử, coi đây là khâu đột phá của hoạt động tư pháp”. Chỉ thị số 01/2017/CT-CA ngày 18/01/2017 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao về việc triển khai, tổ chức thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm công tác Tòa án nhân dân năm 2017 đặt ra yêu cầu các Tòa án nhân dân cần đổi mới việc tổ chức phiên tòa xét xử theo đúng tinh thần cải cách tư pháp; đồng thời, giao chỉ tiêu mỗi Thẩm phán trong hệ thống Tòa án nhân dân trong năm 2017 chủ tọa xét xử ít nhất một phiên tòa rút kinh nghiệm. Báo cáo chính trị tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI tiếp tục khẳng định: “đẩy mạnh việc thực hiện Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, xây dựng hệ thống tư pháp trong sạch, vững mạnh, bảo vệ công lý, tôn trọng và bảo vệ quyền con người" [17,tr.250] Trong hệ thống các cơ quan tư pháp, Đảng ta đã xác định “Toà án có vị trí trung tâm và xét xử là hoạt động trọng tâm”[1]. Như vậy, việc ban hành chiến lược cải cách tư pháp là nhằm hướng tới mục tiêu xây dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ quốc Việt Nam XHCN, Nhà nước ta đã và đang có những hoạt động tích cực trong công cuộc cải cách Tư pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan Tư pháp, đáp 1 ứng kịp thời xu hướng phát triển của xã hội.

Hiện nay, trong xu hướng hội nhập toàn cầu thì vấn đề bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khi tham gia các quan hệ trong xã hội ngày càng được quan tâm. Nhà nước với tư cách là một chủ thể đặc biệt có chức năng quản lý xã hội đã ban hành rất nhiều văn bản pháp luật đảm bảo cho các cá nhân, tổ chức bảo vệ một cách tốt nhất các quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Do đó, cần cơ chế đề cao quyền tự định đoạt của đương sự trong TTDS, theo đó, nguyên tắc quyền tự định đoạt của đương sự là nguyên tắc cơ bản của luật tố tụng dân sự Việt Nam; đương sự được quyền tự do thể hiện ý chí của mình trong việc lựa chọn thực hiện các hành vi tố tụng nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình, được quyết định quyền, lợi ích của mình trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự. Bên cạnh việc bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự thì nguyên tắc này còn có ý nghĩa trong việc xác định rõ trách nhiệm của Tòa án trong việc đảm bảo quyền tự định đoạt của đương sự.

Tòa án phải luôn luôn tôn trọng quyền tự định đoạt của đương sự, việc thụ lý giải quyết vụ việc dân sự hoàn toàn dựa trên sự định đoạt của đương sự. Đồng thời, quyền tự định đoạt trong việc yêu cầu giải quyết việc dân sự thì đương sự chỉ yêu cầu Tòa án công nhận hay không công nhận một sự kiện pháp lý làm phát sinh, thay đổi hay chấm dứt các quyền, nghĩa vụ của họ hoặc công nhận quyền, nghĩa vụ của họ. Tòa án chỉ thụ lý giải quyết vụ án khi có đơn khởi kiện của các chủ thể, đây là phương thức đặc trưng trong việc thực hiện quyền tự định đoạt trong TTDS. Với việc khởi kiện hoặc yêu cầu giải quyết việc dân sự kịp thời thì các quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự sẽ được bảo vệ, những thiệt hại sớm được khắc phục, ngăn chặn và chấm dứt được hành vi trái pháp luật… Mặc dù nhiều điều, khoản của BLTTDS hiện hành đề cao nguyên tắc quyền tự định đoạt của đương sự trong vụ việc dân sự, nhưng cũng tại BLTTDS lại có những điều, khoản lại “làm khó” quyền tự định đoạt của đương sự, bất hợp lý, mâu thuẫn, vi phạm nguyên tắc quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự, quy định căn cứ để kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm là Khi có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng là không hợp lý theo quy định trước đây.

Bởi vì, trên thực tế nhiều trường hợp đương sự thấy có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố 2 tụng nhưng các bên vẫn đồng ý với nội dung bản án, quyết định của Toà án và tự nguyện thi hành án, nhưng bản án, quyết định đó vẫn bị người có thẩm quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm. Đây là một khiếm khuyết, là sự can thiệp quá sâu vào đời sống dân sự của đương sự, làm mất thời gian, lãng phí tiền bạc, vi phạm quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự đã được pháp luật ghi nhận và bảo vệ. Do đó, Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 2/6/2005 của Bộ Chính trị về “Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020” đã quy định “Việc bảo đảm cho đương sự thực hiện quyền quyết định và tự định đoạt luôn được tôn trọng”. Tuy nhiên, một số quy định của pháp luật TTDS hiện hành vẫn hạn chế quyền tự định đoạt của đương sự.

Để khắc phục tình trạng trên, việc nghiên cứu của luận án tiến sĩ về quyền tự định đoạt của đương sự trong TTDS sẽ góp phần để linh hoạt, mềm dẻo khi giải quyết vụ việc nhằm kết thúc vụ việc một cách nhanh chóng mà vẫn bảo đảm được quyền và lợi ích hợp pháp của họ. Luận án cũng cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho các cơ quan nhà nước có thẩm quyền tiếp tục bổ sung thêm quy định để hoàn thiện quy định chặt chẽ hơn trách nhiệm của Tòa án trong việc thụ lý, giải quyết vụ việc dân sự nhằm bảo đảm thực hiện quyền quyết định, tự định đoạt của đương sự trong TTDS và việc thực hiện nguyên tắc này trên thực tế. Do đó, nhiều vấn đề của Bộ luật TTDS, trong đó có các quy định về quyền tự định đoạt của đương sự trong TTDS vẫn cần được tiếp tục nghiên cứu làm sáng tỏ. Xuất phát từ những lý do trên đây, tác giả đã lựa chọn đề tài “Quyền tự định đoạt của đương sự trong TTDS Việt Nam” cho luận án Luật chuyên ngành Luật Kinh tế.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu luận án 2.