Luận án Tiến sĩ: Hoàn thiện Pháp luật Nhà giáo Việt Nam trong bối cảnh NN Pháp quyền

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT ĐẶNG THỊ THU HUYỀN HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ NHÀ GIÁO Ở VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ LUẬN ÁN TIẾN SỸ LUẬT HỌC HÀ NỘI, 2013 1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT ĐẶNG THỊ THU HUYỀN HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ NHÀ GIÁO Ở VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử nhà nƣớc và pháp luật Mã số: 62 38 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SỸ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Hoàng Thị Kim Quế HÀ NỘI, 2013 2 MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.1 Các nghiên cứu về hoàn thiện pháp luật Việt Nam trong bối cảnh xây 9 dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế 1.2 Các nghiên cứu về nhà giáo và hoàn thiện pháp luật về nhà giáo 11 1.3 Nhận xét chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến Đề tài Luận án 16 Chƣơng 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ NHÀ GIÁO Ở VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ 2.1 Khái niệm, đặc điểm, nội dung, vai trò của pháp luật về nhà giáo 19 2.2 Tiêu chí hoàn thiện pháp luật về nhà giáo ở Việt Nam trong bối cảnh 42 xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế 2.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc hoàn thiện pháp luật về nhà giáo ở 58 Việt Nam trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế 2.4 Pháp luật nhà giáo nước ngoài và những gợi mở cho quá trình hoàn 64 thiện pháp luật về nhà giáo ở Việt Nam trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế Chƣơng 3. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ VIỆC THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ NHÀ GIÁO Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 3.1 Quá trình phát triển của pháp luật về nhà giáo ở Việt Nam 82 3.

Thực trạng pháp luật về nhà giáo ở Việt Nam hiện nay 89 3.3 Thực tiễn thực hiện pháp luật về nhà giáo ở Việt Nam và những vấn 102 đề pháp lý đặt ra hiện nay 3 3.4 Nguyên nhân của các hạn chế, bất cập của pháp luật về nhà giáo và 125 việc thực hiện pháp luật về nhà giáo ở Việt Nam hiện nay Chƣơng 4. QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ NHÀ GIÁO Ở VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ 4.1 Sự cần thiết hoàn thiện pháp luật về nhà giáo ở Việt Nam trong bối 135 cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế 4.2 Quan điểm hoàn thiện pháp luật về nhà giáo ở Việt Nam trong bối 142 cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế 4.3 Giải pháp hoàn thiện pháp luật về nhà giáo ở Việt Nam trong bối cảnh 151 xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế KẾT LUẬN 191 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN 193 QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 194 PHỤ LỤC 207 4 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của Đề tài nghiên cứu Phát triển giáo dục được Đảng và Nhà nước xác định là quốc sách hàng đầu, nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã xác định việc đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế là một trong ba đột phá chiến lược trong đó đổi mới cơ chế quản lý giáo dục, phát triển đội ngũ nhà giáo là khâu then chốt.

Dân tộc ta có truyền thống tôn sư trọng đạo, nhà giáo được xã hội tôn vinh và nghề dạy học là một “nghề cao quý nhất trong các nghề cao quý” [50, tr. Trong hơn 60 năm xây dựng nền giáo dục mới, Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương, chính sách nhằm xây dựng và phát triển đội ngũ nhà giáo đáp ứng yêu cầu phát triển giáo dục. Cả nước hiện có hơn một triệu nhà giáo ở các cấp học và trình độ đào tạo khác nhau. Đội ngũ này đã có những đóng góp to lớn vào việc nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước, tiếp tục truyền thống văn hiến của dân tộc.

Tuy nhiên, hiện nay đội ngũ này vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập cả về số lượng, cơ cấu, chất lượng mà một trong những nguyên nhân cơ bản của các hạn chế, bất cập đó chính là việc quản lý nhà nước bằng pháp luật đối với các quan hệ liên quan đến nhà giáo chưa toàn diện và chưa thực sự hiệu quả. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, quản lý nhà nước về giáo dục nói chung và về nhà giáo nói riêng đang cần có sự thay đổi căn bản và toàn diện nhằm đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế trên các phương diện. Pháp luật về nhà giáo hiện hành gồm rất nhiều quy phạm pháp luật nằm trong các văn bản có giá trị pháp lý khác nhau, do nhiều cơ quan ban hành ở nhiều thời điểm. Chỉ tính riêng từ khi ban hành Luật Giáo dục 1998 đến nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã soạn thảo và ban hành hơn 80 văn bản quy phạm 5 pháp luật về nhà giáo.

Nếu tính cả các văn bản ban hành trước đó và văn bản do cơ quan khác ban hành đang còn hiệu lực thì số lượng văn bản quy phạm pháp luật về nhà giáo lên tới 130 văn bản. Các văn bản này nhìn chung đã điều chỉnh các quan hệ cơ bản liên quan đến nhà giáo, tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc xây dựng và phát triển đội ngũ nhà giáo song tản mạn, thiếu tính hệ thống, tính đồng bộ, giá trị pháp lý chưa cao. So với yêu cầu quản lý đội ngũ nhà giáo hiện nay và phát triển đội ngũ nhà giáo trong tình hình mới thì pháp luật về nhà giáo còn nhiều điểm trống hoặc còn mờ nhạt. Pháp luật về nhà giáo chưa thể chế đầy đủ các quan điểm của Đảng và Nhà nước về nhà giáo trên tinh thần giáo dục là quốc sách hàng đầu, nhà giáo là lực lượng lao động xã hội đặc biệt giữ vai trò quyết định trong việc bảo đảm chất lượng giáo dục.

Nhiều vấn đề cơ bản nhưng chưa được quy định hoặc đã quy định nhưng chưa toàn diện như các chế độ, chính sách mang tính đặc thù đối với nhà giáo và tôn vinh nghề dạy học; vấn đề nhà giáo ở các cơ sở giáo dục ngoài công lập; quy định về người nước ngoài vào giảng dạy ở Việt Nam; vấn đề chuẩn nghề nghiệp của nhà giáo; chức danh và tiêu chuẩn chức danh của nhà giáo; quy định về đạo đức nhà giáo; vấn đề quy hoạch đội ngũ nhà giáo vv…. Một số vấn đề mới trong kinh nghiệm xây dựng đội ngũ nhà giáo của nước ngoài như: chứng chỉ hành nghề của nhà giáo, hiệp hội nhà giáo, sát hạch nhà giáo, đào tạo và bồi dưỡng nhà giáo… chưa được nghiên cứu vận dụng trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay. Ngày nay, vai trò của nhà giáo với tư cách là nhân tố quyết định trong việc bảo đảm chất lượng giáo dục đã được khẳng định không chỉ bằng lý luận mà bằng các công trình nghiên cứu khoa học cụ thể. Các công trình này chỉ ra rằng chính phẩm chất và năng lực của đội ngũ nhà giáo tạo nên sự khác biệt về kết quả giáo dục giữa trường này với trường khác.

Nhà giáo thường được nhìn nhận dưới góc độ là nhà chuyên môn trong nghề dạy học, là mẫu người về phẩm cách để học sinh noi theo và xét đến cùng chất lượng giáo dục của 6 mọi nhà trường đều phụ thuộc vào trình độ năng lực và phẩm chất đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ nhà giáo. Các nhân tố khác phát huy tác dụng đến mức độ nào đều phụ thuộc vào vai trò chủ thể của nhà giáo. Một trong những mục tiêu cơ bản của việc nâng cao chất lượng giáo dục hiện nay là xây dựng và phát triển được đội ngũ đông đảo các nhà giáo giỏi và yêu nghề. Muốn vậy, phải có những thay đổi cơ bản trong đào tạo, bồi dưỡng, sử dụng, đãi ngộ và tạo động lực cho nhà giáo thông qua các chính sách của Nhà nước.

Pháp luật về nhà giáo phải tạo hành lang pháp lý để định hướng và triển khai có hiệu quả yêu cầu nêu trên. Từ yêu cầu khách quan của việc hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện nay và tính cấp thiết đặt ra đối với việc phát triển sự nghiệp giáo dục, phát triển đội ngũ nhà giáo đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục trong bối cảnh hội nhập quốc tế, nghiên cứu sinh đã lựa chọn Đề tài “Hoàn thiện pháp luật về nhà giáo ở Việt Nam trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” để thực hiện Luận án Tiến sỹ Luật học. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của Luận án là các vấn đề lý luận về nhà nước pháp quyền, lý luận về xây dựng pháp luật, thực trạng đội ngũ nhà giáo và pháp luật về nhà giáo ở Việt Nam; quan điểm của Đảng về giáo dục và nhà giáo; pháp luật nhà giáo của một số nước và một số văn kiện quốc tế về nhà giáo. Các nội dung này nằm trong các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả, các báo cáo, các văn bản pháp luật do nhiều cơ quan ban hành trong các giai đoạn khác nhau.

Luận án tập trung nghiên cứu về hoàn thiện pháp luật trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền và hội nhập quốc tế áp dụng cho một nhóm đối tượng chủ thể có vị trí, vai trò quan trọng trong xã hội là nhà giáo. Trên cơ sở các nghiên cứu lý luận và thực tiễn, Luận án khái quát hóa về các đặc điểm, 7 vai trò, tiêu chí hoàn thiện pháp luật về nhà giáo cùng với các quan điểm, nội dung và giải pháp hoàn thiện pháp luật về nhà giáo trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.