Hoàn thiện pháp luật về lao động chưa thành niên trong hội nhập quốc tế - Luận án TS Luật học

ĐẠI HỌC THIÊN HÀ NỘI KHOA LUẬT *** NGUYỄN ĐÌNH NHÂM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ LAO ĐỘNG CHƯA THÀNH NIÊN TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP QUỐC TẾ LUẬN ÁN TIẾN SỸ LUẬT HỌC HÀ NỘI-2024 ĐẠI HỌC THIÊN HÀ NỘI KHOA LUẬT *** NGUYỄN ĐÌNH NHÂM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ LAO ĐỘNG CHƯA THÀNH NIÊN TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP QUỐC TẾ Chuyên ngành: Luật Kinh tế Mã số: 62.01 LUẬT ÁN TIẾN SỸ LUẬT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. ĐÀO THỊ HẰNG HÀ NỘI-2024 MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 CHƢƠNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGƢỜI LAO ĐỘNG 12 CHƢA THÀNH NIÊN VÀ PHÁP LUẬT VỀ NGƢỜI LAO ĐỘNG CHƢA THÀNH NIÊN TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP QUỐC TẾ.1 Ngƣời lao động chƣa thành niên – một loại lao động có đặc 12 điểm riêng 1.1 Khái niệm người lao động chưa thành niên 12 1.2 Đặc điểm của người lao động chưa thành niên 28 1.3 Phân loại người lao động chưa thành niên 31 1.2 Điều chỉnh pháp luật đối với ngƣời lao động chƣa thành niên 35 trong điều kiện hội nhập quốc tế 1.1 Mục đích, ý nghĩa của việc điều chỉnh pháp luật đối với người 35 lao động chưa thành niên 1.2 Nguyên tắc điều chỉnh pháp luật đối với người lao động chưa 38 thành niên 1.3 Nội dung điều chỉnh pháp luật đối với người lao động chưa thành 45 niên 1.3 Tác động của hội nhập quốc tế đối với pháp luật về ngƣời lao 72 động chƣa thành niên Kết luận Chƣơng 1 80 CHƢƠNG 2. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ NGƢỜI LAO ĐỘNG 82 CHƢA THÀNH NIÊN 2.1 Nhóm quy định pháp luật liên quan đến việc tạo cơ sở, tiền 82 đề và thiết lập quan hệ lao động 2.2 Nhóm quy định pháp luật trong quá trình tham gia và chấm 104 dứt quan hệ lao động 2.3 Nhóm quy định pháp luật về thanh tra, xử lý vi phạm và giải 136 quyết tranh chấp lao động Kết luận Chƣơng 2 143 CHƢƠNG 3.

HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ 145 NGƢỜI LAO ĐỘNG CHƢA THÀNH NIÊN TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP QUỐC TẾ 3.1 Yêu cầu hoàn thiện pháp luật về ngƣời lao động chƣa thành 145 niên 3.2 Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về ngƣời lao 153 động chƣa thành niên Kết luận Chƣơng 3 192 KẾT LUẬN 194 NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 197 TÀI LIỆU THAM KHẢO 198 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trước năm 1986 là thời kỳ của nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung, xã hội vẫn duy trì các giá trị truyền thống của gia đình, làng quê và họ hàng thân thích. Truyền thống đó góp phần quan trọng trong việc giáo dục và chăm sóc các em chưa thành niên. Các em thường tham gia phụ giúp gia đình thực hiện một số công việc như chăn trâu, lấy nước, nấu cơm, làm việc vặt trong gia đình.Đây là giai đoạn hầu như không có hiện tượng người chưa thành niên phải tham gia lao động.

Từ năm 1986 Việt Nam bắt đầu quá trình đổi mới nền kinh tế. Cuộc cải cách kinh tế dẫn đến một phần nguồn chi bao cấp cho khu vực xã hội bị cắt giảm, trong đó có giáo dục, y tế. Nhiều gia đình không có khả năng cho con đi học nên tỷ lệ trẻ em bỏ học tăng, dịch vụ y tế khó tiếp cận cho nhóm yếu thế. Đây là một trong những nguyên nhân làm phát sinh hiện tượng lao động chưa thành niên.

Mặt khác, thời kỳ này kinh tế hộ gia đình, kinh tế tư nhân được mở rộng phát triển đã thu hút nhiều loại hình lao động, trong đó có lao động chưa thành niên. Để điều chỉnh vấn đề trên và đảm bảo phù hợp với những đặc thù về tâm, sinh lý, sức khỏe, nhận thức của người chưa thành niên, Bộ Luật lao động và một số văn bản hướng dẫn đã có những quy định riêng về người lao động chưa thành niên, nhưng thực tế thực hiện vẫn còn nhiều vấn đề bất cập. Theo Báo cáo kết quả khảo sát của Cục An toàn lao động năm 2006 và Báo cáo kết quả thanh tra của Thanh tra Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội, từ năm 2007 đến năm 2010 vẫn có tình trạng người chưa thành niên phải làm nghề, công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm, người sử dụng lao động còn vi phạm quy định về giao kết hợp đồng lao động, thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi, tiền lương, an toàn lao động, vệ sinh lao động,…đối với người lao động chưa thành niên, thậm chí có lúc, có nơi ở mức độ nghiêm trọng, ảnh hưởng lớn đến sự phát triển về thể lực, trí tuệ và nhân cách của đối tượng này. Ngoài ra, trong điều kiện hội nhập quốc tế hiện nay, việc vi phạm quy định về sử dụng lao động chưa thành niên còn ảnh hưởng tới cam kết của Việt Nam về thực hiện Công ước số 138 về độ tuổi tối thiểu làm việc và Công ước số 182 về cấm và hành động ngay lập tức để xoá bỏ các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất, ảnh hưởng tới việc xuất khẩu hàng hoá của các doanh nghiệp.

Thực trạng này xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Một mặt, xuất phát từ nhu cầu khách quan của thị trường lao động, người sử dụng lao động vì lợi ích kinh tế trước mắt muốn tận dụng nguồn lao động chưa thành niên để trả công rẻ, dễ sai khiến. Mặt khác, do nhu cầu chủ quan của người chưa thành niên, từ sức ép về việc làm, từ nghèo đói mà chấp nhận cả những công việc không phù hợp với mình. Tuy nhiên, cũng không thể không kể đến một nguyên nhân quan trọng là pháp luật về người lao động chưa thành niên còn bộc lộ những bất cập, hạn chế nhất định làm ảnh hưởng đến hiệu quả điều chỉnh.

Các quy định hiện hành liên quan trực tiếp đến riêng người lao động chưa thành niên không nhiều (từ Điều 119 đến Điều 122 Bộ Luật lao động năm 1994 và ba Thông tư hướng dẫn, chủ yếu quy định về: ngành nghề, công việc cấm sử dụng lao động chưa thành niên và ngành nghề, công việc được nhận trẻ em chưa đủ 15 tuổi vào làm việc) và cũng chưa có sự rõ ràng. Đồng thời, quy định về người lao động chưa thành niên từ khi được ban hành đến nay ít được đổi mới. Ngoài ra, quy định giữa Bộ Luật lao động với một số văn bản pháp luật khác liên quan đến vấn đề này (Ví dụ Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em) còn có sự mâu thuẫn, chưa thống nhất.Điều này gây khó khăn cho việc áp dụng và thực hiện pháp luật trên thực tế, đặc biệt với những người làm chính sách, những người trực tiếp áp dụng các quy định về người lao động chưa thành niên. Công tác điều tra, thống kê, nghiên cứu về thực trạng áp dụng pháp luật đối với người lao động chưa thành niên còn chưa được chú trọng, chưa có sự tổng kết, đúc rút kinh nghiệm thực tiễn áp dụng pháp luật đối với người lao động chưa thành niên một cách toàn diện và khách quan.

Thêm nữa với những áp lực và đòi hỏi của quá trình hội nhập quốc tế 2 cho những yêu cầu về tiêu chuẩn lao động quốc tế trong quan hệ thương mại đã tạo ra nhiều sức ép với chính sách và pháp luật về vấn đề lao động nói chung và lao động chưa thành niên nói riêng. Đây cũng là những lý do để nghiên cứu sinh chọn vấn đề “Hoàn thiện pháp luật về lao động chưa thành niên trong điều kiện hội nhập quốc tế” làm đề tài luận án tiến sỹ luật học. Tình hình nghiên cứu Vấn đề người lao động chưa thành niên hay lao động trẻ em trong thời gian gần đây đã thu hút được sự quan tâm của cộng đồng quốc tế cũng như của nhiều quốc gia và đã được tổ chức nghiên cứu ở các phạm vi khác nhau. Trên bình diện thế giới có thể kể đến một số công trình như “Nghiên cứu tổng hợp về lao động trẻ em ở Philippin” của Viện nghiên cứu lao động Philippin năm 1994, đã phân tích những nguyên nhân và đề xuất về chính sách, pháp luật để loại bỏ việc tuyển dụng trái phép trẻ em dưới 15 tuổi hoặc tuyển dụng những người dưới 18 tuổi làm công việc độc hại.

Tuy nhiên, những đề xuất này chỉ mang tính định hướng, chưa đưa ra những đề xuất cụ thể về quy định pháp luật [102]. Công trình nghiên cứu “Tổng quan về lao động trẻ em giúp việc gia đình ở Châu Á” của tác giả Bharati Pflug (2002) đã xác định nguyên nhân, hậu quả, những mặt tiêu cực của trẻ em lao động giúp việc gia đình cũng như đề xuất những kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về lao động trẻ em giúp việc gia đình ở 3 quốc gia Indonesia, Nepal, Thái Lan. Tuy nhiên, nghiên cứu lại chỉ giới hạn trong phạm vi lao động giúp việc gia đình [92]. Báo cáo „”Chấm dứt lao động trẻ em: trong tầm tay” của Tổ chức lao động quốc tế (2006) đã đưa ra một bức tranh tổng thể về tình hình lao động trẻ em ở nhiều khu vực trên thế giới cũng như chỉ ra những nỗ lực của nhiều quốc gia trong việc ngăn chặn và loại bỏ các hình thức lao động trẻ em tồi tệ.

Báo cáo cũng kiến nghị các quốc gia thực hiện các chính sách kinh tế, giáo dục, xoá đói giảm nghèo cần thiết nhằm loại bỏ lao động trẻ em. Tuy nhiên, báo cáo chủ yếu mang tính kinh tế, xã hội và mới chỉ dừng lại ở việc khuyến 3 nghị xây dựng các chương trình hành động chung ở cấp quốc gia, chưa đi sâu vào khía cạnh luật pháp nhằm loại bỏ các hình thức lao động trẻ em tồi tệ [101]. Ở Việt Nam, vấn đề người lao động chưa thành niên được đề cập trực tiếp trong các giáo trình Luật lao động của một số cơ sở đào tạo luật như Trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật Đại học quốc gia Hà Nội, Khoa Luật Đại học Cần Thơ…Trong các giáo trình này, vấn đề người lao động chưa thành niên được đề cập rất ngắn gọn và thường nằm xen kẽ trong các nội dung về học nghề, tiền lương, thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi…Do được thể hiện dưới hình thức giáo trình nên các nội dung này chủ yếu là sự cụ thể hoá các quy định của pháp luật, không nghiên cứu sâu và toàn diện về người lao động chưa thành niên. Dưới góc độ khoa học, cho đến nay, vấn đề người lao động chưa thành niên được đề cập trong nghiên cứu của một số cơ quan, tổ chức, cá nhân hay trong các bài báo, bài viết về lao động chưa thành niên hoặc một số luận văn đã công bố.