Vai trò xã hội của Nho giáo ở Việt Nam từ TK XV đến nửa đầu TK XIX

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHẠM THỊ LAN VAI TRÒ XÃ HỘI CỦA NHO GIÁO Ở VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ XV ĐẾN NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC HÀ NỘI - 2017 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHẠM THỊ LAN VAI TRÒ XÃ HỘI CỦA NHO GIÁO Ở VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ XV ĐẾN NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX Chuyên ngành: Triết học Mã số: 62 22 03 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TRẦN NGUYÊN VIỆT HÀ NỘI - 2017 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 7 Chương 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Các công trình khoa học nghiên cứu về Nho giáo.

Các công trình nghiên cứu một số vấn đề về vai trò xã hội của Nho giáo. Các công trình nghiên cứu về Nho giáo ở Việt Nam và vai trò xã hội của Nho giáo ở Viêt Nam từ thế kỷ XV đến nửa đầu thế kỷ XIX. Các công trình nghiên cứu về giá trị, hạn chế của Nho giáo giai đoạn từ thế kỷ XV đến nửa đầu thế kỷ XIX. Khái quát những kết quả nghiên cứu từ các công trình nói trên và những nhiệm vụ chủ yếu cần tiếp tục giải quyết trong luận án.1 Những kết quả nghiên cứu đạt được từ các công trình nói trên.2 Những nhiệm vụ chủ yếu cần tiếp tục giải quyết trong luận án.

29 Kết luận chương 1. 29 Chương 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ NHO GIÁO VÀ VAI TRÒ XÃ HỘI CỦA NÓ. Khái quát về Nho giáo. Sự ra đời và các giai đoạn lịch sử cơ bản của Nho giáo.

Những nội dung tư tưởng cơ bản của Nho giáo. Về vai trò xã hội của Nho giáo .1 Khái niệm vai trò xã hội và vai trò xã hội của Nho giáo. Vai trò xã hội của Nho giáo trên một số phương diện chủ yếu. 49 Kết luận chương 2.

65 Chương 3: MỘT SỐ NỘI DUNG CHỦ YẾU TRONG VAI TRÒ XÃ HỘI CỦA NHO GIÁO Ở VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ XV ĐẾN NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX66 3. Vài nét khái quát về sự du nhập và tiếp biến tư tưởng của Nho giáo ở Việt Nam. Về sự du nhập của Nho giáo vào Việt Nam .2 Sự tiếp biến tư tưởng của Nho giáo trong lịch sử Việt Nam. Vài nét khái quát về tình hình kinh tế, chính trị - xã hội, văn hóa và tư tưởng của xã hội phong kiến Việt Nam từ thế kỷ XV đến nửa đầu thế kỷ XIX.

Vai trò xã hội của Nho giáo dưới thời Hậu Lê. Vai trò của Nho giáo trong lĩnh vực chính trị. Vai trò của Nho giáo trong lĩnh vực kinh tế. Vai trò của Nho giáo trong lĩnh vực đạo đức.

Vai trò của Nho giáo trong lĩnh vực giáo dục- khoa cử. Vai trò của Nho giáo dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX. Vai trò của Nho giáo trong lĩnh vực chính trị. Vai trò của Nho giáo trong lĩnh vực kinh tế .Vai trò của Nho giáo trong lĩnh vực đạo đức.

Vai trò của Nho giáo trong lĩnh vực giáo dục – khoa cử .119 Kết luận chương 3 .123 Chương 4: ĐẶC ĐIỂM, GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ TRONG VIỆC THỰC HIỆN VAI TRÒ XÃ HỘI CỦA NHO GIÁO Ở VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ XV ĐẾN NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX. Khái quát chung về đặc điểm vai trò xã hội của Nho giáo ở Việt Nam từ thế kỷ XV đến nửa đầu thế kỷ XIX. Một số giá trị và hạn chế của Nho giáo trong việc thực hiện vai trò xã hội ở nước ta giai đoạn từ thế kỷ XV đến nửa đầu thế kỷ XIX. Về giá trị.

Về hạn chế .142 Kết luận chương 4. 152 TÀI LIỆU THAM KHẢO. L o chọn ề t i Nho giáo là học thuyết chính trị - xã hội do Khổng Tử sáng lập ở Trung Quốc thời Xuân Thu – Chiến Quốc và được du nhập vào Việt Nam cách đây khoảng hơn hai ngàn năm. Từ một học thuyết đề cao yếu tố đạo đức hơn pháp luật, thiết lập trật tự xã hội trên cơ sở giáo dục, giáo huấn con người để nó có kiến thức về đạo của thánh hiền mà tuân thủ vô điều kiện vào tầng lớp thống trị, Nho giáo đã được chính quyền đô hộ phương Bắc sử dụng làm công cụ thống trị thuộc địa,mục đích cột chặt sự lệ thuộc của nhân dân ta vào nhà Hán.

Tuy nhiên, trải qua một quá trình tiếp biến lâu dài với các yếu tố bản địa và các học thuyết khác đang hiện diện ở nước ta thời bấy giờ, Nho giáo dần được nhân dân ta tiếp thu những giá trị thiết thực của nó và trên thực tế, nó đã gắn liền với sự hình thành, phát triển và trở thành bệ đỡ hệ tư tưởng của chế độ phong kiến Việt Nam. Mặt khác, trong quá trình tồn tại và tiếp biến đó, Nho giáo đã có sự biến đổi và tham gia vào quá trình hình thành các giá trị truyền thống của Việt Nam. Đặc biệt, từ khi Nho giáo được độc tôn từ thời Lê sơ, Nho giáo đã đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập trật tự kỷ cương phép nước thông qua đường lối trị nước của các triều đại phong kiến. Từ thời Lê sơ, đường lối trị nước được hình thành và phát triển dựa trên sự kết hợp đức trị với pháp trị mà về thực chất, là sự giáo hóa (vương đạo) kết hợp với sự bắt buộc chấp hành luật pháp của nhà nước ban hành (bá đạo).

Luật pháp ở đây không phải hoàn toàn mang tính nghiêm khắc, nặng về hình phạt của Pháp gia, mà trên thực tế, là luật pháp hóa các chuẩn mực đạo đức của Nho giáo. Chính vì vậy, có thể nói, nhờ đường lối trị nước như vậy mà Nho giáo đã thể hiện vai trò to lớn của nó trong đời sống tinh thần của xã hội. Từ trước tới nay, phần nhiều các công trình nghiên cứu về Nho giáo đều có chung cách gọi, thay vì gọi nó là học thuyết chính trị - xã hội bằng học thuyết chính trị - đạo đức. Sự xác nhận như vậy là hoàn toàn hợp lý do nội hàm khái niệm tăng lên khi phân biệt nó với các học thuyết chính trị - xã hội khác như Pháp gia.

Cũng là những học thuyết chính trị - xã hội, nhưng Nho 3 giáo đề cao đạo đức hơn pháp luật, coi đạo đức cá nhân và xã hội qua các mối quan hệ người như nhân luân, ngũ luân, tam cương và các chuẩn mực đạo đức bất di bất dịch gọi là ngũ thường: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín và sử dụng chúng vào việc thực hiện mục đích chính trị, đó là thiết lập trật tự xã hội và hướng tới xây dựng mô hình xã hội lý tưởng. Chính vì vậy, đa phần các công trình nghiên cứu nói trên đều tập trung làm rõ trách nhiệm [đạo đức] của Nho giáo theo tinh thần “quốc gia hưng vong, sĩ phu hữu trách”. Theo đó, trách nhiệm xã hội, ở mức độ xác định, được đồng nghĩa với trách nhiệm đạo đức. Trên thực tế không phải hoàn toàn như vậy.

Mối liên hệ hữu cơ, lấy đạo đức làm tiền đề căn bản cho chính trị về thực chất chỉ là những bộ phận cấu thành của Nho giáo. Sở dĩ chúng tôi đưa ra nhận định như vậy là vì trong học thuyết này còn những bộ phận khác cũng được các triều đại phong kiến phương Đông, trong đó có Việt Nam chú trọng để ngoài lĩnh vực hệ tư tưởng, còn có những lĩnh vực cụ thể mà Nho giáo đề cập tới mà các triều đại phong kiến đó vận dụng một cách gián tiếp hay trực tiếp. Tuy nhiên, trong việc thực hiện các vai trò xã hội ở giai đoạn thịnh vượng với những điều kiện thuận lợi mà các triều đại phong kiến dành cho Nho giáo, bản thân học thuyết này cũng như bất kỳ học thuyết chính - trị xã hội khác, đều không tránh khỏi những hạn chế nhất định, thậm chí trở thành nguyên nhân dẫn đến sự sụp đổ của một triều đại. Do đó, việc phân tích những giá trị và hạn chế của nó trong lịch sử để trên cơ sở đó rút ra bài học thiết thực cho lĩnh vực quản lý xã hội hiện đại cũng là một trong những vấn đề cấp bách.

Trên tinh thần đó, việc nghiên cứu vai trò xã hội của Nho giáo nói chung, ở Việt Nam dưới chế độ phong kiến từ thế kỷ XV đến nửa đầu thế kỷ XIX, theo chúng tôi, là việc làm ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp thiết. Vì vậy, chúng tôi lựa chọn vấn đề về “Vai trò xã hội của Nho giáo ở Việt Nam từ thế kỷ XV đến nửa đầu thế kỷ XIX” làm đối tượng nghiên cứu của luận án, với hy vọng góp phần làm sáng tỏ thêm vai trò của Nho giáo trong giai đoạn đó. Mục ích v nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.1 c đ ch nghiên cứu: 4 Luận án làm rõ vai trò xã hội của Nho giáo ở Việt Nam từ thế kỷ thứ XV đến nửa đầu thế kỷ XIX với tư cách là học thuyết triết học xã hội, trên cơ sở đó chỉ ra những đặc điểm, giá trị và hạn chế của nó đối với xã hội phong kiến Việt Nam đương thời. 2 2 Nhiệm v nghiên cứu: Để thực hiện được mục đích đề ra ở trên, luận án có các nhiệm vụ cơ bản sau đây: - Thứ nhất, trình bày khái quát về Nho giáo và vai trò xã hội của Nho giáo với tư cách một học thuyết triết học xã hội trên một số phương diện chủ yếu.

- Thứ hai, phân tích và làm rõ một số nội dung chủ yếu trong vai trỏ xã hội của Nho giáo ở Việt Nam giai đoạn từ thế kỷ XV đến nửa đầu thế kỷ XIX. - Thứ ba, phân tích làm rõ những đặc điểm, giá trị và hạn chế của Nho giáo trong việc thực hiện vai trò xã hội của nó giai đoạn từ thế kỷ XV đến nửa đầu thế kỷ XIX. Đối tư ng v ph m vi nghiên cứu của Luận án 3.1 Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận án là vai trò xã hội của Nho giáo ở Việt Nam từ thế kỷ XV đến nửa đầu thế kỷ XIX.