Luận án tiến sĩ: Thành phố Thanh Hóa - Quá trình hình thành và phát triển (1804-2010) - Nguyễn Thị Thu Hà

§¹i häc Quèc gia hµ Néi Tr­êng §¹i häc khoa häc x· héi vµ nh©n v¨n ------------  ------------ NguyÔn thÞ thu hµ THµNH PHè thanh ho¸ - QU¸ TR×NH H×NH THµNH Vµ PH¸T TRIÓN Tõ N¡M 1804 §ÕN N¡M 2010 LuËn ¸n tiÕn sÜ lÞch sö Hµ Néi - 2015 §¹i häc Quèc gia hµ Néi Tr­êng §¹i häc khoa häc x· héi vµ nh©n v¨n ------------  ------------ NguyÔn thÞ thu hµ THµNH PHè thanh ho¸ - QU¸ TR×NH H×NH THµNH Vµ PH¸T TRIÓN Tõ N¡M 1804 §ÕN N¡M 2010 Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 62.13 LuËn ¸n tiÕn sÜ lÞch sö Ng­êi h­íng dÉn khoa häc: PGS.TS NguyÔn §×nh Lª Hµ Néi - 2015 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong dự thảo luận án là trung thực và chưa từng ai công bố. Những luận điểm mà luận án kế thừa của những người đi trước đều ghi rõ xuất xứ và tên tác giả đã đưa ra luận điểm đó. Hà Nội, tháng năm 2015 Tác giả luận án NCS.

Nguyễn Thị Thu Hà LỜI CẢM ƠN Hoàn thành dự thảo luận án Tiến sĩ với đề tài: “Thành phố Thanh Hóa - Qúa trình hình thành và phát triển từ năm 1804 đến năm 2010”, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn: PGS.TS Nguyễn Đình Lê, người đã hướng dẫn, đóng góp ý kiến cho tôi trong suốt quá trình làm luận án. Tập thể các Giáo sư, Tiến sĩ, giảng viên Bộ môn Lịch sử Việt Nam Cận - hiện đại và Khoa Lịch sử của Trường Đại học KHXH&NV (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã tận tình giúp đỡ về chuyên môn, cả trong học tập và nghiên cứu khoa học suốt quá trình tôi làm Nghiên cứu sinh. Phòng Khoa học và Sau đại học của Trường Đại học KHXH&NV (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã giúp đỡ về thủ tục hành chính trong quá trình tôi học, viết và bảo vệ luận án. Tập thể giảng viên Khoa Khoa học Xã hội và cán bộ các Phòng, Ban của Trường Đại học Hồng Đức đã động viên giúp đỡ tôi cả về mặt tinh thần và vật chất trong suốt quá trình tôi công tác tại Trường cũng như trong thời gian làm Nghiên cứu sinh.

Cán bộ các phòng ban của Uỷ ban, Thành uỷ thành phố Thanh Hoá; cán bộ và nhân dân các phường Đông Thọ, Điện Biên, Đông Sơn, Trường Thi… đã giúp đỡ tôi trong các chuyến đi điền dã ở các địa phương này. Cán bộ và nhân viên Phòng Tư liệu khoa Lịch sử Trường Đại học KHXH&NV, Thư viện Quốc gia, Thư viện Tổng hợp Thanh Hoá, Ban Nghiên cứu và biên soạn lịch sử Thanh Hoá đã cung cấp nhiều tài liệu trong qúa trình tôi thực hiện bản luận án của mình. Xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất của tôi! Tác giả luận án MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục đích nghiên cứu của luận án. Nhiệm vụ, đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận án. Phương pháp nghiên cứu. Nguồn tài liệu của luận án.

Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ THÀNH PHỐ THANH HOÁ VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tổng quan về tình hình nghiên cứu.

Những tài liệu nghiên cứu về đô thị ở Việt Nam và nghiên cứu gián tiếp đến thành phố Thanh Hoá. Những tài liệu nghiên cứu trực tiếp đến thành phố Thanh Hoá. Cơ sở lý luận, hướng tiếp cận luận án. Cơ sở lý luận về đô thị.

Cơ sở lý luận của Luận án. Hướng tiếp cận của Luận án. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu. Vị trí địa lý và nguồn lực tự nhiên.

Quá trình hình thành và tên gọi. Truyền thống lịch sử và văn hoá. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN THÀNH PHỐ THANH HÓA TỪ 1804 ĐẾN 1884. Những tiền đề cho sự hình thành tỉnh lỵ Thanh Hoá.

Từ Dương Xá đến trấn thành Thọ Hạc. Vị thế của trấn thành Thọ Hạc. Kinh tế ở tỉnh lỵ Thanh Hoá từ năm 1804 đến năm 1884. Tình hình ruộng đất và kinh tế nông nghiệp.

Tình hình thủ công nghiệp từ năm 1804 đến năm 1884. Thương nghiệp từ năm 1804 đến năm 1884. Tình hình giao thông vận tải từ năm 1804 đến năm 1884. Tình hình chính trị - xã hội và văn hoá - giáo dục ở tỉnh lỵ Thanh Hoá từ năm 1804 đến năm 1884.

Tình hình chính trị - xã hội. Tình hình văn hoá - giáo dục khoa cử ở tỉnh lỵ Thanh Hoá. THÀNH PHỐ THANH HOÁ TRONG THỜI KỲ THUỘC ĐỊA (1884-1945). Thực dân Pháp chiếm đóng thành Thanh Hoá.

Từ đô thị Thanh Hoá đến sự ra đời của thành phố Thanh Hoá. Quá trình thành lập đô thị Thanh Hoá. Sự ra đời của thành phố Thanh Hoá. Những chuyển biến của thành phố Thanh Hoá thời kỳ thuộc địa (1884-1945).

Quy hoạch, xây dựng cơ sở hạ tầng và đầu tư của Pháp vào thành phố Thanh Hoá. Những chuyển biến về kinh tế từ 1884 đến 1945. Những biến chuyển về chính trị - xã hội. Những biến chuyển về văn hoá, giáo dục.

Các phong trào yêu nước ở thành phố Thanh Hoá từ cuối thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám năm 1945. THÀNH PHỐ THANH HOÁ TỪ NĂM 1945 ĐẾN NĂM 2010. Thành phố Thanh Hoá trong giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ (1945 - 1975). Hoàn cảnh lịch sử.

Không gian đô thị và tổ chức hành chính giai đoạn 1945 - 1975. Tình hình kinh tế. Tình hình chính trị - xã hội, văn hoá - giáo dục và y tế. Sự phát triển của thành phố Thanh Hoá từ năm 1975 đến năm 2010.

Những điều kiện lịch sử tác động đến sự phát triển của thành phố Thanh Hóa. Không gian đô thị và tổ chức hành chính giai đoạn 1975 - 2010. Tình hình kinh tế. Tình hình chính trị - xã hội, văn hoá - giáo dục, y tế và môi trường.

145 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài Thanh Hoá là một vùng đất cổ, có diện tích rộng lớn, đa tộc người. Trong tiến trình lịch sử dân tộc Việt Nam, Thanh Hoá luôn luôn giữ một vị trí quan trọng trên mọi phương diện cả về chính trị, kinh tế, văn hoá - xã hội.

Vì thế, việc xây dựng và xác lập khu vực hành chính - thủ phủ để quản lý vùng đất này được hình thành từ rất sớm. Tính từ đời vua Gia Long - người chính thức đặt nền móng cho sự ra đời của tỉnh lỵ Thanh Hoá đến nay thành phố Thanh Hoá có lịch sử hơn hai thế kỷ. Trong hơn hai thế kỷ qua thành phố Thanh Hoá không ngừng vận động và phát triển, góp phần quan trọng vào sự phát triển chung của tỉnh, khu vực và đất nước. Thực tế từ năm 1804, khu vực Thọ Hạc huyện Đông Sơn đã trở thành trung tâm kinh tế, chính trị, văn hoá - xã hội của cộng đồng cư dân xứ Thanh, góp phần quan trọng để vua Gia Long và các ông vua kế vị của triều Nguyễn củng cố vương quyền ở lưu vực sông Mã.

Từ đó, đô thị Thanh Hoá ra đời, vận động phát triển trong thể chế quân chủ cuối cùng ở Việt Nam. Trên phạm vi 14 tỉnh của "Xứ Trung Kỳ", vào ngày 12-7-1899 vua Thành Thái ra Đạo Dụ thành lập 6 trung tâm đô thị (Centre - urban) là Thanh Hoá, Vinh, Huế, Hội An, Quy Nhơn, Phan Thiết. Tiếp đó, ngày 30-8-1899 toàn quyền Đông Dương ký nghị định chuẩn y Đạo Dụ trên. Từ đó, cho đến hết chiến tranh thế giới thứ nhất (1914-1918), trung tâm đô thị Thanh Hoá chuyển từ trung tâm kinh tế, chính trị, văn hoá trong chế độ quân chủ, sang trung tâm đô thị dưới thời Pháp thuộc của vùng Bắc Trung Bộ.

Quá trình vận động và phát triển của đô thị Thanh Hoá từ khi thành lập (1899), cho đến khi thành phố Thanh Hoá ra đời (31-5-1929) là kết quả của chương trình khai thác thuộc địa lần thứ nhất và thứ hai của Pháp ở Bắc Trung Bộ. Quá trình ấy diễn ra phức tạp, tạo nên những biến đổi sâu sắc trong đời sống kinh tế, chính trị, văn hoá xã hội của cộng đồng cư dân thành phố Thanh Hoá nói riêng và cư dân tỉnh Thanh nói chung. Quá trình Công nghiệp hoá và Đô thị hoá diễn ra ở đô thị Thanh Hoá từ cuối thế kỷ XIX đến năm 1929 vừa mang những đặc điểm chung của quá trình hình thành các trung tâm đô thị ở nước ta lại vừa mang những nét riêng điển hình từ trước tới nay chưa được quan tâm nghiên cứu. 4 Trong cơn lốc khủng hoảng kinh tế 1929-1933 và những biến động về chính trị liên tiếp nổ ra như phong trào 1930-1931, phong trào đấu tranh Dân chủ công khai 1936-1939, đại chiến Thế giới lần thứ hai (1939-1945) bùng nổ, Nhật vào Đông Dương.

Chính quyền thuộc địa và các tập đoàn tư bản Pháp vẫn tiếp tục duy trì công cuộc thống trị và khai thác nguồn tài nguyên khoáng sản giàu có ở Đông Dương nói chung và Bắc Trung Bộ nói riêng. Trước những biến động trên, đời sống kinh tế, chính trị, xã hội ở thành phố Thanh Hoá có nhiều chuyển biến. Đặc biệt, từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến nay, thành phố Thanh Hoá phát triển theo chủ trương và quy hoạch của tỉnh Thanh Hoá và Chính phủ Việt Nam. Do đó, nghiên cứu về quá trình hình thành và phát triển của thành phố Thanh Hoá - Trung tâm kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội của tỉnh Thanh Hoá chính là góp phần thiết thực vào việc nghiên cứu về quá trình hình thành và phát triển các đô thị trong thời kỳ cận - hiện đại ở nước ta.

Hơn nữa, nghiên cứu về thành phố Thanh Hoá không chỉ cho chúng ta thấy được diện mạo, những đặc điểm cơ bản về quá trình hình thành và phát triển của “thành” và “phố” mà còn góp phần nhận diện bức tranh đa dạng về kinh tế, chính trị, văn hoá và xã hội… cũng như sự biến biến đổi của nó trong từng thời kỳ lịch sử - xã hội. Quan trọng hơn, nghiên cứu về đô thị nói chung và lịch sử đô thị (urban history) nói riêng ở nước ngoài đã có nhiều, nhưng ở Việt Nam vẫn còn hiếm. Đặc biệt là trong bối cảnh hiện nay, khi mà nước ta đang tiến nhanh trên con đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá và đô thị hoá thì việc có thêm những những nghiên cứu về lịch sử đô thị lại càng có ý nghĩa thực tiễn đặc biệt quan trọng.