Luận án nghiên cứu tầng lớp thủ lĩnh Giao Châu thời Đô hộ Tùy Đường - Phạm Lê Huy

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------------- PHẠM LÊ HUY TẦNG LỚP THỦ LĨNH TẠI GIAO CHÂU – AN NAM THỜI ĐÔ HỘ TÙY ĐƯỜNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Hà Nội - 2017 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------- PHẠM LÊ HUY TẦNG LỚP THỦ LĨNH TẠI GIAO CHÂU – AN NAM THỜI ĐÔ HỘ TÙY ĐƯỜNG Chuyên ngành Lịch sử Việt Nam Mã số: 62 22 03 13 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS. NGUYỄN QUANG NGỌC Hà Nội - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong Luận án là trung thực, khách quan và chưa từng để bảo vệ ở bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện Luận án đã được cảm ơn, các thông tin trích dẫn trong Luận án này đều được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, tháng 11 năm 2017 Tác giả luận án PHẠM LÊ HUY LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Giáo sư hướng dẫn Nguyễn Quang Ngọc đã chỉ dạy, hỗ trợ và tạo nhiều điều kiện cho tôi thực hiện các chuyến khảo sát tư liệu trong quá trình thực hiện Luận án.

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến Giáo sư Vũ Minh Giang, Giáo sư Vũ Văn Quân, các giáo sư, cán bộ và anh chị em đồng nghiệp ở Khoa Lịch sử và Khoa Đông phương học (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) – hai đơn vị tôi được vinh dự làm nghiên cứu sinh và tham gia công tác. Tôi cũng xin gửi lời tri ân đến các giáo sư đã chỉ dạy tôi trong quá trình học đại học và cao học tại Nhật Bản là Giáo sư Shinkawa Tokio, Giáo sư Kawajiri Akio, các giáo sư của Đại học Waseda, Đại học Meiji, Đại học Chuo, Đại học Gakushuin, Đại học Tokyo, tất cả bạn bè Nhật Việt đã hỗ trợ và tạo điều kiện giúp tôi hoàn thành Luận án này. Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn tự đáy lòng đến Ông Bà, Bố Mẹ và đặc biệt là con trai, Phạm Lê Minh, cũng như những người thân trong gia đình luôn là nguồn động viên tinh thần to lớn cho tôi trong cuộc sống. Hà Nội, tháng 11 năm 2017 PHẠM LÊ HUY DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Bắc đồ Bắc Kinh đồ thư quán tàng Trung Quốc lịch đại thạch khắc thác bản hối biên 北圖 北京圖書館藏中國歴代石刻拓本匯編 Chí lược An Nam chí lược 志略 安南志略 Cương mục Khâm định Việt sử thông giám cương mục 綱目 欽定越史通鑑綱目 Độc sử Độc sử phương dư kỷ yếu 讀史 讀史方輿紀要 Hội yếu Đường hội yếu 会要 唐会要 Nguyên Hòa Nguyên Hòa quận huyện đồ chí 元和 元和郡縣圖志 Nhất thống chí Đại Nam nhất thống chí 一統志 大南一統志 Sách phủ Sách phủ nguyên qui 冊府 冊府元龜 Sử lược Đại Việt sử lược 史略 大越史略 TĐHBVĐULT Tân đính hiệu bình Việt điện u linh tập 新訂較評越甸幽靈集 Toàn thư Đại Việt sử ký toàn thư 全書 大越史記全書 Thiền uyển Thiền uyển tập anh 禪苑 禪苑集英 Thông giám Tư trị thông giám 通鑑 資治通鑑 VĐUL Việt điện u linh 粵甸幽靈 VĐULTL Việt điện u linh tập lục 粵甸幽靈集録 VĐULTTB Việt điện u linh tập toàn biên 越甸幽靈集全編 VĐULSL Việt điện u linh (bản sao lục) 越甸幽靈 TCN Trước Công Nguyên MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 1.

Lý do lựa chọn Đề tài nghiên cứu 1 2. Mục đích nghiên cứu 5 3. Đối tượng và Phạm vi nghiên cứu 5 4. Phương pháp nghiên cứu 13 5.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Đề tài nghiên cứu 13 Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 15 VÀ CƠ SỞ TƯ LIỆU 1.   Lịch sử nghiên cứu vấn đề 15 1.   Cơ sở tư liệu 23 Chương 2.

QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TẦNG LỚP THỦ LĨNH 31 GIAO CHÂU – AN NAM THỜI TÙY ĐƯỜNG QUA NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP CÁC THỦ LĨNH HỌ ĐỖ 2. Nguồn gốc họ Đỗ và quá trình di cư, định cư tại Giao Châu thời Lục triều 32 2. Đỗ Anh Hàn và Đỗ Hoài Bích thời Đường 41 2. Đỗ Anh Sách thời Đường 43 2.

Đỗ Tồn Thành và Đỗ Thủ Trừng thời Đường 52 2. Tiểu kết Chương 2 57 Chương 3. XU HƯỚNG NỔI DẬY GIÀNH QUYỀN TỰ CHỦ CỦA CÁC THỦ LĨNH GIAO 61 CHÂU – AN NAM THỜI TÙY ĐƯỜNG QUA NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP KHỞI NGHĨA PHÙNG HƯNG 3. Lịch sử nghiên cứu và các vấn đề còn tồn tại 61 3.

Tư liệu về khởi nghĩa Phùng Hưng: Tính chất và Giá trị sử liệu 62 3. Về xuất thân và đất bản bộ của Phùng Hưng 74 3. Thời điểm kết thúc của khởi nghĩa Phùng Hưng 86 3. Tiểu kết Chương 3 89 Chương 4.

XU HƯỚNG NỔI DẬY GIÀNH QUYỀN TỰ CHỦ CỦA CÁC THỦ LĨNH GIAO 96 CHÂU – AN NAM THỜI TÙY ĐƯỜNG QUA NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP KHỞI NGHĨA MAI THÚC LOAN VÀ DƯƠNG THANH 4. Khởi nghĩa Mai Thúc Loan 96 4. Khởi nghĩa Dương Thanh 116 4. Tiểu kết Chương 4 133 KẾT LUẬN 135     MỞ ĐẦU 1.

Lý do lựa chọn Đề tài nghiên cứu Trên khu vực có phạm vi tương ứng với vùng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ của lãnh thổ Việt Nam hiện tại, văn minh lúa nước đã xuất hiện từ rất sớm. Vào thời kỳ văn hóa Đông Sơn, kỹ thuật luyện kim, cụ thể là nghề đúc đồng đã sớm phát triển, đạt đến trình độ hoàn thiện cao, trong khi nghề luyện sắt cũng đã bắt đầu đạt được một số thành tựu. Đây là những tiền đề vật chất quan trọng dẫn đến sự hình thành của một số nhà nước sơ khai ở khu vực như Văn Lang và Âu Lạc. Kỹ thuật canh tác lúa nước (“Lạc điền”) và sự ra đời của các nhà nước sơ khai đó có thể được chứng minh qua một số tư liệu văn bản như Giao Châu ngoại vực ký 交州外域記1 hay Quảng Châu ký 廣州記2, cũng như những kết quả khai quật khảo cổ học về thời kỳ Đông Sơn.

Tuy nhiên, các nhà nước sơ khai hình thành ở khu vực này đã sớm phải đối mặt với chủ trương bành trướng của các thế lực phương Bắc. Năm 179 TCN, chính quyền Âu Lạc do An Dương Vương Thục Phán 蜀泮 đứng đầu đã bị Triệu Đà 趙佗 tiêu diệt, Âu Lạc chính thức bị sáp nhập vào bản đồ Nam Việt. Như vậy, mặc dù xuất hiện từ khá sớm, nhưng nhà nước sơ khai của các tộc người Âu Việt và Lạc Việt chưa có đủ điều kiện và thời gian tích lũy để phát triển thành một nhà nước có mô hình tổ chức hoàn thiện. Trong suốt thời Bắc thuộc kéo dài từ năm 179 TCN đến đầu thế kỷ X, tầng lớp thủ lĩnh địa phương đã tổ chức nhiều cuộc nổi dậy nhằm thoát ly khỏi ách thống trị phương Bắc.

Đa phần các cuộc nổi dậy này đều sớm bị dìm trong biển máu, nhưng một số đã đạt được mục tiêu giành chính quyền, tiêu biểu là khởi nghĩa Hai Bà Trưng, Bà Triệu 趙嫗, Lý Bí 李賁, Phùng Hưng 馮興. Đặc biệt, theo ghi chép của nhiều nguồn tư liệu, kể cả của chính sử Trung Quốc, một số cuộc khởi nghĩa đã tiến tới việc xây dựng được một nhà nước tự chủ, trong đó người đứng đầu xưng đế hiệu/vương                                                                                                                         1 「交州外域記曰、交趾昔未有郡縣之時、土地有雒田、其田從潮水上下、民墾食其田、因名為雒民、設雒王雒 侯主諸郡縣、縣多為雒将、雒将銅印青綬、後蜀王子将兵三萬來討雒王雒侯、服諸雒将」（『水經注』卷 38）. 2 「廣州記云、交趾有駱侯、諸縣自名為駱將、銅印青綬即今之令、後蜀王子將兵討駱侯、自稱為安陽王、治封 谿縣、後南越王尉佗攻破安陽王、令二使典主交趾九真二郡、即甌駱也」（『 史記』卷 113）. 1           hiệu trong ý thức bình đẳng với chính quyền phương Bắc (như trường hợp Hai Bà Trưng “tự lập làm vương”3, Nam Việt Đế4/Lý Nam Đế, (Mai) Hắc Đế5 hay Bố Cái Đại Vương), lập quốc hiệu và niên hiệu riêng (ví dụ quốc hiệu Vạn Xuân và niên hiệu Thiên Đức thời Lý Nam Đế), thậm chí bước đầu thiết lập được một bộ máy quan lại để vận hành nhà nước (tiêu biểu như “bách quan” của nhà nước Vạn Xuân).

Tuy nhiên, dưới thời Bắc thuộc, các chính quyền tự chủ non trẻ đó đã không tồn tại được lâu dài. Bước sang thế kỷ X, tình hình chiến loạn, xu hướng phân rã và tái thống nhất diễn ra tại Trung Quốc đã có những tác động sâu sắc đến cục diện chính trị ở khu vực Đông Bắc Á và Đông Nam Á. Tận dụng sự suy yếu của các thế lực phương Bắc, năm 905, họ Khúc - một dòng họ “thổ hào” ở đất Hồng Châu (Hải Dương) đã nổi lên thâu tóm chính quyền ở An Nam. Trong quãng thời gian từ năm 905 đến 923 (hoặc 930), ba thế hệ của họ Khúc là Khúc Thừa Dụ 曲承裕, Khúc Hạo 曲顥 và Khúc Thừa Mỹ 曲承美 đã lần lượt buộc nhà Hậu Lương phải công nhận chức Tiết độ sứ tự phong và quyền kiểm soát An Nam.

Sau khi họ Khúc bị Nam Hán - một chính quyền cát cứ đóng đô ở Phiên Ngung (Quảng Đông) trấn áp, một bộ tướng của Khúc Thừa Mỹ, đồng thời là một hào trưởng ở vùng Ái Châu (Thanh Hóa) là Dương Đình Nghệ 楊 廷藝 đã đánh đuổi Thứ sử Giao Châu do Nam Hán cử sang là Lý Tiến 李進, tiêu diệt viện binh do Trần Bảo 陳寶 chỉ huy, đặt trụ sở chính quyền tại thành Đại La. Năm 938, nhận được tin Dương Đình Nghệ bị Nha tướng Kiều Công Tiễn 矯公羨 sát hại, con rể của Dương Đình Nghệ là Ngô Quyền 吳權 đã tiến quân ra Bắc, hạ thành Đại La, tiêu diệt Kiều Công Tiễn. Cùng năm đó, Ngô Quyền đánh bại thủy quân Nam Hán do Lưu Hoằng Thao 劉弘操 chỉ huy trên sông Bạch Đằng, dập tắt mưu đồ thôn tính của chính quyền Nam Hán. Như nhiều nhà sử học đã đánh giá, sự xuất hiện của chính quyền họ Khúc năm 905 và chiến thắng Bạch Đằng của Ngô Quyền năm 938                                                                                                                         3 「於是九真、日南、合浦蠻里皆應之、凡略六十五城、自立為王」（『後漢書』卷 86、南蠻）.

4 「初州人阮賁反、據龍編城、自稱南越帝、置百官、改元天德、國號萬春」（『史略』卷上）. 5 「開元初、安南首領梅玄成叛、自稱黑帝、與林邑真臘國通謀、陷安南府」（『舊唐書』 卷 184、楊思勗傳）. 2           là những cột mốc đánh dấu sự chấm dứt của phân kỳ lịch sử Bắc thuộc, mở đầu cho quá trình hình thành quốc gia và văn minh Đại Việt trên lãnh thổ Việt Nam. Trong thế kỷ X, vùng đất Giao Châu – An Nam đã chuyển mình trở thành một quốc gia tự chủ, nằm ngoài tầm thống trị trực tiếp của các thế lực phương Bắc.