Luận án Mạng lưới chợ Nam Trung Bộ thời Nguyễn (1802-1884) - Đinh Thị Thảo

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐINH THỊ THẢO MẠNG LƯỚI CHỢ Ở NAM TRUNG BỘ THỜI NGUYỄN (GIAI ĐOẠN 1802 - 1884) LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HÀ NỘI - năm 2019 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐINH THỊ THẢO MẠNG LƯỚI CHỢ Ở NAM TRUNG BỘ THỜI NGUYỄN (GIAI ĐOẠN 1802 - 1884) Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 92 29 013 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. NGUYỄN ĐỨC NHUỆ HÀ NỘI - năm 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án Mạng lưới chợ ở Nam Trung Bộ thời Nguyễn (giai đoạn 1802-1884) là công trình nghiên cứu độc lập của riêng tôi. Những thông tin, số liệu, kết quả được trình bày trong luận án là trung thực, có trích dẫn khoa học rõ ràng. Các ý kiến nhận xét, kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kì công trình của cá nhân nào khác.

Hà Nội, ngày 18 tháng 9 năm 2019 Tác giả luận án Đinh Thị Thảo MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan MỤC LỤC. i DANH MỤC BẢNG. iii MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới về khoa học của luận án.

Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án. Kết cấu của luận án. 12 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Các nghiên cứu liên quan đến chợ.

Nghiên cứu của các học giả trong nước. Nghiên cứu của học giả nước ngoài. Các nghiên cứu về chợ. Các nghiên cứu về chợ trên cả nước.

Các nghiên cứu về chợ ở Nam Trung Bộ. Những nội dung luận án kế thừa. Những nội dung luận án cần giải quyết. 32 Chương 2: SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA MẠNG LƯỚI CHỢ Ở NAM TRUNG BỘ.

Những yếu tố tác động đến sự hình thành và phát triển mạng lưới chợ. Điều kiện tự nhiên. Tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa-xã hội và truyền thống của cộng đồng cư dân. Chính sách thương nghiệp của triều Nguyễn.

Sự hình thành và phát triển của các đô thị, thị tứ. Mạng lưới giao thông thủy, bộ. Mạng lưới chợ ở Nam Trung Bộ trước thế kỉ XIX. Mạng lưới chợ ở Nam Trung Bộ thời Nguyễn (giai đoạn 1802-1884).

Mạng lưới phân bố chợ. Mạng lưới kết nối thương mại nội vùng và liên vùng. 61 Tiểu kết chương 2. 75 Chương 3: HOẠT ĐỘNG TRAO ĐỔI, BUÔN BÁN Ở CHỢ NAM TRUNG BỘ.

Nguồn hàng hóa cung ứng cho các chợ. Các mặt hàng nông sản. Các mặt hàng thủ công nghiệp. Các mặt hàng lâm, thổ, hải sản.

Các mặt hàng từ nước ngoài mang đến. Phương thức trao đổi, mua bán. Cách thức đo lường và giá cả. Lệ thuế chợ.

Lệ họp chợ. Thành phần buôn bán ở chợ. Tổ chức quản lí chợ .108 Tiểu kết chương 3 .112 Chương 4: ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA MẠNG LƯỚI CHỢ ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ, VĂN HÓA-XÃ HỘI Ở NAM TRUNG BỘ. Đặc điểm của mạng lưới chợ ở Nam Trung Bộ.

Đường thủy giữ vai trò quan trọng trong lưu thông hàng hóa ở chợ. Các chợ đầu mối thường gắn liền với phố chợ và chợ “vệ tinh”. Cơ cấu mặt hàng phong phú, đa dạng, từ sản phẩm địa phương cho đến hàng hóa của nước ngoài. Lực lượng thương nhân chuyên nghiệp, nhất là thương nhân người Hoa có vai trò quan trọng trong hoạt động của mạng lưới chợ.

Hoạt động của mạng lưới chợ ở Nam Trung Bộ đã vượt ra khỏi phạm vi làng xã. Vai trò của mạng lưới chợ đối với sự phát triển kinh tế, văn hóa-xã hội Nam Trung Bộ. Hoạt động của mạng lưới chợ góp phần thúc đẩy kinh tế phát triển. Hoạt động của mạng lưới chợ góp phần thúc đẩy sự giao lưu và phát triển văn hóa-xã hội .139 Tiểu kết chương 4 .147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .152 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .163 DANH MỤC BẢNG, SƠ ĐỒ Bảng 2.1: Thống kê số lượng chợ và sự phân bố các chợ ở Nam Trung Bộ .1: Mạng lưới kết nối thương mại nội vùng và liên vùng .1: Thống kê số lượng thổ sản, hàng hóa nổi tiếng ở các tỉnh Nam Trung Bộ thế kỉ XIX.

Đơn vị đo lường và tiền tệ thời Nguyễn .3: Thuế một số chợ vùng núi tỉnh Bình Thuận thời vua Minh Mệnh, Thiệu Trị và Tự Đức .4: Thống kê số chợ, tiền thuế chợ và thuế chợ trung bình mỗi chợ (nửa sau thế kỉ XIX) .1: Thống kê số lượng sông lớn, cầu, cống, bến đò ở các tỉnh Nam Trung Bộ (thế kỉ XIX). Tính cấp thiết của đề tài Trong vài thập niên trở lại đây, làng xã Việt Nam đã trở thành một trong những đối tượng quan tâm nghiên cứu của các ngành khoa học xã hội trong đó có Sử học. Việc nghiên cứu làng xã Việt Nam mang tính toàn diện, nhìn nhận từ nhiều phương diện, trong đó thương nghiệp là một khía cạnh quan trọng. Hoạt động thương nghiệp ở nông thôn chủ yếu diễn ra tại các chợ, thị tứ - một nhân tố không thể thiếu trong mối quan hệ kinh tế - chính trị - văn hóa và xã hội của làng xã với vùng, miền và trên phạm vi cả nước.

Bên cạnh mảng đề tài lịch sử chính trị-quân sự, giới nghiên cứu đã quan tâm đúng mức đến mảng đề tài kinh tế-văn hóa, trong đó có hoạt động kinh tế thương nghiệp, nhất là nội thương ở các địa phương trên cả nước. Đối với lịch sử Việt Nam, thế kỉ XIX có vị trí đặc biệt - là thế kỉ diễn ra bước ngoặt quan trọng từ chế độ phong kiến sang chế độ thuộc địa nửa phong kiến thời cận đại. Thế kỉ XIX cũng được coi là thế kỉ bản lề, là cầu nối giữa xã hội truyền thống và hiện đại trong những điều kiện thử thách của sự áp đặt chế độ thực dân từ bên ngoài. Trong bối cảnh đó, việc tìm hiểu về kinh tế, văn hóa, xã hội dưới triều Nguyễn thế kỉ XIX nói chung và hoạt động thương nghiệp ở nông thôn Nam Trung Bộ trong đó có hoạt động của mạng lưới chợ nói riêng càng có ý nghĩa hơn.

Chợ là nơi diễn ra các hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa, dịch vụ của người dân. Sự ra đời và phát triển của chợ xuất phát từ nhu cầu trao đổi, mua bán hàng hóa nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của con người. Mặt khác, chợ cũng là nơi tiêu thụ hàng hóa của các ngành nông nghiệp, thủ công nghiệp địa phương. Thông qua hoạt động buôn bán ở các chợ, hàng hóa được trao đổi, lưu thông không chỉ đáp ứng nhu cầu trong vùng mà còn mở rộng trao đổi với bên ngoài; đồng thời, thúc đẩy sự phát triển của các ngành nông - lâm - ngư nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp.

Do vậy, thông qua việc tìm hiểu về mạng lưới chợ, về hoạt động trao đổi, buôn bán của các chợ ở Nam Trung Bộ, một số đặc điểm kinh tế của vùng đất này phần nào được phản ánh rõ nét. Mạng lưới chợ được thiết lập đã tạo nên một bước đột phá quan trọng cho nền kinh tế tự cấp tự túc của mỗi làng xã ở Nam Trung Bộ nói riêng và của cả nước nói chung. Chợ không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của người dân trong một làng mà 1 còn là cầu nối để trao đổi hàng hóa giữa các làng, các vùng/miền. Mặt khác, chợ còn là nơi gặp gỡ, giao lưu văn hóa, trao đổi thông tin; là địa điểm gắn kết mối quan hệ giữa cộng đồng dân cư sinh sống trong một hay nhiều làng.

Hoạt động ở chợ phản ánh những phong tục tập quán, truyền thống văn hóa của cư dân địa phương. Các tụ điểm kinh tế mà trước hết là chợ, thị tứ không chỉ là cơ sở thúc đẩy nền sản xuất hàng hóa phát triển trong mối liên kết giữa các địa phương, vùng/miền với nhau mà nó còn phản ánh một cách đậm nét, trung thực truyền thống văn hóa, phong tục tập quán của cư dân mỗi địa phương, mỗi vùng/miền. Sinh hoạt ở chợ đã góp phần định hình và làm giàu thêm văn hóa dân tộc nói chung, văn hóa làng xã nói riêng. Nhận thức rõ vai trò của lĩnh vực kinh tế - văn hóa, đặc biệt là kinh tế thương nghiệp ở nông thôn trong mối quan hệ với chính trị - quân sự; chúng tôi quyết định chọn đề tài “Mạng lưới chợ ở Nam Trung Bộ thời Nguyễn (giai đoạn 1802 - 1884)” làm đề tài luận án tiến sĩ.

Bởi lẽ, việc tái hiện diện mạo và hoạt động của các chợ ở Nam Trung Bộ thời Nguyễn (giai đoạn 1802 - 1884) không chỉ giúp hiểu rõ về sự ra đời, hoạt động của các chợ ở Nam Trung Bộ; mà còn góp phần nhận diện rõ hơn những đặc điểm của mạng lưới chợ và đóng góp của nó đối với sự phát triển toàn diện vùng Nam Trung Bộ từ văn hóa, xã hội đến nền kinh tế nói chung và thương nghiệp nói riêng. Hơn nữa, chợ ở Nam Trung Bộ thời kì này, bên cạnh những nét chung giống với chợ của các vùng/miền trên cả nước, nó còn mang những đặc trưng riêng. Đặc biệt, khi lấy chợ ở Nam Trung Bộ làm đối tượng nghiên cứu sẽ góp phần nhận diện rõ hơn về làng xã, về hoạt động kinh tế thương nghiệp nông thôn ở mỗi địa phương trong vùng nói riêng và vùng Nam Trung Bộ nói chung. Thông qua đó, có thể rút ra những bài học kinh nghiệm để hoạch định chính sách phát triển kinh tế, thúc đẩy quá trình đô thị hóa và có những biện pháp phù hợp nhằm bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống đặc trưng của làng xã Nam Trung Bộ.

Tìm hiểu về mạng lưới chợ ở Nam Trung Bộ thời Nguyễn không chỉ cần thiết cho việc nhận thức lịch sử một cách thuần túy, mà nó còn có ý nghĩa thời sự sâu sắc, đặc biệt trong thời điểm văn hóa truyền thống nói chung, văn hóa làng và văn hóa chợ nói riêng đang có nguy cơ mai một hoặc biến tướng theo cơ chế thị trường. 2 Xuất phát từ thực tế đất nước hiện nay, vấn đề giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc được Đảng và Nhà nước hết sức quan tâm.