Luận án: Kinh tế, xã hội tỉnh Sơn La từ 1895 đến 1945 - Tống Thanh Bình

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TỐNG THANH BÌNH KINH TẾ, XÃ HỘI TỈNH SƠN LA TỪ NĂM 1895 ĐẾN NĂM 1945 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC HÀ NỘI, 2017 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TỐNG THANH BÌNH KINH TẾ, XÃ HỘI TỈNH SƠN LA TỪ NĂM 1895 ĐẾN NĂM 1945 Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 62 22 03 13 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. NGUYỄN THỊ PHƢƠNG CHI HÀ NỘI, 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận của luận án chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả Tống Thanh Bình LỜI CẢM ƠN Hoàn thành luận án, tôi xin bày tỏ sự kính trọng và lời cảm ơn sâu sắc đối với Cô giáo, PGS.

Nguyễn Thị Phƣơng Chi – ngƣời đã truyền cho tôi không chỉ kiến thức, phƣơng pháp nghiên cứu khoa học mà còn truyền nhiệt huyết, rèn luyện tác phong làm việc từ lúc tôi còn là sinh viên cho đến khi hoàn thành luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới PGS. TS Đinh Quang Hải và các thầy cô Viện Sử học thuộc Viện Hàn Lâm khoa học Xã hội Việt Nam đã tận tình dạy dỗ, giúp đỡ tôi suốt thời gian qua. Nhân đây, tôi xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn đối với những ngƣời thầy, ngƣời cô thuộc các trung tâm nghiên cứu, các trƣờng Đại học: ĐH Vinh, ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, ĐH Sƣ phạm Hà Nội, ĐH Huế, ĐH Sƣ phạm Hồ Chí Minh, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Trung tâm UNESCO Thông tin Tƣ liệu Lịch sử và Văn hóa Việt Nam… đã gợi mở nhiều ý tƣởng và đóng góp nhiều ý kiến vô cùng xác đáng cho luận án.

Đặc biệt, tôi cảm thấy mình may mắn khi đƣợc học tập tại Khoa Sử học, Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam – nơi đã truyền thụ những kiến thức, kĩ năng trong nghiên cứu và tác phong làm việc chuyên nghiệp để Nghiên cứu sinh có tâm thế tốt hoàn thành luận án. Xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu và các thầy cô Khoa Sử - Địa, Trƣờng ĐH Tây Bắc đã tạo điều kiện để tôi hoàn thành nhiệm vụ. Xin cảm ơn Hội Sử học, Ban Tuyên giáo, Bảo tàng tỉnh Sơn La, các Trung tâm lƣu trữ, Thƣ viện trung ƣơng và địa phƣơng, các cá nhân tham gia phỏng vấn đã nhiệt tình hỗ trợ, chia sẻ tài liệu. Xin đƣợc cảm tạ và nói lời biết ơn đối với chồng và con trai tôi cùng gia đình nội, ngoại đã ủng hộ, động viên, giúp tôi có động lực để quyết tâm hoàn thành luận án.

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ. Các công trình nghiên cứu của tác giả trong nƣớc. Các công trình nghiên cứu của tác giả ngƣời nƣớc ngoài.

Nhận xét về tình hình nghiên cứu vấn đề và nhiệm vụ khoa học đặt ra cho luận án. KINH TẾ TỈNH SƠN LA TỪ NĂM 1895 ĐẾN NĂM 1945. Khái quát về địa bàn nghiên cứu. Kinh tế tỉnh Sơn La (1895 - 1945).34 Tiểu kết chƣơng 2.

XÃ HỘI TỈNH SƠN LA TỈNH SƠN LA. Những nhân tố tác động tới xã hội tỉnh Sơn La. Xã hội tỉnh Sơn La (1895 - 1945).80 Tiểu kết chƣơng 3. NHẬN XÉT VỀ KINH TẾ, XÃ HỘI TỈNH SƠN LA TỪ NĂM 1895 ĐẾN NĂM 1945.

Quy mô, mức độ đầu tƣ của Pháp cho kinh tế, xã hội tỉnh Sơn La rất hạn chế. Kinh tế, xã hội tỉnh Sơn La bƣớc đầu chuyển biến song không đáng kể. Sơn La chƣa thoát khỏi nền kinh tế tự cung tự cấp. Xã hội Sơn La trì trệ, lạc hậu, cách biệt miền xuôi.138 Tiểu kết chƣơng 4.146 TÀI LIỆU THAM KHẢO.170 DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT STT Viết đầy đủ Viết tắt 1.

Chủ biên CB 2. Đồng Đông Dƣơng $ 3. Héc ta ha 4. Khoa học xã hội và nhân văn KHXH&NV 5.

Ki lô mét km 6. Ki lô mét vuông km2 7. 65 mẫu, 5 sào, 3 thƣớc, 4 tấc, 7 phân 65m,5s,3th,4t,7p 9. Nghiên cứu lịch sử NCLS 10.

Nhà xuất bản Nxb 11. Trung tâm Lƣu trữ Quốc gia I TTLTQG I 13. Tƣ bản chủ nghĩa TBCN DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Tình hình ruộng tƣ ở Sơn La dƣới triều Nguyễn.

Các mỏ Sơn La nộp thuế cho triều đình. Diện tích trồng lúa ở Sơn La. Sản lƣợng lúa tỉnh Sơn La nửa đầu thế kỷ XX. Diện tích và sản lƣợng lúa tỉnh Sơn La.

Diện tích ngô của tỉnh Sơn La. Sản lƣợng ngô tỉnh Sơn La. Thống kê số lƣợng gia súc, gia cầm ở Sơn La qua các năm. Số lƣợt thuyền buôn trên tuyến đƣờng thủy sông Đà.

Cơ cấu dân tộc tỉnh Sơn La năm 1932.81 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 2. Diện tích và sản lƣợng lúa tỉnh Sơn La. Diện tích ngô tỉnh Sơn La. Sản lƣợng ngô tỉnh Sơn La.

Biến động dân số tỉnh Sơn La. Cơ cấu dân số theo dân tộc tỉnh Sơn La năm 1932. Tính cấp thiết của đề tài Kinh tế, xã hội luôn là những vấn đề cốt lõi của các quốc gia. Ở mỗi giai đoạn khác nhau, kinh tế, xã hội đều có những thay đổi nhất định, ít hoặc nhiều, vừa do sự vận động nội tại vừa chịu tác động từ các yếu tố bên ngoài.

Do vậy, nghiên cứu về kinh tế, xã hội của cộng đồng cƣ dân các khu vực là điều cần thiết để hiểu lịch sử địa phƣơng và lịch sử dân tộc qua từng thời kỳ. Lịch sử Việt Nam thời Pháp thuộc (1858 - 1945) vốn thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, bởi trong gần một thế kỷ, lịch sử dân tộc đã chứng kiến rất nhiều những biến động, không chỉ là phong trào đấu tranh của nhân dân, công cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp mà còn chứng kiến những chuyển biến trong đời sống kinh tế, xã hội của từng địa phƣơng trên cả nƣớc. Nếu trƣớc đây, các tác giả nghiên cứu một cách khái quát về thời Pháp thuộc hoặc sau này tìm hiểu theo từng khu vực Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ thì đến nay, nhiều công trình đã tập trung nghiên cứu các tỉnh thành từ Bắc đến Nam, trong đó vấn đề kinh tế, xã hội ngày càng đƣợc quan tâm. Mặc dù vậy, các tỉnh Tây Bắc nói chung và tỉnh Sơn La nói riêng, nhiều vấn đề thuộc thời kỳ này chƣa đƣợc làm sáng tỏ.

Sơn La là một tỉnh miền núi biên giới Tây Bắc Việt Nam, có vị trí chiến lƣợc quan trọng về kinh tế, chính trị, xã hội, an ninh quốc phòng. Qua mọi thời kỳ, khu vực này luôn là một trong những vùng trọng điểm Quốc gia. Ngay khi tiến quân ra Bắc Kỳ, Pháp đã mở rộng đánh chiếm khu vực Tây Bắc với ý đồ kiểm soát khu vực biên giới tiếp giáp Lào, Trung Quốc. Vì vậy, việc tìm hiểu về lịch sử tỉnh Sơn La thời kỳ này là điều cần thiết.

Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu về Sơn La tập trung chủ yếu ở lĩnh vực văn hóa, lịch sử các tộc ngƣời hoặc phong trào đấu tranh của nhân dân, vấn đề kinh tế, xã hội tỉnh Sơn La chƣa đƣợc quan tâm đúng mức. Trƣớc khi thực dân Pháp xâm lƣợc, Sơn La là một vùng đất hoang vu, “rừng thiêng nước độc”, thời Pháp thuộc, Sơn La vẫn là một tỉnh kém phát triển. Đến nay, diện mạo kinh tế, xã hội đã có nhiều thay đổi nhƣng Sơn La vẫn nằm trong danh 1 sách các tỉnh nghèo của cả nƣớc. Vì thế, việc tìm ra nguyên nhân chậm phát triển của tỉnh qua những bài học lịch sử có ý nghĩa hết sức thiết thực.

Nhân dân Sơn La có truyền thống yêu nƣớc, đoàn kết trong lao động, dũng cảm trong chiến đấu, đã góp phần không nhỏ trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xuyên suốt các thời đại. Trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, mặc dù cách biệt miền xuôi nhƣng nhân dân Sơn La dƣới sự lãnh đạo của Đảng đã đứng lên giành chính quyền thắng lợi. Tuy nhiên, đời sống kinh tế, xã hội của địa phƣơng thời kỳ trƣớc năm 1945 còn rất mờ nhạt khiến những hiểu biết về tầm quan trọng và đóng góp của vùng đất này đối với lịch sử dân tộc thời kỳ này chƣa đầy đủ. Việc nghiên cứu và giảng dạy về những vấn đề liên quan đến đời sống kinh tế, xã hội của tỉnh Sơn La thời Pháp thuộc gặp nhiều khó khăn.

Luận án hoàn thành sẽ góp phần khắc phục hạn chế này đồng thời bổ sung nguồn tƣ liệu địa phƣơng vào kho tàng lịch sử Việt Nam thời cận đại. Với những lý do trên, chúng tôi chọn vấn đề: “Kinh tế, xã hội tỉnh Sơn La từ năm 1895 đến năm 1945” làm luận án Tiến sĩ, chuyên ngành Lịch sử Việt Nam. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Luận án nhằm làm rõ tình hình kinh tế, xã hội tỉnh Sơn La từ năm 1895 đến năm 1945 trên cơ sở hệ thống những tƣ liệu liên quan đến kinh tế và xã hội của tỉnh Sơn La trong phạm vi thời gian nghiên cứu.

Thông qua việc khôi phục lịch sử tỉnh Sơn La trên hầu hết các mặt của đời sống xã hội, luận án rút ra những đặc điểm kinh tế, xã hội của một tỉnh miền núi khu vực Tây Bắc thời Pháp thuộc trong sự đối sánh với một vài tỉnh ở đồng bằng.2 Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt đƣợc mục đích đề ra, luận án phải giải quyết những nhiệm vụ sau: - Nghiên cứu những nhân tố tác động tới kinh tế, xã hội tỉnh Sơn La thời Pháp thuộc: điều kiện tự nhiên, thành phần dân cƣ, những chính sách của thực dân Pháp, thực trạng kinh tế, xã hội tỉnh Sơn La trƣớc khi Pháp xâm lƣợc. - Trên cơ sở tƣ liệu hiện có, một trong những nhiệm vụ trọng tâm của luận án là nghiên cứu tình hình kinh tế tỉnh Sơn La trong nửa thế kỷ Pháp cai trị trên các 2 lĩnh vực: nông nghiệp, thủ công nghiệp, công nghiệp, thƣơng nghiệp, giao thông vận tải. - Bên cạnh đó, tình hình xã hội tỉnh Sơn La trên các mặt: kết cấu xã hội, quản lý xã hội, quan hệ xã hội và đời sống xã hội cũng là nhiệm vụ chính đặt ra cho tác giả luận án.