Luận án tiến sĩ: Giáo dục và khoa cử Nho học Đại Việt thế kỷ XVII-XVIII

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRỊNH THỊ HÀ GIÁO DỤC VÀ KHOA CỬ NHO HỌC ĐẠI VIỆT THẾ KỶ XVII -XVIII Ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 9.13 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS VŨ DUY MỀN Hà Nội – 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện. Các tư liệu sử dụng trong Luận án là trung thực, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Những kết quả nghiên cứu của Luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu này.

Hà Nội, tháng 12 năm 2019 Tác giả Luận án MỤC LỤC TRANG MỞ ĐẦU 1 1. Tính cấp thiết của đề tài 1 2 Mục đích và nhiệm vụ của luận án 2 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 2 4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 4 5.

Đóng góp mới về khoa học của luận án 6 6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án 7 7. Cấu trúc của luận án 8 Chương 1: TỔNG QUAN TƯ LIỆU VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 9 VẤN ĐỀ 1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước 12 1.1 Nhóm công trình viết về giáo dục và khoa cử Nho học Việt Nam 12 1.2 Nhóm công trình nghiên cứu về giáo dục và khoa cử Nho học Đại Việt 18 thế kỷ XVII, XVIII 1.3 Tình hình nghiên cứu ngoài nước 26 1.4 Những vấn đề liên quan đến đề tài đã được các công trình nghiên cứu 28 giải quyết 1. Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu 30 Chương 2: GIÁO DỤC NHO HỌC 31 2.1 Mục đích của giáo dục Nho học 31 2.1 Học để làm người 31 2.2 Học để làm quan 31 2.3 Học để lưu danh muôn đời 32 2.2 Giáo dục Nho học Đàng Ngoài 33 2.1 Chính sách giáo dục Nho học của chính quyền Lê -Trịnh 33 2.2 Tổ chức giáo dục Nho học 36 2.3 Giáo dục Nho học Đàng Trong 53 2.1 Chúa Nguyễn đối với giáo dục Nho học 53 2.2 Tổ chức giáo dục Nho học 57 Tiểu kết chương 2 73 Chương 3: KHOA CỬ NHO HỌC 75 3.1 Khoa cử Nho học Đàng Ngoài 75 3.5 Các khoa thi khác 95 3.6 Chính sách đãi ngộ dành cho người đỗ đạt 98 3.2 Khoa cử Nho học Đàng Trong 104 3.1 Xuân thiên quận thí 104 3.2 Thu vi Hội thí (thi Hội vào mùa thu) 105 3.3 Các khoa thi khác 109 3.4 Chính sách đãi ngộ dành cho người đỗ đạt 110 Tiểu kết chương 3 113 Chương 4: THÀNH TỰU, HẠN CHẾ CỦA GIÁO DỤC VÀ KHOA CỬ 115 NHO HỌC 4.1 Đào tạo, cung cấp đội ngũ trí thức Nho học 115 4.1 Số lượng Tiến sĩ và việc bổ dụng của Nhà nước 115 4.2 Số Hương cống và việc bổ dụng của Nhà nước 119 4.3 Hình thành đội ngũ quan chức trung nghĩa, nhà Nho có đức nghiệp 124 4.4 Các Nho sĩ tiêu biểu 128 4.2 Duy trì và phát huy truyền thống hiếu học 133 4.1 Thêm nhiều địa phương có người đỗ đạt 133 4.2 Hình thành nhiều làng khoa bảng, dòng họ khoa bảng 134 4.

Một số hạn chế 138 4.1 Coi trọng bằng cấp, đề cao văn chương 138 4.2 Coi trọng học thuộc lòng trong dạy học và thi cử 139 4.3 Các hiện tượng tiêu cực khác 140 Tiểu kết chương 4 143 KẾT LUẬN 145 TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Danh mục các bảng biểu Trang Bảng 3.1: Các khoa thi thời chúa Nguyễn 108 Bảng 4.1: Thống kê số Tiến sĩ chia ba giáp 115 Bảng 4.2: Phẩm hàm và chức quan cao nhất các Tiến sĩ chia theo 3 giáp 117 triều Lê -Trịnh Bảng 4.3 Chức vụ cao nhất của Hương cống triều Lê - Trịnh 120 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Cb Chủ biên CTQG Chính trị Quốc gia ĐHKHXHVNV Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn HN Hán Nôm KHXHVN Khoa học Xã hội Việt Nam NCLS Nghiên cứu Lịch sử Nxb Nhà xuất bản QTG Quốc Tử Giám QGHN Quốc gia Hà Nội TP.HCM Thành phố Hồ Chí Minh TTHĐ VHKH Trung tâm hoạt động văn hóa Khoa học Tr Trang UBND Ủy ban Nhân dân VHKH Văn hóa khoa học VHNT Văn hóa Nghệ thuật VHTT Văn hóa Thông tin MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài Thế kỷ XVII, XVIII là giai đoạn lịch sử “khá đặc biệt” với nhiều biến cố, trong đó nổi bật là tình trạng cát cứ: vua Lê chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Ở Đàng Ngoài, không chỉ có triều đình Lê -Trịnh đóng đô ở Kinh đô Thăng Long tồn tại theo định chế vừa có Vua lại vừa có Chúa, mà ở vùng đất Cao Bằng còn có sự quản lý của nhà Mạc tồn tại cho đến năm 1677 mới chấm dứt. Trong khi đó, sự xuất hiện của chúa Nguyễn ở Đàng Trong trên vùng đất phía Nam của đất nước, tồn tại trên một miền đất mới, lại mang dáng dấp của một quốc gia độc lập vừa tạo nên sự đa dạng nhưng cũng không kém phần phức tạp về mặt chính trị. Chính bối cảnh chính trị này đã có tác động không nhỏ đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Đại Việt thế kỷ XVII, XVII.

Trong đó, giáo dục và khoa cử Nho học là một trong những nhân tố quan trọng vừa tạo nên nét riêng biệt trong bản sắc văn hóa của từng vùng miền, cùng với những thành tựu và giá trị của nó đã có đóng góp to lớn vào việc tạo nên tính phong phú trong bản sắc văn hóa chung của dân tộc Việt Nam. Nghiên cứu tình hình Đại Việt trong hai thế kỷ XVII, XVIII đã có nhiều công trình được công bố, phản ánh được một số lĩnh vực quan trọng trong đời sống như chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, tôn giáo.v… Riêng với vấn đề giáo dục và khoa cử Nho học ở thời kỳ này đã nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Một số vấn đề cơ bản thuộc giáo dục và khoa cử Nho học thế kỷ XVII, XVIII đã được tìm hiểu nhưng mới dừng lại ở mức độ là một phần nội dung trong các công trình chuyên khảo khi nghiên cứu về lịch sử hình thành, sự phát triển của chế độ giáo dục và khoa cử thời quân chủ nói chung. Hoặc một số khía cạnh cụ thể thuộc về giáo dục hoặc khoa cử Nho học của cả quốc gia, hoặc của từng vùng cụ thể (Đàng Ngoài, Đàng Trong) cũng đã có một số công trình nghiên cứu đề cập đến.

Tuy nhiên, những công trình đó chủ yếu là những nghiên cứu riêng lẻ, chưa trình bày một cách đầy đủ, bao quát tất cả các vấn đề của giáo dục và khoa cử Nho học của hai thế kỷ này. Nhất là vấn đề giáo dục và khoa cử Nho học của chúa Nguyễn ở Đàng Trong lại chưa được giới nghiên cứu quan tâm nhiều, do vậy, có thể thấy đây vẫn còn là một khoảng trống trong nghiên cứu về giáo dục và khoa cử Nho học Việt Nam dưới thời quân chủ. Một vấn đề rất quan trọng khi tìm hiểu giáo dục, khoa cử trong xã hội cổ truyền đó là làm thế nào để mô tả và thấy được tính kế thừa, tiếp nối về truyền thống giáo dục, truyền thống khoa bảng trong các gia đình, dòng họ nơi làng xã theo tiến trình lịch sử. Trong hai thế kỷ XVII, XVIII, mặc dù xảy ra rất nhiều biến cố về mặt chính trị, xã hội song những chính sách trong giáo dục và khoa cử của Nhà nước, chủ yếu là của triều Lê -Trịnh ở Đàng Ngoài đã góp phần không nhỏ vào việc tiếp tục củng cố và phát huy truyền thống hiếu học, đỗ đạt của nhiều dòng họ ở nhiều làng xã, nhất là làng xã vùng 1 đồng bằng Bắc bộ và Bắc Trung bộ.

Sau này, khi triều đình Nguyễn đặt kinh đô tại Huế, trung tâm giáo dục của cả nước được chuyển vào trong Huế, thì giáo dục, khoa cử của vùng Đàng Ngoài đã không còn “khởi sắc” khi số người đỗ đại khoa dưới triều Nguyễn không nhiều như các triều đại trước đây. Dù vậy, truyền thống giáo dục Nho học của các gia đình, dòng họ ở các làng xã nơi đây vẫn tiếp tục được duy trì. Do vậy, việc tìm hiểu giáo dục, khoa cử Nho học Đại Việt trong hai thế kỷ XVII, XVIII cũng đồng thời là cơ sở để thấy được sự tiếp nối trong truyền thống hiếu học của dân tộc ta. Xuất phát từ các mục đích trên, với mong muốn tìm hiểu một cách hệ thống, chi tiết hơn về tình hình giáo dục và khoa cử Đại Việt trong hai thế kỷ XVII, XVIII, thấy được nét chung, nét riêng của vấn đề này trong từng vùng không gian (Đàng Ngoài, Đàng Trong), tôi chọn vấn đề “Giáo dục và khoa cử Nho học Đại Việt thế kỷ XVII -XVIII” làm đề tài luận án Tiến sĩ của mình.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.1 Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu về giáo dục và khoa cử Nho học thời Lê -Trịnh ở Đàng Ngoài, chúa Nguyễn ở Đàng Trong thế kỷ XVII và XVIII, luận án sẽ làm sáng rõ tình hình tổ chức giáo dục và khoa cử Nho học Đại Việt ở cả hai miền đất nước. Từ đó, thấy được đóng góp của nền giáo dục và khoa cử Nho học đối với việc phát triển của quốc gia Đại Việt trong hai thế kỷ này.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án: Để đạt được mục đích trên, đề tài sẽ thực hiện các nhiệm vụ sau: - Phân tích khái quát bối cảnh chính trị - xã hội Đại Việt thế kỷ XVII, XVIII tác động đến chính sách, tình hình giáo dục và khoa cử thời kỳ này. -Trình bày khái quát mục tiêu của giáo dục và khoa cử Nho học Đại Việt thế kỷ XVII, XVIII. Tìm hiểu về chính sách giáo dục cũng như làm rõ tình hình tổ chức giáo dục của thời kỳ này thông qua việc lựa chọn những sự kiện lịch sử tiêu biểu về tổ chức trường lớp (gồm cấp trung ương và địa phương), chương trình học tập, chế độ khảo thí.

của cả vùng Đàng Ngoài, Đàng Trong, qua đó làm rõ sự kế thừa, nét riêng biệt về giáo dục giữa hai vùng. -Trình bày, phân tích tình hình khoa cử Nho học của triều Lê -Trịnh ở Đàng Ngoài và chúa Nguyễn ở Đàng Trong thông qua việc tìm hiểu về thể lệ thi cử, quá trình tổ chức các khoa thi cụ thể của hai chính quyền. Từ đó góp phần làm rõ đặc điểm khoa cử Nho học của mỗi vùng miền.