Luận án Tiến sĩ Nguyễn Văn Vinh: Hoạt động Công ty Đông Ấn Anh tại Xiêm thế kỷ XVII

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ========================= NGUYỄN VĂN VINH HOẠT ĐỘNG CỦA CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH Ở VƢƠNG QUỐC XIÊM THẾ KỶ XVII LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HÀ NỘI – 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ========================= NGUYỄN VĂN VINH HOẠT ĐỘNG CỦA CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH Ở VƢƠNG QUỐC XIÊM THẾ KỶ XVII Chuyên ngành : Lịch sử Thế giới Mã số : 62 22 03 11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hoàng Anh Tuấn HÀ NỘI – 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi. Các số liệu sử dụng phân tích trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, đã công bố theo đúng quy định. Các kết quả nghiên cứu trong luận án do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan và phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Các kết quả này chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác.

Nếu không đúng như đã nêu trên, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về luận án của mình. Nghiên cứu sinh LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án Tiến sĩ về đề tài: Hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Vương quốc Xiêm thế kỷ XVII, trước tiên, tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới người Thầy PGS.TS Hoàng Anh Tuấn. Từ những năm cuối hệ Đại học cho đến khi làm Nghiên cứu sinh, tôi đã nhận được dìu dắt, giúp đỡ chân thành của Thầy, không chỉ là sự tư vấn, định hướng khoa học trong quá trình học tập và thực hiện luận án, mà cả những ý kiến gợi mở và đóng góp quý báu đối với nội dung nghiên cứu của luận án. Từ Thầy, tôi còn học được tính nghiêm túc trong khoa học, sự nỗ lực hết mình và sáng tạo cho những ý tưởng chuyên môn.

Gắn bó với khoa Lịch Sử, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội từ khi còn là sinh viên cho đến khi trở thành Nghiên cứu sinh là một niềm vinh dự lớn lao đối với bản thân tôi. Cho phép tôi được gửi lời tri ân đến các thầy cô tổ bộ môn Lịch sử thế giới, đặc biệt là Thầy GS. Nguyễn Văn Kim - người đã động viên và luôn quan tâm đến quá trình học tập của cá nhân tôi cũng như các học viên chuyên ngành. Nhân dịp này, tôi xin gửi lời cảm ơn Ban Giám hiệu, Ban chủ nhiệm Khoa Lịch sử và các bạn đồng nghiệp trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 - nơi tôi công tác đã luôn ủng hộ, tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập.

Trong quá trình học tập và hoàn thành luận án, các thành viên trong gia đình đã động viên, tạo mọi điều kiện về vật chất và tinh thần cho tôi. Xin chân thành cám ơn! MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu và nguồn sử liệu. Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài. Tình hình nghiên cứu ở trong nước. Các sách nghiên cứu, báo, tạp chí.

Đánh giá chung về các công trình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần đi sâu nghiên cứu. Những vấn đề các công trình nghiên cứu đã giải quyết mà luận án có thể kế thừa. Những vấn đề luận án cần đi sâu nghiên cứu. SỰ THÀNH LẬP CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH VÀ NHỮNG LIÊN HỆ ĐẦU TIÊN VỚI VƢƠNG QUỐC XIÊM ĐẦU THẾ KỶ XVII.

Sự thành lập công ty Đông Ấn Anh năm 1600. Nước Anh trong bối cảnh thương mại Tây Âu đến cuối thế kỷ XVI. Sự thành lập Công ty Đông Ấn Anh năm 1600. Vương quốc Xiêm đến thế kỷ XVII.

Khôi phục nền độc lập dưới thời Naresuan (1555-1605). Vài nét về thương mại Xiêm đến thế kỷ XVII. Những mối liên hệ Anh - Xiêm đầu tiên (1587-1611) trong bối cảnh thâm nhập của người phương Tây vào Đông Nam Á. CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH Ở VƢƠNG QUỐC XIÊM (1612- 1623): THỜI KỲ THỬ NGHIỆM.

Phái đoàn Thomas Essington - Lucas Antheunis đến Xiêm (1612). Quan hệ Anh - Xiêm (1613 - 1620): thăm dò, thử nghiệm, và mở rộng mạng lưới ra khu vực. Nhân tố Hà Lan trong quan hệ Anh - Xiêm đến nửa đầu thế kỷ XVII. Quan hệ Anh - Xiêm (1620-1623): suy thoái và đóng cửa thương điếm.

CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH Ở VƢƠNG QUỐC XIÊM: MỞ RỘNG VỊ THẾ NGOẠI GIAO VÀ THƢƠNG MẠI (1659-1682). Vương quốc Xiêm dưới triều vua Narai (1656-1688): những cải cách hỗ trợ giao thương. Thương điếm Anh ở Vương quốc Xiêm (1659-1674). Thương điếm Anh ở Vương quốc Xiêm (1674-1682).

Các đợt thanh tra thương điếm Anh ở Xiêm năm 1678 và 1681. CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH Ở VƢƠNG QUỐC XIÊM (1683-1685): ÁP LỰC CẠNH TRANH VỚI PHÁP VÀ ĐÓNG CỬA THƢƠNG ĐIẾM.Phái đoàn Strangh và nỗ lực cứu vãn nền thương mại Anh ở vương quốc Xiêm (1683-1684). Nỗ lực bất thành của Hội đồng Surat trong việc khôi phục nền thương mại Anh ở vương quốc Xiêm năm 1685. Nhân tố Pháp trong quan hệ Anh-Xiêm trong thập niên 80 của thế kỷ XVII.

Constance Phaulkon: từ hợp tác với người Anh đến bắt tay với người Pháp. Từ chiến tranh Xiêm - Golconda đến cuộc chiến tranh Anh-Xiêm năm 1687 .165 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌCCỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 171 TÀI LIỆU THAM KHẢO .189 2 KÝ HIỆU VIẾT TẮT EIC East India Company (Công ty Đông Ấn Anh) VOC Vereenigde Oost- Indische Compagnie (Công ty Đông Ấn Hà Lan) CIO Compagnie des Indes Orientales (Công ty Đông Ấn Pháp) HN Hà Nội Nxb Nhà xuất bản PL Phụ lục Tr Trang 3 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong phần lớn thời kỳ trung đại, nước Anh có vị trí quan trọng trong mạng lưới hải thương Tây Âu; đội ngũ thủy thủ và thương nhân buôn bán đường biển của Anh hoạt động khá năng động, cạnh tranh với nhiều dân tộc hàng hải khác như Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Ý, Hà Lan… Tuy nhiên, bước sang thế kỷ XV, người Anh tụt hậu so với hai dân tộc Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha trong cuộc đua khám phá các vùng đất mới.

Những phát kiến địa lý vĩ đại cuối thế kỷ XV tạo điều kiện để hai dân tộc trên bán đảo Iberia phân chia phạm vi ảnh hưởng thương mại và truyền giáo dưới sự thừa nhận của Giáo hoàng. Quyết định đó khiến cho người Anh không thể cạnh tranh và lần lượt bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua sang miền Đông Ấn và Tây Ấn trong suốt thế kỷ XVI. Bản thân triều đình Anh lúc đó né tránh xung đột với các thế lực Iberia nên không khuyến khích thương nhân Luân Đôn qua mũi Hảo Vọng mà ủng hộ họ “Đông tiến” qua biển Ban Tích và Bắc Băng Dương hoặc theo đường bộ qua Ba Tư. Những cố gắng đó đều không đem lại kết quả.

Phải đến năm 1591, thương nhân Anh mới có chuyến đi phương Đông đầu tiên qua mũi Hảo Vọng. Đến cuối năm 1600, công ty Đông Ấn Anh (English East India Company/EIC) mới chính thức được thành lập. Ngay sau khi được thành lập, kế thừa các tuyến thương mại đường dài Á - Âu cổ xưa, thương nhân Anh nhanh chóng nỗ lực tìm cách thâm nhập và gây dựng mạng lưới thương mại nội Á ở Viễn Đông trong suốt thế kỷ XVII, đánh dấu một thời kỳ đầy hứa hẹn của nền hải thương Anh trong lịch sử thương mại và hàng hải thế giới. Bên cạnh việc hướng trọng tâm thương mại vào thị trường lớn Nhật Bản, Trung Quốc, Công ty Đông Ấn Anh cũng thiết lập được các thương điếm tương đối quan trọng ở Ấn Độ, khu vực Đông Nam Á hải đảo, Cao Miên, Miến Điện, Xiêm… Trong đó, cùng với sự xuất hiện của các thương nhân phương Tây khác (Bồ Đào Nha, Hà Lan, Pháp.), người Anh đã xây dựng được thương điếm ở Patani và Ayutthaya từ khá sớm - năm 1612.

Hoạt động của EIC ở Xiêm tuy trải qua các giai đoạn thăng - trầm nhưng nó cũng cho thấy vị trí nhất định của Xiêm trong tổng thể 4 mạng lưới thương mại của người Anh ở Viễn Đông trong thế kỷ XVII. Bên cạnh đó, những thành công và thất bại của EIC ở Xiêm còn góp phần cho thấy những đặc tính trong cơ cấu hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở châu Á trong thế kỷ XVII, đó chính là vai trò của các thương nhân tự do [interloper]. Mặt khác, hoạt động thương mại giữa Công ty Đông Ấn Anh với Xiêm trong thế kỷ XVII còn để lại nhiều hệ quả trong mối quan hệ thương mại, chính trị rất đặc biệt giữa hai quốc gia Anh - Xiêm trong những thế kỷ tiếp theo. Do vậy, việc nghiên cứu hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm thế kỷ XVII có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc.

Trước tiên, thế kỷ XVII được coi là thời đại hoàng kim trong nền hải thương Đông Á nói chung và vương quốc Xiêm nói riêng. Các hoạt động bang giao - thương mại được triều đình Xiêm hết sức chú trọng nhất là từ khi người Xiêm giành được độc lập từ Miến Điện cuối thế kỷ XVI. Ngoài các đối tác thương mại truyền thống ở châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hồi giáo… vua Xiêm còn chào đón và thiết lập các hoạt động bang giao - thương mại với các thế lực hàng hải phương Tây như Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan, Anh, Pháp. Hoạt động thương mại nhộn nhịp của các thương thuyền đã góp phần đưa Ayutthaya trở thành một thương cảng mang tính quốc tế cao (cosmopolitan city), xứng đáng như một “Venice ở phương Đông”.

Đặc biệt, trong thế kỷ này, thời kỳ cầm quyền của vua Narai (1656-1688) là đáng chú ý hơn cả. Thứ hai, trải qua một quá trình thiên di lâu dài trong lịch sử, người Thái đã tôi luyện cho mình truyền thống của một dân tộc năng động, cởi mở, dễ thích ứng, thích nghi với mọi hoàn cảnh, biến động. Vào thế kỷ XVII, khi vương quốc Xiêm trở thành điểm đến của các đoàn thuyền buôn từ Nhật Bản, Trung Quốc đến Ba Tư, nhất là sự có mặt của các thương nhân, giáo sĩ phương Tây, đã góp phần định hình nên rất nhiều nét đặc sắc trong truyền thống chính trị, thương mại của người Thái.