Luận án tiến sĩ: Chợ ở tỉnh Nam Định giai đoạn 1831-1890 - Bùi Văn Huỳnh (Viện Hàn Lâm KHXH)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI --------------------------- BÙI VĂN HUỲNH CHỢ Ở TỈNH NAM ĐỊNH TỪ NĂM 1831 ĐẾN NĂM 1890 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC Hà Nội - 2023 luan an VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI --------------------------- BÙI VĂN HUỲNH CHỢ Ở TỈNH NAM ĐỊNH TỪ NĂM 1831 ĐẾN NĂM 1890 Ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 9229013 Người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Minh Tường LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC Hà Nội - 2023 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, xây dựng trên cơ sở kế thừa những ý tưởng khoa học của các tác giả đi trước. Kết quả nghiên cứu của luận án này là trung thực. Những tư liệu trong luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả luận án Bùi Văn Huỳnh luan an LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này, bên cạnh sự cố gắng, nỗ lực của bản thân, tôi còn nhận được nhiều sự quan tâm, ủng hộ, giúp đỡ của các thầy, cô, cơ quan, đồng nghiệp, gia đình, bạn bè. Tôi xin được gửi tới những người đã đồng hành cùng bản thân trong quá trình học tập, nghiên cứu, viết luận án lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất. Trước hết, tôi xin kính trọng gửi lời cảm ơn sâu sắc đến PGS. Nguyễn Minh Tường – người thầy hướng đã nhiệt tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi rất nhiều về mặt phương pháp, kiến thức và tư duy để hoàn thành luận án này cũng như trong nhiều công việc chuyên môn khác.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến cơ quan Viện Sử học đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập, công tác. Xin cảm ơn Ban lãnh đạo Viện Sử học qua các thời kỳ, cảm ơn các đồng nghiệp đã cổ vũ, động viên tôi. Xin trân trọng cảm ơn các thầy cô trong hội đồng đánh giá luận án qua các cấp đã góp những ý kiến quý báu cho tôi trong quá trình thực hiện luận án. Trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ của các cán bộ Thư viện Viện Sử học, Thư viện Quốc gia, Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Viện Thông tin Khoa học xã hội, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, Thư viện tỉnh Nam Định, Thư viện tỉnh Thái Bình, Bảo tàng tỉnh Nam Định.

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến cơ sở đào tạo Học viện Khoa học xã hội. Tôi trân quý gửi lời cảm ơn gia đình, bố mẹ, vợ con, anh chị em và bạn bè đã giúp đỡ về mặt vật chất, tinh thần, động viên, khích lệ cho tôi tham gia học chương trình nghiên cứu sinh và hoàn thành luận án này. Và cuối cùng, luận án này được hoàn thành như một nén tâm nhang tôi thành kính tri ân người thầy đã quá cố của mình là PGS. Hà Mạnh Khoa – người đã hướng dẫn, giúp đỡ cho tôi trong một nửa thời gian đầu của quá trình học nghiên cứu sinh và làm luận án.

Trân trọng cảm ơn! Hà Nội, mùa Xuân 2023 Tác giả luan an Bùi Văn Huỳnh luan an MỤC LỤC NỘI DUNG TRANG MỞ ĐẦU 1 1. Tính cấp thiết của đề tài 1 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 3 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3 4.

Phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu và nguồn tài liệu 4 5. Đóng góp mới về khoa học của luận án 8 6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án 8 7. Cấu trúc của luận án 8 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 9 1.

Những công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước 9 1. Các công trình nghiên cứu về kinh tế, xã hội có đề cập đến chợ 9 1. Các công trình nghiên cứu về chợ 13 1. Các công trình nghiên cứu của tỉnh Nam Định, Thái Bình có đề cập đến chợ 18 1.

Những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài 22 1. Những nội dung luận án kế thừa 24 1. Những nội dung luận án tiếp tục giải quyết 24 Chương 2: NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHỢ Ở TỈNH NAM ĐỊNH (1831 – 1890) 26 2. Một số khái niệm và các loại hình chợ 26 2.

Một số khái niệm về chợ 26 2. Các loại hình chợ 27 2. Những yếu tố tác động đến sự hình thành và hoạt động của chợ 28 2. Điều kiện tự nhiên 28 2.

Yếu tố chính trị 32 luan an 2. Yếu tố kinh tế 36 2. Yếu tố văn hoá, xã hội 43 2. Mạng lưới giao thông 49 2.

Chính sách quản lý chợ của triều Nguyễn 54 Tiểu kết chương 2 60 Chương 3: NGUỒN GỐC, QUY MÔ VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CHỢ Ở TỈNH NAM ĐỊNH (1831 – 1890) 62 3. Nguồn gốc chợ 62 3. Thời gian hình thành 62 3. Hình thức ra đời 64 3.

Cách đặt tên 66 3. Quy mô của chợ 70 3. Chợ phủ, chợ huyện 75 3. Hoạt động của chợ 83 3.

Hoạt động mua, bán 83 3. Thuế chợ và các hoạt động quản lý chợ 96 Tiểu kết chương 3 103 Chương 4: ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA CHỢ Ở TỈNH NAM ĐỊNH (1831 – 1890) 105 4. Đặc điểm của chợ ở tỉnh Nam Định 105 4. Số lượng chợ nhiều 105 4.

Sự phân bố chợ không đồng đều giữa các địa phương trong tỉnh 109 4. Quy mô của chợ còn nhỏ, sự liên kết giữa các chợ chưa nhiều, chưa tạo thành một hệ thống 112 4. Vị trí xây chợ được lựa chọn khá kỹ lưỡng 115 4. Loại hình chợ tâm linh khá phát triển 119 4.

Vai trò của chợ 122 luan an 4. Đối với đời sống kinh tế ở địa phương 122 4. Đối với đời sống văn hoá, xã hội 128 4. Vai trò của chợ đối với quá trình đô thị hoá ở đô thị Nam Định 138 Tiểu kết chương 4 142 KẾT LUẬN 143 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 150 TÀI LIỆU THAM KHẢO 151 PHỤ LỤC 165 luan an DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CB: Chủ biên HĐND: Hội đồng nhân dân KHXH: Khoa học xã hội NXB: Nhà xuất bản UBND: Ủy ban nhân dân luan an DANH MỤC CÁC BẢNG STT Tên bảng Trang 1.1: Số nhân đinh làm nghề buôn bán ở phủ Xuân 47 Trường và phủ Nghĩa Hưng đầu thế kỷ XX 2.2: Đơn vị tiền tệ thời Nguyễn 58 3.3: Đơn vị đo trọng lượng thời Nguyễn 59 luan an 4.4: Đơn vị đo chiều dài thời Nguyễn 59 5.5: Đơn vị đo dung lượng thời Nguyễn 60 6.6: Tên chữ Hán và tên Nôm của một số chợ trên 68 địa bàn tỉnh Nam Định giai đoạn 1831 - 1890 7.1: Số chợ ở các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ giữa thế 105 kỷ XIX 8.2: Số chợ và đơn vị hành chính ở phủ Xuân 107 Trường và phủ Nghĩa Hưng cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX 9.3: Tỷ lệ đất đai so với số chợ ở phủ Xuân Trường 108 và phủ Nghĩa Hưng cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX 10.4: Số nhân khẩu và số chợ ở phủ Xuân Trường và 108 phủ Nghĩa Hưng cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX 11.5: Vị trí của các chợ ở huyện Nam Trực cuối thế 117 kỷ XIX so với hiện nay luan an MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Chợ không chỉ là nơi giao lưu, trao đổi, mua bán hàng hóa, mà còn hàm chứa nhiều khía cạnh của đời sống xã hội, văn hóa. Nghiên cứu chợ giúp chúng ta hiểu thêm về đời sống kinh tế của nhân dân, qua đó có thể lý giải nhiều vấn đề liên quan đến văn hóa ứng xử và sinh hoạt của người dân các vùng miền. Với những vai trò và ý nghĩa trong đời sống, chợ đã và đang thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như: Sử học, Kinh tế học, Dân tộc học, Văn hoá học, Xã hội học… Riêng đối với Sử học, chợ từ lâu đã nhận được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học, đặc biệt là các nhà nghiên cứu lịch sử Cổ - Trung đại Việt Nam. Bởi, hơn ở đâu hết, chợ cùng với đình, chùa, làng xã chính là những nơi còn in dấu đậm nét về truyền thống văn hóa của nhân dân từ xa xưa.

Như vậy, về mặt khoa học, nghiên cứu chợ mang nhiều ý nghĩa quan trọng và thiết thực, là một vấn đề có tính cấp thiết và hoàn toàn có cơ sở để đi vào nghiên cứu chuyên sâu. Trên thực tế các chợ hiện nay đang phát huy vai trò tích cực trước hết là trên lĩnh vực kinh tế, trao đổi, mua bán hàng hóa. Mặc dù trong đời sống hiện đại xuất hiện nhiều loại hình thương mại mới như mua bán tại các siêu thị, cửa hàng tiện ích, mua bán qua các kênh truyền hình, thương mại điện tử, mua bán hàng qua các nền tảng ứng dụng Zalo, Facebook trên internet… Nhưng hoạt động mua bán tại các chợ không vì thế mà giảm sút, nó vẫn giữ vai trò chủ đạo trong thương mại. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, tính đến hết năm 2020, trên cả nước có 8.581 chợ đang hoạt động [167, tr.

Tính chung trên cả nước, giá trị hàng hóa dịch vụ qua hệ thống chợ chiếm hơn 40%. Số lượng chợ gấp gần 13 lần các loại hình thương mại khác. Tổng số người buôn bán tại các chợ là hơn 2 triệu người, riêng các chợ khu vực nông thôn chiếm 78,35% tổng số chợ. Vì vậy, một yêu cầu thực tiễn đặt ra là cần có quy hoạch tổng thể hệ thống chợ trên quy mô toàn quốc cũng như ở từng địa phương.

Để làm được việc này, trước hết phải nghiên cứu đầy đủ, sâu sắc về các chợ xưa và nay làm cơ sở cho việc lập quy hoạch. Việc nghiên cứu chợ cũng mang ý nghĩa thực tiễn. 1 luan an Khu vực đồng bằng Bắc Bộ là nơi có mật độ chợ dày đặc nhất cả nước. Nam Định và Thái Bình là hai tỉnh có nhiều chợ được hình thành từ lâu đời, đang hoạt động phục vụ đời sống nhân dân.

Hoạt động thương mại thông qua chợ ở Nam Định và Thái Bình khá phát triển so với các tỉnh lân cận. Cũng theo Tổng cục Thống kê, tính đến tháng 12 năm 2020 trên địa bàn tỉnh Nam Định có 201 chợ lớn nhỏ, tỉnh Thái Bình có 218 chợ, tỉnh Hải Dương có 172 chợ, tỉnh Hưng Yên có 107 chợ, tỉnh Ninh Bình có 110 chợ, tỉnh Hà Nam có 110 chợ, tỉnh Bắc Ninh có 108 chợ, tỉnh Vĩnh Phúc có 126 chợ, thành phố Hải Phòng có 156 chợ [167, tr.