Luận án tiến sĩ: Quá trình vận động cách mạng giải phóng dân tộc ở Thanh Hóa giai đoạn 1939-1945

Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng tháng 11 năm 1939 mở đầu giai đoạn mới. Đảng xác định giải phóng dân tộc là nhiệm vụ hàng đầu. Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa quán triệt sâu sắc tinh thần chuyển hướng chỉ đạo chiến lược 1939-1945. Các tổ chức công khai, hợp pháp trước đây chuyển hoàn toàn sang hoạt động bí mật. Tỉnh ủy Thanh Hóa củng cố hệ thống cơ sở Đảng từ tỉnh xuống cơ sở. Đảng bộ rút cán bộ vào vùng nông thôn và rừng núi để bảo toàn lực lượng. Mạng lưới liên lạc giữa các cấp ủy được giữ vững và bí mật tuyệt đối. Tỉnh ủy đẩy mạnh tuyên truyền mục tiêu đánh đổ phát xít và thực dân. Phong trào cách mạng hướng thẳng vào mục tiêu cứu quốc độc lập. Tinh thần chuyển hướng chiến lược giúp phong trào Thanh Hóa đứng vững trước các đợt khủng bố gắt gao của kẻ thù.

Kinh tế Thanh Hóa thời kỳ 1939-1945 bị bóc lột kiệt quệ. Chính quyền thực dân bắt dân nhổ lúa trồng đay và thầu dầu. Chính sách thu mua lúa gạo giá rẻ khiến nạn đói đe dọa nghiêm trọng. Đời sống nông dân, công nhân và thị dân rơi vào cảnh bế tắc. Mâu thuẫn giai cấp và mâu thuẫn dân tộc lên đến đỉnh điểm. Trước tình thế đó, truyền thống yêu nước của nhân dân Thanh Hóa bùng cháy mạnh mẽ. Các tầng lớp nhân dân sẵn sàng đứng lên đấu tranh. Các cuộc bãi công, bãi thị, chống sưu thuế diễn ra rải rác khắp các phủ, huyện. Phong trào yêu nước từng bước chuyển biến từ tự phát sang tự giác dưới sự dẫn dắt của các chiến sĩ cộng sản. Quần chúng nhân dân thể hiện lòng trung thành tuyệt đối với sự nghiệp cứu quốc. Đây là cơ sở thực tiễn thuận lợi để gây dựng phong trào cách mạng rộng khắp toàn tỉnh.

Năm 1941, Mặt trận Việt Minh Thanh Hóa chính thức được thành lập. Hệ thống đoàn thể cứu quốc phát triển nhanh chóng tại các địa phương. Nông dân cứu quốc, Phụ nữ cứu quốc, Thanh niên cứu quốc thu hút đông đảo hội viên. Mặt trận quy tụ mọi tầng lớp nhân dân không phân biệt tôn giáo, dân tộc hay thành phần xã hội. Các tổ chức Việt Minh mở rộng từ vùng đồng bằng ven biển lên vùng trung du và miền núi cao. Công tác tuyên truyền đường lối cách mạng diễn ra sôi nổi và hiệu quả. Các tài liệu cứu quốc được bí mật in ấn và phát hành rộng rãi. Nhân dân giác ngộ sâu sắc quyền lợi dân tộc gắn liền với quyền lợi bản thân. Khối liên minh công nông trở thành nòng cốt của phong trào. Mặt trận Việt Minh Thanh Hóa đã tổ chức và lãnh đạo quần chúng sẵn sàng đón nhận thời cơ lịch sử.

Để chuẩn bị căn cứ quân sự, Tỉnh ủy quyết định thành lập Chiến khu Ngọc Trạo vào năm 1941. Chiến khu đặt tại huyện Thạch Thành, nơi có địa thế hiểm trở và hang động thuận lợi cho phòng thủ. Căn cứ địa cách mạng Thạch Thành giữ vai trò là bàn đạp chỉ đạo phong trào vũ trang toàn tỉnh. Cán bộ cách mạng mở các lớp huấn luyện quân sự và chính trị tại đây. Nhân dân các làng bản xung quanh tích cực đóng góp lương thực và che giấu bộ đội. Căn cứ địa còn mở rộng liên lạc với vùng Hòa Bình và Ninh Bình. Thực dân Pháp huy động binh lính bao vây và tấn công căn cứ hòng tiêu diệt cơ quan đầu não. Tinh thần chiến đấu kiên cường tại căn cứ đã hun đúc ý chí quật khởi cho phong trào cách mạng địa phương. Chiến khu là biểu tượng rực rỡ của phong trào cách mạng Thanh Hóa.

Ngày 19 tháng 9 năm 1941, Đội Du kích Ngọc Trạo chính thức ra đời tại hang Treo. Đây là đội vũ trang tập trung đầu tiên của tỉnh Thanh Hóa. Ban đầu, đội gồm 21 chiến sĩ ưu tú được trang bị vũ khí thô sơ. Các chiến sĩ thực hiện tuyên thệ trung thành tuyệt đối với Tổ quốc và cách mạng. Đội Du kích Ngọc Trạo tích cực rèn luyện chiến thuật du kích và võ thuật. Đội đóng vai trò hạt nhân xây dựng Lực lượng vũ trang cứu quốc Thanh Hóa ngày càng lớn mạnh. Sau các trận đụng độ ác liệt với giặc Pháp, đội phân tán lực lượng về các vùng nông thôn để gây dựng lại phong trào. Tinh thần quyết chiến của Đội Du kích Ngọc Trạo tạo cảm hứng mạnh mẽ cho phong trào vũ trang toàn tỉnh. Lực lượng tự vệ cứu quốc tại các phủ, huyện phát triển nhanh chóng sau đó.

Cao trào kháng Nhật cứu nước ở Thanh Hóa bùng nổ mạnh mẽ ngay sau ngày đảo chính. Tỉnh ủy chỉ đạo đẩy mạnh công tác trừ gian, diệt ác và phá bỏ tề ngụy. Lực lượng tự vệ cứu quốc trừng trị nghiêm khắc những tên tay sai phản động đầu sỏ. Các tổ chức Việt Minh công khai xuất hiện để lãnh đạo quần chúng mít tinh biểu tình. Nhiều cuộc tuần hành rầm rộ diễn ra tại các chợ lớn và trung tâm hành chính. Lực lượng vũ trang cách mạng tổ chức các cuộc phục kích nhỏ lẻ tiêu hao sinh lực địch. Khí thế cách mạng lan rộng từ các huyện đồng bằng ven biển lên tận miền cao. Bộ máy thống trị tay sai của phát xít Nhật ở cấp thôn xã bắt đầu rạn nứt và tan rã. Quần chúng nhân dân hoàn toàn tin tưởng vào thắng lợi của cách mạng.

Nạn đói năm 1945 cướp đi sinh mạng của hàng vạn người dân Thanh Hóa. Trước thảm cảnh đó, Mặt trận Việt Minh kịp thời nêu khẩu hiệu phá kho thóc Nhật cứu đói. Phong trào phá kho thóc Nhật cứu đói Thanh Hóa nhanh chóng trở thành ngọn cờ tập hợp hàng triệu quần chúng. Dưới sự dẫn dắt của các đội tự vệ, nhân dân ồ ạt xông vào các kho thóc của chính quyền tay sai. Hàng trăm tấn lương thực được tịch thu và phân chia công bằng cho dân nghèo. Phong trào giải quyết trực tiếp nhu cầu sinh tồn cấp bách của người dân. Uy tín của Mặt trận Việt Minh nâng cao vượt bậc trong lòng quần chúng. Hành động này thổi bùng ngọn lửa cách mạng và biến các cuộc đấu tranh kinh tế thành những đợt tập dượt chính trị quyết liệt. Nhân dân rũ bỏ nỗi sợ hãi và sẵn sàng tham gia khởi nghĩa giành chính quyền.

Đầu tháng 8 năm 1945, phát xít Nhật tuyên bố đầu hàng quân Đồng minh vô điều kiện. Nhận thấy thời cơ khởi nghĩa đã chín muồi, Ủy ban Khởi nghĩa tỉnh Thanh Hóa được khẩn cấp thành lập. Cơ quan này có nhiệm vụ trực tiếp lãnh đạo toàn dân đứng lên giành chính quyền. Ủy ban ban bố lệnh khởi nghĩa và phát động tổng tiến công trên toàn địa bàn tỉnh. Lực lượng tự vệ và quần chúng cách mạng được phân công chiếm giữ các công sở trọng yếu. Các đội vũ trang chuẩn bị sẵn sàng bao vây đồn trại địch và cơ quan đầu não cấp tỉnh. Kế hoạch khởi nghĩa được vạch ra chi tiết, đồng bộ giữa các huyện đồng bằng, đô thị và miền núi. Mệnh lệnh khởi nghĩa truyền đi nhanh chóng qua hệ thống giao thông liên lạc bí mật. Cả tỉnh Thanh Hóa bước vào tư thế sẵn sàng tổng tiến công.

Huyện Hoằng Hóa là địa phương chớp thời cơ và nổ súng khởi nghĩa sớm nhất tỉnh. Ngày 24 tháng 7 năm 1945, quân và dân Hoằng Hóa đã vùng lên đánh chiếm phủ đường. Cuộc chiến đấu diễn ra quyết liệt trước sự kháng cự của binh lính địch. Lực lượng tự vệ phối hợp với quần chúng nhân dân bao vây và tước vũ khí đối phương. Thắng lợi ở Hoằng Hóa có ý nghĩa như phát súng lệnh mở đầu cho phong trào toàn tỉnh. Ngay sau khi làm chủ phủ đường, chính quyền cách mạng huyện được thành lập và ra mắt nhân dân. Nhân dân địa phương tổ chức tuần tra bảo vệ vững chắc thành quả cách mạng. Thắng lợi này cổ vũ mạnh mẽ tinh thần đấu tranh của các huyện lân cận như Quảng Xương, Đông Sơn và Nga Sơn. Hoằng Hóa trở thành bài học thực tiễn quý báu về khởi nghĩa từng phần.

Từ ngày 18 đến ngày 21 tháng 8 năm 1945, khởi nghĩa bùng nổ đồng loạt khắp các phủ, huyện thuộc vùng đồng bằng và trung du. Quần chúng rầm rộ kéo về các trung tâm hành chính để thị uy và buộc quan lại nộp ấn tín. Cùng thời gian đó, các châu, huyện miền núi như Cẩm Thủy, Ngọc Lặc, Bá Thước và Thường Xuân cũng nhất tề nổi dậy. Đồng bào các dân tộc thiểu số cùng lực lượng tự vệ chiếm đồn bốt và thành lập chính quyền cứu quốc. Ngày 19 tháng 8, lực lượng khởi nghĩa tiến vào thị xã Thanh Hóa giành chính quyền cấp tỉnh. Ngày 23 tháng 8 năm 1945, Ủy ban Nhân dân Cách mạng lâm thời tỉnh Thanh Hóa chính thức ra mắt trước hàng vạn quần chúng nhân dân. Thắng lợi của cuộc khởi nghĩa hoàn tất trên toàn bộ phạm vi lãnh thổ tỉnh Thanh Hóa.

Thanh Hóa giữ vai trò cầu nối chiến lược quan trọng giữa các vùng miền của đất nước. Phong trào cách mạng địa phương góp phần bảo vệ hành lang liên lạc giữa Trung ương với Trung Bộ. Việc chuẩn bị sớm về lực lượng vũ trang và căn cứ địa tạo nên chỗ dựa vững chắc cho phong trào chung. Cuộc khởi nghĩa từng phần tại Hoằng Hóa cung cấp kinh nghiệm thực tiễn phong phú cho các địa phương khác học tập. Tỉnh Thanh Hóa đã huy động tối đa sức người và sức của chi viện cho cuộc đấu tranh giành độc lập. Thắng lợi toàn diện tại Thanh Hóa góp phần bảo vệ sườn phía Nam của thủ đô Hà Nội. Thắng lợi này khẳng định tính đúng đắn của đường lối giải phóng dân tộc do Chủ tịch Hồ Chí Minh vạch ra.

Bài học đầu tiên là công tác xây dựng tổ chức Đảng vững mạnh về tư tưởng và tổ chức. Đảng bộ phải luôn bám sát quần chúng và kiên cường vượt qua các đợt khủng bố. Bài học thứ hai là sự linh hoạt, chủ động trong nhận định thời cơ và phát động khởi nghĩa đúng lúc. Bài học thứ ba là chính sách đại đoàn kết toàn dân, tập hợp mọi giai cấp và đồng bào các dân tộc thiểu số vào Mặt trận Việt Minh. Đảng bộ tỉnh đã chú trọng khai thác triệt để các đặc thù về địa lý và tự nhiên để xây dựng căn cứ chiến lược. Việc kết hợp chặt chẽ giữa đấu tranh chính trị và đấu tranh vũ trang đem lại hiệu quả cao nhất. Những bài học lịch sử quý báu này tiếp tục giữ nguyên giá trị lý luận và thực tiễn trong công cuộc xây dựng đất nước ngày nay.