Luận án tiến sĩ: Lịch sử quan hệ giữa Vương quốc cổ Champa với các nước trong khu vực - Hà Bích Liên

THÁP ĐÔI LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số hiệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Tác giả luận án HÀ BÍCH LIÊN CHỮ VIẾT TẮT BEFEO : Bulletin de L'Ecole Francaise d'Extrême - Orient CHSEA : Cambridge History of Southeast Asia CHCPI : Centre d' Histoire et Civilisation de la Péninsule Indochinoise ĐNNTC : Đại Nam nhất thống chí ĐNTL : Đại Nam thực lục ISAS : Inslitute of Southeast Asian Studies NPHMVKCH : Những phát hiện mới về khảo cổ học Toàn Thƣ : Đại Việt sử kí toàn thƣ VBTLS : Viện bảo tàng lịch sử 1 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 4 CHƢƠNG 1: NHỮNG MỐI QUAN HỆ CỦA CHAMPA TRONG GIAI ĐOẠN HÌNH THÀNH VÀ BƢỚC ĐẦU PHÁT TRIỂN (Từ đầu công nguyên đến thế kỷ X).

Cơ sở ban đầu của những mối quan hệ. Từ ngƣời Nam Đảo đến ngƣời Chăm - điểm khởi đầu của những mối quan hệ. Một vị trí thuận lợi cho việc buôn bán và giao lƣu văn hóa. Những điều kiện kinh tế và xã hội.

Những vƣơng triều đầu tiên - quan hệ liên vùng và liên quốc gia. Vƣơng triều Simhapura và những mối quan hệ ban đầu. Quan hệ giữa Champa với Java và Campuchia trong thời kỳ vƣơng triều Miền Nam Virapura (750 - 850). Indrapura và những quan hệ mới.

49 CHƢƠNG 2: NHỮNG MỐI QUAN HỆ TRONG THỜI KỲ VIJAYA (thế kỷ X - thế kỷ XV) .Quan hệ Champa với các nƣớc trong khu vực thời kỳ thành lập và bƣớc đầu phát triển của Vijaya. Quan hệ kinh tế - ngoại giao với các đảo Philippin. Mối quan hệ tay ba giữa Champa với Campuchia và Đại Việt trong vấn đề chính trị - lãnh thổ. Sự thay đổi trong đƣờng lối đối ngoại và những mối quan hệ trong thời kỳ phát triển của Vijaya (1220 - 1353).Chuyển hƣớng kết thân với Đại Việt.

Duy trì và phát triển quan hệ với vùng hải đảo. Sự tiến triển trong giao thƣơng. Sự khủng hoảng của Champa và sự tái diễn những xung đột về chính trị - lãnh thổ trong quan hệ khu vực (1353 - 1471). Những thay đỗi trong lịch sử khu vực.

Sự tái diễn những xung đột trong vấn đề lãnh thổ. Nguyên nhân nào đã dẫn đến việc mất kinh đô Vijaya và đƣa vƣơng quốc này đến bƣớc đƣờng suy vong?. 111 CHƢƠNG 3: HẬU CHAMPA VÀ ĐOÀN KẾT CỦA CÁC MỐI QUAN HỆ (TỪ CUỐI THẾ KỈ XV - THẾ KỈ XVII). Vùng đất Champa sau sự kiện 1471.

Quan hệ giữa Chiêm Thành và Đại Việt - Từ Chiêm Thành quốc đến trấn Thuận Thành. Hội nhập - Lịch sử và tất yếu. 133 PHẦN KẾT LUẬN. 146 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

151 2 BẢN ĐỒ VƢƠNG QUỐC CHAMPA MỞ ĐẦU 1. Ý nghĩa khoa học và mục đích nghiên cứu. Champa là một vƣơng quốc cổ ra đời sớm trong khu vực Đông Nam Á, có địa bàn chủ yếu ở vùng đồng bằng duyên hải Miền Trung Việt Nam ngày nay. Do án ngữ một vị trí quan trọng trên con đƣờng giao lƣu quốc tế Đông - Tây, những thuyền bè ngƣợc xuôi trong hệ thống mậu dịch Châu Á đều phải dừng chân nơi đây, nên ngƣời Chăm đã từng có những mối liên hệ rộng rãi với các nƣớc trong và ngoài khu vực, Sách An Nam chí lược của Lê Trắc biên soạn vào năm 1333 phần các dân biên cảnh phục dịch có đƣa ra lời bình về vị trí tự nhiên của Chiêm Thành (Champa); "Nƣớc này ở ven biển, những thuyên buôn của Trung Hoa vƣợt biên đi lại với các nƣớc ngoại phiên đều tụ ở đây, để lấy củi, nƣớc chứa.

Đấy là bến thứ nhất ở phƣơng Nam". Nói một cách hình ảnh, những con thuyền đó "'bám'' vào bờ biên Champa, ít nhất la 500 km nếu tính từ mũi Varella để đi vào vịnh Siêm hay tối eo Malacca và ngƣợc lại, từ eo Malacca đi vào Vịnh Bắc Bộ để tới đƣợc Trung Hoa. Tuy nhiên, điều quan trọng để vùng bờ biên Champa xƣa đƣợc biết đến nhƣ một tuyến đƣờng giao thông và sau đó là thƣơng mại và văn hóa không phải chỉ do vị trí tự nhiên của nó, mà chính vì đó là vùng cƣ trú của một cộng đồng dân cƣ có nhà nƣớc riêng của mình, có một nên văn hóa phát triên không thua kém bất cứ một nên văn hóa đƣơng thời nào. Và cũng chính họ là chủ thể của những mối quan hệ đến, và đi trên vùng biển này.

4 Vị trí tự nhiên thuận lợi cho xu hƣớng mở rộng giao lƣu với thế giới bên ngoài cũng chính là điều kiện tiên quyết dẫn tới việc ra đời sớm của vƣơng quốc cổ Champa trong khu vực Đông Nam Á. Hơn 15 thế kỷ, để tồn tại và phát triển, Champa đã thiết lập nhiều mối quan hệ với các quốc gia xung quanh nó. Những quan hệ đó không chỉ là quan hệ về chính trị - lãnh thổ mà còn là quan hệ về kinh tế, văn hóa. Do vậy, nghiên cứu những mối quan hệ này cũng là để hiểu rõ hơn về lịch sử Champa và lịch sử các nƣớc xung quanh.

Đề cập đến những vân đề có liên quan đền một vƣơng quốc cổ ngày nay không còn tồn tại là một việc khá phức tạp, mặc dù tính bức thiết trong lĩnh vực chuyên môn luôn là một đòi hỏi. Qúa trình phát triển của lịch sử khu vực cho thấy nhiều mối quan hệ xảy ra giữa các nƣớc ở các thời kỳ khác nhau đã đánh dấu sự tồn tại hay diệt vong của nhiều vƣơng quốc lớn nhỏ. Champa nằm trong trƣờng hợp nào và liệu có phải chỉ do quan hệ? Với một bờ biển dài, Champa có thể thiết lập mối quan hệ thƣờng xuyên với thế giới Hải đảo. Nhƣng mặt khác, Champa lại nằm kẹp giữa hai nƣớc lớn là Đại Việt và Campuchia.

Sự đa dạng, phức tạp trong những mối quan hệ đó, có lẽ là điêu mà K. Hall đã nghĩ đến khi đƣa ra một so sánh "chỉnh thể Champa giống các quốc gia sông nƣớc Malay. hơn là những quốc gia láng giềng làm nông nghiệp trồng lúa nƣớc ở lục địa về phía Tây và phía Bắc của nó" [111, 253] [126, 13].Hall còn đƣa ra một bức tranh về "'một thể chế hóa yếu ớt" khối liên minh ở Champa giữa những vị vua chúa ở những hệ thống sông khác nhau - một quan điểm dƣờng nhƣ đã đƣợc đặt ra từ J. Boisselier (1963) khi ông muốn nói đến tính địa phƣơng ẩn hiện trong mỗi phong cách nghệ thuật.

Thật ra đây là một vấn đề khá lý thú nảy sinh trong khi nghiên cứu mối quan hệ giữa Champa với các nƣớc trong khu vực. Liệu có phải trong quan hệ với các quôc gia trong khu vực, Champa luôn thể 5 hiện sự phân tán trong thể chế chính trị? Mối quan hệ giữa Champa với các nƣớc vùng Hải đảo thực chất có phải chỉ là mối quan hệ đồng tộc? Kinh tế thƣơng mại biển khu vực đóng vai trò gì trong các mối quan hệ này? Vấn đề dƣờng nhƣ phức tạp hơn khi đề cập đến quan hệ của vƣơng quốc cổ này với các vƣơng quốc láng giềng. Là một quốc gia nông nghiệp trồng lúa nƣớc giống nhƣ Đại Việt và Campuchia, lại nằm trên cùng một địa bàn có môi trƣờng sinh thái tƣơng đối giống nhau, có cả những thói quen giống nhau trong sản xuât và đời sống, Champa có một mối quạn hệ thƣờng xuyên với Đại Việt và Campuchia cả về kinh tế, văn hóa, chính trị - lãnh thổ. Luận án dành một phần để bàn đến mối quan hệ này, đặc biệt là quan hệ về chính trị - lãnh thổ.

Quá trình phát triển của lịch sử Champa không thể tách rời với những mối quan hệ đó. Thậm chí trong từng giai đoạn, trong một khoảng khắc nào đó của lịch sử, quan hệ với các quốc gia láng giềng còn liên quan trực tiêp đến vận mệnh của vƣơng quốc. Sự thật thì từ mội quốc gia độc lập thời cổ trung đại ở Đông Nam Á, Champa đã bị co hẹp dần về lãnh thổ và đến thế kỷ XVII nó đá không còn tôn tại với tƣ cách là một quốc gia. Nhƣ vậy, mục đích của luận án là nhằm tìm hiểu một cách có hệ thống những mối quan hệ đã có, đã xảy ra giữa vƣơng quốc cổ Champs.

với các quốc gia trong khu vực. Những mối quan hệ đó đã phát triển, thay đổi nhƣ thế nào qua từng giai đoạn lịch sử. Hệ quả trực tiếp của nó đối với lịch sử Champa? Có thể chính các mối quan hệ này. trong nhiều hoàn cảnh lịch sử khác nhau, là một nguyên nhân quan trọng dẫn đến sự phát triển, tồn tại và suy vong của vƣơng quốc cổ Champa? Tuy nhiên, nhƣ sẽ đƣợc trình bày, luận án còn hƣớng tới phản ánh qúa trình phát triển của lịch sử cũng là quá trình hình thành một cách tự nhiên những quan hệ giữa các cộng đồng dân cƣ ở gần nhau.

Sự hội nhập của 6 Champa vào Việt Nam đã xảy ra trong những hoàn cảnh lịch sử đặc biệt, chịu "sức hút " của một dân tộc láng giềng có năng lực tiến thủ mạnh hơn - nhƣ cách nghĩ của học giả Đào Duy Anh [2, 234]. Nhƣng có thể đó cũng là sức hút của một nên kinh tế, một nên văn hóa vừa xa lạ, vừa gần gũi, là kết quả của một quá trình giao lƣu, quan hệ tiếp xúc bình thƣờng nhƣng cũng có khi là ép buộc, cƣỡng bức giữa hai quốc gia phong kiến ở kề sát nhau. nhƣ đã từng xảy ra trong lịch sử. Và cuối cùng, tất cả những vấn đề đó cũng là nhằm để hiểu rõ, hiểu đúng hơn về một tộc ngƣời có một nên văn hóa riêng đầy bản sắc, đã hội nhập vào văn hóa Việt Nam từ trong lịch sử và là một phần không thể thiếu của văn hóa Việt Nam ngày nay.

Giới hạn nội dung nghiên cứu và những đóng góp mới của luận án. Vấn đề mà luận án đặt ra chỉ nhằm tìm hiểu một khía cạnh nhỏ trong mảng nghiên cứu về lịch sử Champa - quan hệ với các nƣớc trong khu vực. Bản thân vấn đề đã tạo sự giới hạn nhất định cho đề tài, bởi vì không phải tất cả các vƣơng quốc đƣơng thời đều có quan hệ với Champa, Các vƣơng quốc của ngƣời Miến là một ví dụ. Nhƣng mặt khác, Champa còn có Quan hệ với những nƣớc ở gần và có thuyền bè đi qua lại vùng biển Champa thƣờng xuyên nhƣ Trung Hoa, Ấn Độ.

Trong từng giai đoạn hay trong một sự kiện lịch sử nào đó, không thể không đề cập tới những ảnh hƣởng của Trung Hoa, Ấn Độ. Bởi vì, đây cũng là hai nền văn minh lớn trên thế giới lúc bấy giờ và có ảnh hƣởng đến quá trình phát triển của lịch sử Champa.