Nghiên cứu ảnh hưởng chuyển đổi đất lâm nghiệp đến sinh kế hộ gia đình miền núi Thừa Thiên Huế

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM PHẠM THỊ PHƯƠNG THẢO TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÂM NGHIỆP NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA QUÁ TRÌNH CHUYỂN ĐỔI SỬ DỤNG ĐẤT LÂM NGHIỆP ĐẾN SINH KẾ HỘ GIA ĐÌNH Ở MIỀN NÚI TỈNH THỪA THIÊN HUẾ Chuyên ngành: Lâm sinh Mã số: 9620205 HUẾ - 2024 Công trình hoàn thành tại: Trường Đại học Nông Lâm Huế, Đại học Huế Người hướng dẫn: 1. TRẦN NAM THẮNG 2. NGUYỄN THỊ HỒNG MAI Phản biện 1 :. Luận án sẽ được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Đại học Huế họp tại:.

năm 20… Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: - Thư viện Quốc gia Việt Nam - Thư viện Trường Đại học Nông Lâm Huế MỞ ĐẦU 1. Đặt vấn đề Chuyển tiếp rừng (Forest transition) là khái niệm mô tả một bước ngoặt quan trọng trong xu hướng sử dụng đất của một quốc gia hoặc khu vực từ phá rừng sang trồng lại rừng, hoặc từ mất độ che phủ rừng sang tăng độ che phủ và thường được gắn với các quá trình phát triển kinh tế - xã hội và chuyển đổi nông nghiệp. Sự thay đổi về độ che phủ của rừng đã được hiểu là chuyển tiếp rừng tại Việt Nam. Từ tỷ lệ 43% năm 1943, độ che phủ rừng cả nước đã giảm liên tục trong 40 năm tiếp theo và chỉ còn 22% vào năm 1983.

Bắt đầu từ năm 1992, chính phủ Việt Nam đã có nhiều nỗ lực làm ổn định và phục hồi độ che phủ rừng. Kể từ thời điểm này, độ che phủ rừng của Việt Nam tăng đều đặn, từ 24,7% năm 1992 lên 38,2% năm 2005. Hiện tại, độ che phủ rừng hàng năm ở Việt Nam vẫn tăng nhưng tốc độ tăng đã chậm lại so với thập kỷ trước. Rừng trồng quy mô hộ gia đình được xem là nhân tố chính trong việc tăng độ che phủ rừng ở Việt Nam.

Hộ gia đình đã tích cực tham gia vào trồng cây và hiện kiểm soát khoảng 70% diện tích rừng trồng cả nước, trong đó rừng trồng keo hiện chiếm hơn 40%. Nam Đông và A Lưới là huyện miền núi thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế có diện tích rừng và đất lâm nghiệp chiếm tỷ lệ lớn so với diện tích đất tự nhiên của huyện (Nam Đông: 85,95%; A Lưới: 89,44%) và tỷ lệ độ che phủ rừng lớn (Nam Đông: 83,3%, A Lưới: 75,04%). Tài nguyên rừng tại đây chịu sự tàn phá của chiến tranh và việc khai thác gỗ từ rừng tự nhiên để phục vụ nhu cầu xây dựng và phát triển kinh tế, dẫn đến sự suy thoái nhanh chóng của rừng tự nhiên. Để khắc phục tình trạng này, huyện Nam Đông và A Lưới đã thực hiện hàng loạt các dự án phát triển rừng trồng và cao su.

Đầu những năm 2000, các diện tích rừng trồng bắt đầu cho lợi nhuận đáng kể đã thúc đẩy người dân chuyển đổi đất rẫy, vườn hộ và cao su qua trồng keo. Việc phát triển rừng trồng đã đe dọa tới rừng tự nhiên do tình trạng xâm lấn rừng tự nhiên để trồng rừng và tác động nhiều đến đến thay đổi sử dụng đất và sinh kế của hộ gia đình. Bên cạnh đó việc phát triển rừng trồng có nguy cơ tạo ra sự bất bình đẳng trong tiếp cận đất và thu nhập giữa các nhóm hộ gia đình (hộ người kinh và DTTS; hộ nghèo/cận nghèo và không nghèo). Trước thực tế đó, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp đến sinh kế hộ gia đình ở miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế”.

Mục tiêu của đề tài 1) Mục tiêu chung Phân tích được quá trình chuyển đổi sự dụng đất lâm nghiệp nhằm cung cấp tài liệu về chuyển tiếp rừng quy mô địa phương, đồng thời đánh giá được ảnh hưởng của quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp đến sinh kế hộ gia đình. Từ đó đề xuất các giải pháp góp phần quản lý, sử dụng đất lâm nghiệp hợp lý và phát triển bền vững sinh kế hộ gia đình ở miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế. 2) Mục tiêu cụ thể - Đánh giá được quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp và phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến sự chuyển đổi này tại miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế. - Phân tích được ảnh hưởng của quá trình chuyển đổi sự dụng đất lâm nghiệp đến sinh kế hộ gia đình ở miền núi tỉnh Thừa Thiến Huế.

- Đề xuất các giải pháp sử dụng đất lâm nghiệp và quản lý bảo vệ rừng hiệu quả, đồng thời cải thiện sinh kế của người dân địa phương. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 1) Ý nghĩa khoa học Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý luận có liên quan và áp dụng lý thuyết Chuyển tiếp rừng (Forest transition) kết hợp với Khung sinh kế bền vững để phân tích tác động qua lại giữa chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp, sinh kế và tài nguyên rừng tại địa phương. Từ đó bổ sung vào phương pháp luận nghiên cứu, đánh giá quản lý sử dụng đất lâm nghiệp và sinh kế ở miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế, góp phần làm cơ sở để mở rộng áp dụng cho khu vực miền núi của các tỉnh miền Trung. 2) Ý nghĩa thực tiễn Những phát hiện của luận án có giá trị tham khảo cho các cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành trong việc ban hành chính sách và các hướng dẫn thực thi chính sách về quản lý sử dụng đất lâm nghiệp gắn với bền vững xã hội và sinh thái.

Đồng thời góp phần cung cấp cơ sở cho chính quyền địa phương trong việc quy hoạch sử dụng đất lâm nghiệp bền vững và thực hiện các giải pháp cải thiện sinh kế của người dân miền núi. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Lý thuyết về chuyển tiếp rừng và sinh kế hộ gia đình miền núi đã được nhiều tác giả nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam. Tuy nhiên việc áp dụng lý thuyết chuyển tiếp rừng để nghiên cứu quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp quy mô hộ gia đình, cũng như kết hợp lý thuyết chuyển tiếp rừng và khung sinh kế bền vững để thấy được mối tác động qua lại giữa thay đổi 2 sử dụng đất lâm nghiệp và sinh kế hộ gia đình thì chưa có nghiên cứu nào thực hiện tại Việt Nam nói chung và Thừa Thiên Huế nói riêng. Riêng tại tỉnh Thừa Thiên Huế, đã có một số nghiên cứu liên quan đến diễn biến rừng, thay đổi sử dụng đất và sinh kế hộ gia đình, nhưng các nghiên cứu này được thực hiện riêng lẻ và chưa tập trung phân tích ảnh hưởng của thay đổi sử dụng đất lâm nghiệp đến sinh kế hộ gia đình.

Các nghiên cứu về sinh kế đã tập trung vào ảnh hưởng của một số chính sách nhất định đến sinh kế, nhưng chưa có tác giả nào nghiên cứu một cách tổng hợp các nhân tố ảnh hưởng tới việc thay đổi sử dụng đất và sinh kế. Vấn đề sinh kế của người DTTS được một số tác giả quan tâm nhưng chỉ mới so sánh về một số khía cạnh sinh kế của người DTTS và người Kinh như thu nhập, hoạt động sinh kế. Chưa có nghiên cứu tập trung vào so sánh về ảnh hưởng của thay đổi trong sử dụng đất lâm nghiệp tác động đến chiến lược sinh kế giữa các nhóm dân tộc và giữa nhóm hộ nghèo và không nghèo. Ngoài ra, đã có nghiên cứu chỉ ra ảnh hưởng của rừng trồng đến bất bình đẳng trong thu nhập giữa người nghèo và không nghèo tại huyện Nam Đông, nhưng đối tượng người Kinh và DTTS chưa được phân tích, so sánh.

Trên cơ sở tổng quan tài liệu, luận án vận dụng lý thuyết chuyển tiếp rừng vào mô tả quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp sang trồng rừng keo hộ gia đình. Đồng thời, luận án kết hợp phân tích các chính sách quy mô quốc gia và địa phương, các dữ liệu thứ cấp và sơ cấp để phân tích một cách tổng hợp các nhân tố ảnh hưởng đến chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp. Ngoài ra, luận án kết hợp giữa lý thuyết chuyển tiếp rừng và khung sinh kế bền vững nhằm đánh giá tác động qua lại giữa chuyển đổi sử dụng đất và sinh kế hộ gia đình. Đặc biệt, luận án tập trung so sánh sự khác nhau về chuyển đổi sử dụng đất và sinh kế giữa các nhóm hộ (Kinh và DTTS; Nghèo/cận nghèo và không nghèo).

PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu 2. Phạm vi nghiên cứu * Phạm vi không gian Luận án thực hiện tại hai huyện miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế gồm huyện Nam Đông và A Lưới. Trong đó, tại mỗi huyện có 2 xã được lựa chọn để nghiên cứu, bao gồm xã Hương Phú và Thượng Lộ thuộc huyện Nam Đông; xã Hồng Hạ và Hương Phong thuộc huyện A Lưới.

Ví trí khu vực nghiên cứu * Phạm vi thời gian - Thời gian thực hiện đề tài nghiên cứu: Từ năm 2020 đến năm 2021. - Nguồn dữ liệu có liên quan trong giai đoạn 15 năm (từ 2005 đến 2020) được thu thập và phân tích. Trong đó, năm 2005 là mốc thời gian mà hai huyện thực hiện một số chính sách liên quan đến thay đổi sử dụng đất và sinh kế hộ gia đình. Đây cũng là thời điểm bắt đầu phát triển rừng trồng hộ gia đình tại địa phương.

Năm 2020 là thời điểm thực hiện thu thập dữ liệu để phục vụ luận án. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứ gồm: (1) Các chính sách pháp luật của nhà nước và các văn bản, quy định của địa phương (tỉnh Thừa Thiên Huế, huyện Nam Đông và A Lưới) có liên quan; (2) Các loại hình sử dụng đất lâm nghiệp của hộ gia đình ở miền núi tỉnh Thừa Thiên Huế; (3) Rừng trồng keo của hộ gia đình; (4) Sinh kế của các hộ gia đình đang sinh sống tại huyện miền núi Nam Đông và A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. Nội dung nghiên cứu Các nội dung nghiên cứu gồm: (1) Nghiên cứu thực trạng sử dụng đất lâm nghiệp tại địa hai huyện; (2) Nghiên cứu thực trạng phát triển rừng trồng keo hộ gia đình; (3) Phân tích sự chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp tại hai huyện; (4) Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp; (5) Đánh giá sự ảnh hưởng của quá trình chuyển đổi sử dụng đất lâm nghiệp đến sinh kế HGĐ; (6) Đề xuất các giải pháp góp phần quản lý sử dụng đất lâm nghiệp, QLBVR hiệu quả và cải thiện sinh kế HGĐ. Phương pháp nghiên cứu 2.