Luận án Tiến sĩ Hồ Thanh Hà: Bản đồ năng suất rừng keo lai Thừa Thiên Huế

1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT VIỆN KHOA HỌC LÂM NGHIỆP VIỆT NAM ……………o0o……………. HỒ THANH HÀ XÂY DỰNG BẢN ĐỒ CẤP NĂNG SUẤT CHO RỪNG KEO LAI TẠI TỈNH THỪA THIÊN HUẾ Chuyên ngành: Điều tra và Quy hoạch rừng Mã số: 62.08 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. VŨ TIẾN HINH Hà Nội - Năm 2013 2 PHẦN MỞ ĐẦU 1. BỐI CẢNH CHUNG Những thập kỷ qua, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực trong công tác phát triển trồng rừng.

Từ năm 1992 đến năm 2010, chính phủ đã ban hành và thực hiện các chƣơng trình dự án phát triển rừng, nhƣ chƣơng trình 327 [9], dự án 661 [56]. Thủ tƣớng Chính phủ đã ban hành quyết định 147 về phát triển lâm nghiệp trong đó sẽ có 2 triệu ha rừng trồng mới vào năm 2015. Theo hƣớng dẫn này, Chính phủ sẽ chi khoảng 40 tỷ đồng để hỗ trợ các công ty, tổ chức trồng rừng [57]. Hỗ trợ cho trồng rừng là một trong những giải pháp để giảm nghèo nhanh và bền vững ở 61 huyện nghèo nhất Việt Nam [8].

Sự hỗ trợ của Chính phủ trong việc trồng rừng đã góp phần tạo việc làm cho ngƣời dân nông thôn, cải thiện thu nhập hộ gia đình và gia tăng giá trị xuất khẩu bằng cách xuất khẩu các sản phẩm làm từ rừng trồng, nhƣ giấy và bột giấy, đồ gỗ và ván sợi nhân tạo. Bên cạnh sự hỗ trợ từ chính phủ, việc trồng rừng và tái trồng rừng đã nhận đƣợc hỗ trợ từ nhiều tổ chức phi chính phủ thông qua các dự án/chƣơng trình phát triển Lâm nghiệp. Rừng và đất Lâm nghiệp đƣợc giao cho tổ chức, cá nhân, và hộ gia đình là một trong những chính sách Lâm nghiệp lớn ở Việt Nam. Việc giao đất, giao rừng đã thể hiện phƣơng pháp tiếp cận có sự tham gia trong phát triển Lâm nghiệp và quản lý tài nguyên rừng nhằm cải thiện sinh kế của ngƣời dân ở các vùng nông thôn, miền núi.

Sau khi lệnh cấm khai thác gỗ từ rừng tự nhiên, rừng trồng trở thành nguồn cung cấp lâm sản chính của Việt Nam. Nhiều loài cây đã đƣợc trồng, chẳng hạn nhƣ Bạch đàn, Thông, Quế, các loài Keo, các loài bản địa, v. Mỗi loài có đặc điểm và công dụng riêng. Tuy nhiên, Keo lai là loài đƣợc ngƣời dân quan tâm nhất, bởi nó dễ trồng, chi phí thấp, có thể sống đƣợc trên đất nghèo dinh dƣỡng, cho năng suất cao, có khả năng cải tạo đất và chu kỳ sản xuất đặc biệt ngắn so với các loài cây rừng khác.

Gỗ Keo lai có thể đƣợc sử dụng cho xây dựng, đồ gỗ, ván ép, và đặc biệt là đối với nguyên liệu giấy. Gỗ các loài Keo đƣợc sử dụng cho xây dựng có yêu cầu chất lƣợng cao, thân cây lớn, đòi hỏi chu kỳ kinh doanh dài (khoảng 10-12 năm), trong 3 khi rừng Keo lai đƣợc sử dụng để sản xuất giấy nguyên liệu, đóng gói vật liệu mất khoảng 5-8 năm tùy thuộc vào giống, tốc độ tăng trƣởng cũng nhƣ chất lƣợng đất, và khả năng đầu tƣ. Sản phẩm gỗ Keo lai (nguyên liệu giấy) có tiềm năng để trở thành một trong những mặt hàng xuất khẩu có khả năng cạnh tranh nhất trong ngành Lâm nghiệp. Theo báo cáo của tổ chức tài nguyên gỗ Quốc tế, Việt Nam đã trở thành một nƣớc xuất khẩu chính về dăm gỗ trong một thời gian ngắn.

Nếu nhƣ năm 2002, cả nƣớc chỉ xuất khẩu khoảng 150.000 tấn dăm gỗ thì đến năm 2008, Việt Nam đã trở thành nƣớc xuất khẩu lớn thứ tƣ về dăm gỗ trên thế giới, với khối lƣợng ƣớc tính khoảng hai triệu tấn. Đến năm 2011, Việt Nam đã vƣợt qua Australia để đứng đầu thế giới về xuất khẩu dăm gỗ với sản lƣợng là 5,4 triệu tấn. Thị trƣờng dăm gỗ chủ yếu là Nhật Bản và Trung Quốc, riêng Đài Loan và Hàn Quốc chiếm khoảng 10 phần trăm [116]. Việc xuất khẩu dăm gỗ, trong đó đa số là từ gỗ Keo lai, đã liên tục tăng lên trong những năm qua.

Sự phát triển về xuất khẩu dăm gỗ nhờ có sự quan tâm và tham gia tích cực từ các hộ gia đình đƣợc nhận đất lâm nghiệp tham gia trồng rừng Keo lai. SỰ CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU Trong xu hƣớng phát triển kinh tế của ngƣời dân đƣợc giao đất Lâm nghiệp, cũng nhƣ để đáp ứng nhu cầu nguyên liệu gỗ, đặc biệt là dăm gỗ xuất khẩu, trong những năm gần đây, công tác trồng rừng tại Thừa Thiên Huế đang phát triển mạnh, đặc biệt là trồng rừng cây Keo lai. Ở Thừa Thiên Huế, Keo lai hiện đang là loài cây chiếm ƣu thế về diện tích trong rừng trồng sản xuất, đặc biệt là trồng rừng cung cấp nguyên liệu giấy. Nhu cầu về rừng trồng loài cây này ngày càng cao khi trên địa bàn có nhiều nhà máy chế biến gỗ có sử dụng gỗ Keo lai.

Sự phát triển của thị trƣờng đã góp phần thúc đẩy phát triển diện tích rừng trồng, đặc biệt đã chú trọng đầu tƣ trồng rừng thâm canh nhằm tăng năng suất, rút ngắn chu kỳ kinh doanh, góp phần không nhỏ vào việc nâng cao độ che phủ rừng của Tỉnh cũng nhƣ cải thiện sinh kế cho ngƣời dân sống dựa vào rừng. 4 Mặc dù Keo lai hiện chiếm tỷ trọng lớn trong rừng sản xuất ở Thừa Thiên Huế, nhƣng nó vẫn chƣa đƣợc chú trọng nghiên cứu nhiều. Đặc biệt là khả năng dự báo năng suất để ngƣời dân có hƣớng đầu tƣ sao cho hiệu quả kinh tế cao hơn. Vấn đề này không chỉ ảnh hƣởng đến nguồn thu nhập của ngƣời dân mà còn có tính chất quyết định đến sự phát triển tài nguyên rừng, đặc biệt là rừng trồng sản xuất.

Thông thƣờng, các nghiên cứu dự đoán sản lƣợng chỉ tập trung vào dự đoán sản lƣợng gỗ của các khu rừng, mà phần chính là thân cây. Chỉ tiêu dùng để dự báo sản lƣợng là dựa vào cấp đất và tuổi cây. Các nhà khoa học thƣờng sử dụng chiều cao (thƣờng là chiều cao tầng trội), đƣợc xem nhƣ là chỉ tiêu đánh giá tổng hợp của tất cả các điều kiện lập địa, sinh thái và biện pháp kỹ thuật, cùng với chỉ tiêu tuổi cây để xác định cấp đất cho các khu rừng trồng thuần loài đều tuổi. Sản lƣợng dự báo thƣờng là trữ lƣợng tính theo mét khối, nhƣng lại khó áp dụng cho ngƣời dân, đặc biệt là rừng phục vụ cho nguyên liệu giấy, khi rừng thƣờng đƣợc thu mua sản phẩm dƣới dạng là ste hoặc là tấn (trọng lƣợng).

Các nghiên cứu trƣớc đây về Keo lai trên địa bàn chủ yếu chú trọng đến đặc tính sinh vật học, sinh thái học. Một số công trình nghiên cứu về sản lƣợng Keo lai nhƣng chỉ tập trung vào xây dựng các biểu quá trình sinh trƣởng mà chƣa đề cập các nhân tố ảnh hƣởng đến sản lƣợng cũng nhƣ lập bản đồ cấp năng suất cho rừng Keo lai trên địa bàn. Do đó, việc xác định các nhân tố ảnh hƣởng đến năng suất rừng Keo lai và trên cơ sở đó xây dựng bản đồ cấp năng suất là rất cần thiết, không chỉ cho các nhà hoạch định chính sách mà còn thiết thực với các hộ trồng rừng Keo lai, các công ty lâm nghiệp có những ứng dụng trong việc chọn lập địa, xác định biện pháp kỹ thuật lâm sinh thích hợp nhằm nâng cao sản lƣợng rừng Keo lai, đáp ứng nhu cầu của thị trƣờng, nâng cao đời sống kinh tế cho những hộ gia đình sống ở vùng sâu, vùng xa có đất trồng rừng. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 3.

Mục tiêu chung Xây dựng đƣợc mô hình dự báo năng suất và lập bản đồ cấp năng suất góp phần phát triển bền vững diện tích rừng Keo lai trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá đƣợc hiện trạng và cơ sở cho phát triển rừng trồng Keo lai trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế - Xác định đƣợc một số nhân tố ảnh hƣởng đến năng suất rừng Keo lai trên địa bàn. - Xây dựng đƣợc mô hình tƣơng quan dự báo năng suất rừng Keo lai và thể hiện dƣới dạng bản đồ cấp năng suất. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI 4.

Đóng góp về khoa học: Góp phần hoàn thiện cơ sở khoa học cho dự báo năng suất rừng nhằm phát triển bền vững diện tích rừng trồng Keo lai trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế. Góp phần ứng dụng khoa học sản lƣợng rừng với công nghệ GIS vào việc thể hiện cấp năng suất rừng dƣới dạng các bản đồ số hóa. Bƣớc đầu sử dụng biến giả (biến Dummy) cho các nhân tố định tính trong tƣơng quan hồi qui đa biến để dự báo năng suất rừng trồng. Đóng góp về thực tiễn: Xây dựng và thể hiện năng suất rừng Keo lai dƣới dạng bản đồ số tạo điều kiện thuận lợi cho công tác quản lý, định hƣớng phát triển bền vững rừng trồng Keo lai trên địa bàn nghiên cứu, cũng nhƣ cho ngƣời dân khi sử dụng.

GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU: 5. Giới hạn của một số khái niệm trong đề tài: - Trồng rừng thâm canh là phƣơng thức trồng rừng, trong đó có các hoạt động nhƣ làm đất bằng cày toàn diện hoặc đào hố bằng cơ giới (máy xúc), có sự chăm sóc và bón phân từ 1 đến 3 năm đầu theo qui trình hƣớng dẫn. - Trồng rừng quảng canh là phƣơng thức trồng rừng, trong đó đất chỉ đƣợc đào hố cục bộ, không chăm sóc và bón phân trong các năm đầu hoặc có nhƣng không đủ (chỉ 1 lần) và không đúng theo qui trình hƣớng dẫn. 6 - Sản lƣợng của lô rừng là sản lƣợng gỗ thƣơng phẩm, bao gồm khối lƣợng gỗ gia dụng (gỗ xẻ) và khối lƣợng gỗ làm nguyên liệu (dăm gỗ), đƣợc tính bằng đơn vị tấn.

Sản lƣợng rừng đƣợc tính là tổng khối lƣợng gỗ đã bóc vỏ. Năng suất rừng (tấn/ha) đƣợc tính bằng tổng sản lƣợng chia cho diện tích lô rừng khai thác. Giới hạn về đối tƣợng nghiên cứu: Đối tƣợng nghiên cứu là những lâm phần Keo lai không phân biệt theo các xuất xứ/dòng, đƣợc trồng thuần loài, đều tuổi, bằng cây con có bầu theo phƣơng pháp giâm hom, rừng chƣa qua tỉa thƣa và đƣợc tiến hành khai thác tại tuổi 6. Giới hạn về không gian và thời gian nghiên cứu: Nghiên cứu đƣợc tiến hành trên các địa bàn có diện tích rừng trồng Keo lai lớn và đã có khai thác nhiều.

Do đó, các huyện Quảng Điền, Phú Vang và thành phố Huế (tỉnh Thừa Thiên Huế) do diện tích rừng Keo lai ít và chƣa tiến hành khai thác nên không điều tra trong nghiên cứu này.