Luận án nghiên cứu hành vi băng qua đường xe hai bánh tại Hậu Giang

ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP. HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA DƯƠNG NGỌC HẢI NGHIÊN CỨU HÀNH VI BĂNG QUA ĐƯỜNG CỦA XE HAI BÁNH TRONG DÒNG XE HỖN HỢP DỰA TRÊN LÝ THUYẾT HOẠCH ĐỊNH HÀNH VI – TRƯỜNG HỢP TỈNH HẬU GIANG LUẬN ÁN TIẾN SĨ TP. HỒ CHÍ MINH - NĂM 2024 VIET NAM NATIONAL UNIVERSITY HO CHI MINH CITY HO CHI MINH CITY UNIVERSITY OF TECHNOLOGY DUONG NGOC HAI STUDYING ON ROAD-CROSSING MANEUVER OF MOTORCYCLISTS IN MIXED TRAFFIC CONDITIONS UNDER THE THEORY OF PLANNED BEHAVIOR – A CASE STUDY OF HAU GIANG PROVINCE A DISSERTATION SUBMITTED FOR THE DEGREE OF DOCTOR OF PHILOSOPHY HO CHI MINH CITY - 2024 ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP. HCM TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA DƯƠNG NGỌC HẢI NGHIÊN CỨU HÀNH VI BĂNG QUA ĐƯỜNG CỦA XE HAI BÁNH TRONG DÒNG XE HỖN HỢP DỰA TRÊN LÝ THUYẾT HOẠCH ĐỊNH HÀNH VI – TRƯỜNG HỢP TỈNH HẬU GIANG Ngành: Kỹ thuật Xây dựng Công trình Giao thông Mã số ngành: 9580205 Phản biện độc lập: TS.

Trịnh Văn Chính Phản biện độc lập: TS. An Minh Ngọc Phản biện: PGS.TS Vũ Anh Tuấn Phản biện: PGS.TS Hồ Thị Thu Hòa Phản biện: PGS.TS Lê Hoàng An NGƯỜI HƯỚNG DẪN: PGS.TS Chu Công Minh LỜI CAM ĐOAN Tác giả xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân tác giả. Các kết quả nghiên cứu và các kết luận trong luận án này là trung thực, và không sao chép từ bất kỳ một nguồn nào và dưới bất kỳ hình thức nào. Việc tham khảo các nguồn tài liệu (nếu có) đã được thực hiện trích dẫn và ghi nguồn tài liệu tham khảo đúng quy định.

Tác giả luận án Dương Ngọc Hải i TÓM TẮT LUẬN ÁN Hành vi lái băng qua đường được xem như một kỹ năng căn bản mà người lái xe hai bánh ở Việt Nam gần như thực hiện hàng ngày khi tham gia giao thông trên đường hai chiều không có dải phân cách giữa. Trong khi băng qua đường được xác định là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tai nạn giao thông trên toàn quốc, tại Hậu Giang đã kết luận tỷ lệ tai nạn liên quan băng qua đường có xu hướng tăng mạnh từ 9% lên 25% trong giai đoạn năm 2017 - 2022, đặc biệt tỷ lệ tai nạn này đứng đầu của các nguyên nhân trong năm 2022. Đáng lưu ý, băng qua đường chưa được thực hiện nghiên cứu khoa học về cơ sở lý thuyết và thực tiễn trong thời gian qua. Vì vậy, Luận án tiến hành nghiên cứu hành vi băng qua đường với mục tiêu đề xuất các giải pháp hiệu quả kéo giảm tai nạn giao thông.

Luận án thực hiện hai nghiên cứu, trong đó Nghiên cứu 1 xây dựng cơ sở lý thuyết Hoạch định hành vi (TPB) cho riêng lĩnh vực hành vi lái xe, Nghiên cứu 2 xây dựng mô hình hành vi băng qua đường. Nghiên cứu 1 tiến hành rà soát tổng quan 42 bài báo TPB trên thế giới về hành vi lái xe, áp dụng phân tích tổng hợp thống kê và mô hình phương trình cấu trúc để đánh giá sự đóng góp của các biến TPB, các biến bổ sung đối với việc dự báo hành vi lái xe. Nghiên cứu đã xem xét 20 hành vi lái xe riêng biệt (ví dụ lái xe có sử dụng bia rượu, vừa lái xe vừa sử dụng điện thoại di động, lái xe hung hãn…) và 43 biến bổ sung được sử dụng trong các mô hình TPB. Trong tổng số 43 biến bổ sung, xác định sáu biến bổ sung thường được sử dụng nhất, bao gồm hành vi quá khứ, nhận diện cá nhân, chuẩn mực mô tả, chuẩn mực đạo đức, hối tiếc đoán trước, nhận thức rủi ro.

Với phương pháp ma trận gộp hiệp phương sai ước lượng kết quả của phương trình cấu trúc, Nghiên cứu đã khẳng định mô hình tiêu chuẩn TPB giải thích được 32% sự biến thiên của ý định lái xe và 34% sự biến thiên của hành vi lái xe. Mức độ tác động của các biến TPB và các biến bổ sung đối với ý định lái xe được xác định cụ thể ở từng cặp mối quan hệ. Ngoài ra, Nghiên cứu cũng chỉ ra khả năng giải thích của từng biến bổ sung đối với sự biến thiên của ý định lái xe. Sự tác động của các biến TPB lên ý định lái xe bị điều tiết bởi loại hành vi lái xe và loại điều kiện dòng xe lưu thông.

Nghiên cứu 2 thực hiện hai mẫu nghiên cứu độc lập trên địa bàn Hậu Giang để phân tích hành vi băng qua đường của xe hai bánh trên đường hai chiều không có dải phân ii cách giữa. Mẫu nghiên cứu 1 với kịch bản băng qua đường theo luật giao thông đã sử dụng mô hình TPB đo theo niềm tin với các biến bổ sung chuẩn mực mô tả, nhận thức rủi ro, nhận biết tình huống giao thông. Mẫu nghiên cứu 2 với kịch bản băng qua đường vi phạm luật giao thông lựa chọn lại mô hình nghiên cứu của Mẫu nghiên cứu 1 để phân tích, tuy nhiên có sự điều chỉnh về thiết kế thang đo của các biến, loại biến đầu ra của mô hình (khả năng suýt xảy ra tai nạn). Kết quả phát hiện mô hình đề xuất đã giải thích được 21% sự biến thiên của ý định và 41% sự biến thiên của hành vi lái băng qua đường theo luật.

Trường hợp thuận lợi, chuẩn mực chủ quan, chuẩn mực mô tả là các chỉ báo của ý định, trong khi ý định và nhận thức rủi ro là các chỉ báo của hành vi băng qua đường theo luật. Đối với hành vi băng qua đường vi phạm luật, mô hình nghiên cứu đã giải thích được 49% sự biến thiên của ý định băng qua đường vi phạm luật và 23% sự biến thiên của khả năng suýt xảy ra tai nạn. Niềm tin về lợi ích của hành vi, chuẩn mực mô tả, chuẩn mực chủ quan, trường hợp thuận lợi, nhận biết tình huống giao thông đều có tác động trực tiếp đến ý định vi phạm băng qua đường. Khả năng suýt xảy ra tai nạn bị chi phối ảnh hưởng trực tiếp bởi ý định, trường hợp thuận lợi và nhận thức rủi ro.

Đáng lưu ý, nhận biết tình huống giao thông được khẳng định là chỉ báo của nhận thức rủi ro. Ngoài ra, người lái xe nhận thức không có sự khác biệt về rủi ro giao thông giữa làn xe cùng chiều và làn ngược chiều. 17 nhóm giải pháp và các giải pháp cụ thể được khuyến nghị dựa trên kết quả phát hiện các chỉ báo của ý định và hành vi băng qua đường. Kết quả nghiên cứu của Luận án rất có ý nghĩa luận chứng về khoa học và thực tiễn trong lĩnh vực an toàn giao thông, đặc biệt là sự áp dụng cho tỉnh Hậu Giang.

Lần đầu tiên trong lĩnh vực hành vi lái xe, cơ sở lý thuyết TPB ứng dụng riêng lĩnh vực này được đúc kết một cách hệ thống trên cơ sở phân tích thống kê, giúp nắm bắt nhanh bức tranh tổng quát về tình hình áp dụng TPB cho hành vi lái xe. Điều này rất hữu ích để phát hiện khoảng trống nghiên cứu tương lai, làm cơ sở gốc để đối chiếu với kết quả của các nghiên cứu tương lai. Việc xây dựng mô hình nghiên cứu hành vi băng qua đường cũng là lần đầu tiên được tiến hành nghiên cứu, cung cấp cơ sở luận chứng để kiến nghị các giải pháp kéo giảm tai nạn liên quan băng qua đường trong trường hợp cụ thể tỉnh Hậu Giang. Ngoài ra, đề tài góp phần làm phong phú về cơ sở lý thuyết, iii phương pháp luận nghiên cứu các hành vi lái xe áp dụng TPB trong điều kiện dòng xe hỗn hợp tại Việt Nam.

iv ABSTRACT Road-crossing maneuver is determined as a crucial driving skill that riders almost perform in a routine on undivided two-way roads in Vietnam. Meanwhile, the maneuver is cited to be amongst leading causes to traffic accidents in the country, Hau Giang authority states that proportion of crash related to crossing maneuvers has significantly increased from 9% to 25% in the period of 2017-2022, especially the most leading cause belonging to the maneuver in 2022. To date, no research has examined this particular maneuver by motorcyclists in Vietnam. Therefore, “Studying on road-crossing maneuver of motorcyclists in mixed traffic conditions under the Theory of Planned Behavior (TPB) – A case study of Hau Giang” dissertation studies road-crossing performance to target effective interventions reducing the number of road-crossing-related crashes.

The thesis contains two research, including research 1 establishing the framework of TPB in context of driving behavior and research 2 identifying the TPB model predicted riders’ crossing maneuvers. Research 1 reviews 42 TPB studies relating to driving behavior to evaluate the predictive utility of TPB by employing a meta-analysis and structural equation model. The results indicate that these studies sought to predict 20 distinct driving behaviors (e., drink-driving, use of cellphone while driving, aggressive driving) using the original TPB constructs and 43 additional variables. Among these 43 variables, the current research identified the six that are commonly used to enhance the TPB model’s predictive power.

These variables are past behavior, self-identity, descriptive norm, anticipated regret, risk perception, and moral norm. Applying the pooled correlation matrix is to estimate results from a structural equation model. The findings report that the standard TPB model accounts for 32% intentional variance and 34% behavioral variance. Strength of relationships of TPB variables and additional variables with intention is elaborately estimated.

Similarly, capacity of each additional variable to predict driving intention is also calculated. The influence of the TPB constructs on intention is modified by behavior category and traffic category. Research 2 conducts two independent samples to investigate riders making the crossing maneuver on undivided two-way roads in Hau Giang. The sample 1 uses the v extended TPB model to predict motorcyclists’ road-crossing behavior that complied with traffic rules (complying maneuvers, CM).

The model involves attitude and perceived behavioral control indirectly measured on beliefs, other factors directly gauged, three additional factors including descriptive norm, perceived risk, and situation awareness. The proposed model for other sample is mainly based on the model of sample 1 to elicit riders’ beliefs when making crossing maneuvers that violated traffic regulations (illegal maneuvers, IM); however, there is an adjustment about items measured observed variables and outcome variable of the model (near- misses). The results show that the final model explained 21% of the variance in CM intention and 41% of the variance in CM behavior. Facilitating circumstances, subjective norm, and descriptive norm are predictors of CM intention, whereas intention and risk perception are determinants of CM behavior.

For IM performance, the proposed model interpreted 49% of the variance in IM intention and 23% of the variance in near-misses. Meanwhile, advantage beliefs, descriptive norm, subjective norm, facilitating circumstances, and situation awareness have direct effects on IM intention, near-misses are directly influenced by IM intention, facilitating circumstances, and risk perception. Interestingly, situation awareness is considered as a determinant of perceived risk. The riders suppose that the probability of collision in both traffic directions has no significant difference.

Based on the findings regarding predictors of road-crossing performance, 17 strategies and explicit countermeasures are proposed to implement in a practice.