Luận án tiến sĩ quản lý hoạt động tu bổ tôn tạo di tích kiến trúc chùa việt ở bắ

BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ HÀ NỘI ******** NGUYỄN XUÂN HỒNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TU BỔ, TÔN TẠO DI TÍCH KIẾN TRÚC CHÙA VIỆT Ở BẮC BỘ LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA HÀ NỘI, 2020 BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC VĂN HOÁ HÀ NỘI ******** NGUYỄN XUÂN HỒNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TU BỔ, TÔN TẠO DI TÍCH KIẾN TRÚC CHÙA VIỆT Ở BẮC BỘ Chuyên ngành: Quản lý văn hóa Mã số: 9319042 LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Quốc Hùng HÀ NỘI, 2020 LỜI CAM ĐOAN Tác giả cam đoan bản luận án “Quản lý hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích kiến trúc chùa Việt ở Bắc Bộ” là công trình nghiên cứu khoa học độc lập, nghiêm túc của bản thân trên cơ sở khảo sát từ thực tiễn và tổng hợp các nguồn tƣ liệu. Các tƣ liệu trích dẫn, những ý kiến nhận định khoa học tiếp nhận của ngƣời khác đều đƣợc ghi chú xuất xứ đầy đủ rõ ràng. Tác giả xin chịu trách nhiệm hoàn toàn về tính trung thực, chuẩn xác của nội dung luận án.

Luận án chƣa đƣợc công bố và in ấn. Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Tác giả luận án Nguyễn Xuân Hồng 1 MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT .3 DANH MỤC BẢNG BIỂU SƠ ĐỒ .5 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ HOẠT ĐỘNG TU BỔ, TÔN TẠO DI TÍCH CHÙA VIỆT. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Những nghiên cứu về quản lý di sản văn hóa.

Những nghiên cứu về tu bổ, tôn tạo di tích kiến trúc. Những công trình nghiên cứu về chùa Việt. Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích kiến trúc. Một số khái niệm liên quan đến đề tài.

Cơ sở lý thuyết vận dụng trong quản lý hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích kiến trúc chùa Việt. Các nguyên tắc trong tu bổ, tôn tạo di tích. Nội dung quản lý hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích. Sự khác nhau giữa quản lý hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích chùa với các loại di tích khác.

Tình hình tu bổ, tôn tạo di tích kiến trúc chùa Việt ở bắc Bộ. Khái quát về ngôi chùa Việt ở Bắc Bộ. Tình hình tu bổ, tôn tạo di tích kiến trúc chùa Việt .51 Chƣơng 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TU BỔ, TÔN TẠO DI TÍCH KIẾN TRÖC CHÙA VIỆT HIỆN NAY. Các chủ thể trong hệ thống quản lý và cơ chế phối hợp.

Các chủ thể trong hệ thống quản lý hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích. Cơ chế phối hợp giữa các chủ thể trong hệ thống quản lý hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích. Thực trạng quản lý hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích kiến trúc chùa Việt từ các chủ thể trong hệ thống. Ban hành các văn bản chỉ đạo, hƣớng dẫn liên quan tới quản lý hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích.

Tổ chức thẩm định, phê duyệt và quản lý dự án tu bổ, tôn tạo di tích. Tổ chức chỉ đạo việc giám sát quá trình thực hiện dự án tu bổ. Tổ chức thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm. Đánh giá chung.

Những hạn chế, bất cập qua khảo sát thực tế .103 Chƣơng 3 GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG HỆ THỐNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TU BỔ, TÔN TẠO DI TÍCH KIẾN TRÖC CHÙA VIỆT. Những căn cứ đề xuất giải pháp. Những yếu tố chi phối nội dung quản lý hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích kiến trúc chùa Việt hiện nay. Định hƣớng của Đảng, nhà nƣớc với di sản văn hóa Phật giáo.

Những vấn đề bất cập trong quản lý hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích. Giải pháp nâng cao chất lƣợng quản lý hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích. Nhóm giải pháp về cơ cấu hệ thống tổ chức bộ máy quản lý. Nhóm giải pháp về cơ chế phối hợp quản lý giữa các bên liên quan.

Nhóm giải pháp về văn bản hƣớng dẫn hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích 129 3. Nhóm giải pháp về lập, thẩm định, phê duyệt và quản lý dự án hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích kiến trúc chùa Việt. Nhóm giải pháp giám sát quá trình thực hiện tu bổ, tôn tạo di tích. Nhóm giải pháp quy hoạch, kế hoạch và tăng cƣờng nguồn lực tài chính đầu tƣ cho hoạt động tu bổ, tôn tạo các di tích chùa.

Giải pháp tăng cƣờng thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm trong hoạt động thi công tu bổ, tôn tạo di tích. Nhóm giải về nhân sự và phát huy vai trò cộng đồng trong thực hiện tu bổ, tôn tạo di tích. Với Chính phủ và các Bộ, Ngành ở trung ƣơng. Với cấp UBND Tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng.

Với cấp Sở, ban ngành và cấp quận, huyện ở địa phƣơng nơi có di tích 145 Tiểu kết .149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU .152 TÀI LIỆU THAM KHẢO .165 3 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông nam Á BQLDA Ban quản lý dự án BQLDT Ban quản lý di tích CCHC Cải cách hành chính CĐT Chủ đầu tƣ CNH Công nghiệp hóa CNXH Chủ nghĩa xã hội CTMTQG Chƣơng trình mục tiêu Quốc gia CTMTPT Chƣơng trình mục tiêu Phát triển CSC Chính sách công DAĐT Dự án đầu tƣ ĐT Đầu tƣ ĐTC Đầu tƣ công GS.TS Giáo sƣ Tiến sỹ GHPGVN Giáo hội Phật giáo Việt Nam HCC Hành chính công HĐH Hiện đại hóa ICOMOS Hội đồng Di tích và Di chỉ Quốc tế KTS Kiến trúc sƣ KTTT Kinh tế thị trƣờng LDSVH Luật Di sản văn hóa 2001 (sửa đổi, bổ sung 2009) NCS Nghiên cứu sinh NSNN Ngân sách nhà nƣớc Nxb Nhà xuất bản PGS.TS Phó giáo sƣ Tiến sỹ QLDA Quản lý dự án QLDT Quản lý di tích QLNN Quản lý nhà nƣớc TLPV Tài liệu phỏng vấn UBND Uỷ ban Nhân dân UNESCO Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hoá VH, TT&DL Văn hoá, Thể thao và Du lịch 4 DANH MỤC BẢNG BIỂU SƠ ĐỒ STT Nội dung bảng biểu sơ đồ Trang Sơ đồ 1. Mô hình quản lý theo quá trình. Vận dụng lý thuyết theo quá trình trong quản lý hoạt động tu bổ .1: Các chủ thể trong quản lý hoạt động tu bổ, tôn tạo Di tích kiến trúc Chùa .2: Hệ thống tổ chức quản lý hoạt động tu bổ di tích chùa Việt. Mô hình tổ chức bộ máy của Cục di sản văn hóa, Bộ VH,TT&DL về quản lý di tích .4: Cơ chế phối hợp giữa chủ thể trong hệ thống quản lý.

Cơ chế phối hợp quản lý của các bên liên quan. Cơ cấu tổ chức quản lý hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích. Cơ cấu tổ chức quản lý hoạt động tu bổ, tôn tạo di tích. Mô hình quản lý dự án tích hợp các di tích thuộc thẩm quyền.

Lý do chọn đề tài 1. Di tích kiến trúc chùa Việt ở Bắc Bộ nói riêng và chùa Việt trên phạm vi cả nƣớc nói chung là loại hình di tích kiến trúc tôn giáo, tín ngƣỡng có ảnh hƣởng khá sâu đậm trong đời sống văn hóa tinh thần của tộc ngƣời chủ thể (ngƣời Kinh). Với tinh thần tạo dựng và sáng tạo truyền thống trong suốt quá trình tồn tại, phát triển của Đạo Phật, nhiều ngôi chùa đã đƣợc xây dựng để thờ Phật, để làm nơi tu hành cho các tăng ni, là nơi thực hành nghi thức, nghi lễ của cộng đồng. Theo thống kê trên phạm vi cả nƣớc hiện nay có 18.466 cơ sở thờ tự Phật giáo, chiếm đa số với 15.846 cơ sở Bắc tông [55, tr.20], trong đó rất nhiều những ngôi chùa đã đƣợc nhà nƣớc xếp hạng là di tích quốc gia, di tích quốc gia đặc biệt.

Riêng số chùa đã đƣợc xếp hạng là di tích quốc gia tính đến hết năm 2018 ở Bắc Bộ (từ Thanh Hóa trở ra) đã lên tới 699 ngôi chùa, trong số đó có 21 chùa đã đƣợc xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt [Phụ lục 3; 4 tr. Cho tới nay, nhiều ngôi chùa đã trở thành di sản văn hóa của dân tộc đƣợc biểu hiện trên cả hai phƣơng diện, di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thẩm mỹ. Thông qua nghiên cứu giá trị ngôi chùa, sự hiện diện của loại hình di tích kiến trúc này, có thể nhận thấy cùng với ảnh hƣởng của ngôi chùa là sự mở mang phát triển nhiều mặt trong đời sống xã hội của tộc ngƣời chủ thể. Vì thế, ngôi chùa Việt luôn gắn với quá trình hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử.

Quá trình tồn tại của ngôi chùa Việt từ ngàn xƣa cho đến hôm nay, luôn chịu sự tác động từ nhiều yếu tố tự nhiên và xã hội, những nguyên nhân chủ quan và khách quan. Chính vì vậy, tình trạng chung của các ngôi chùa đã bị xuống cấp ở nhiều mức độ khác nhau. Có những ngôi chùa cổ chỉ còn đƣợc nhắc tới trong sử sách, trong các biên chép của các nhà nghiên cứu nhƣ: chùa Báo Ân, ở Hà Nội; chùa Đại Vân, Vận Tuế ở Hoa Lƣ và nhiều những ngôi chùa cổ khác. Có những ngôi chùa bị xuống cấp trầm trọng và bị hƣ hại nhiều cần phải có những đợt trùng tu lớn, đặc biệt các ngôi chùa từng đƣợc tu sửa lớn vào đầu thế kỷ XVII nhƣ: chùa Mía, chùa Bút Tháp, chùa Keo Thái Bình, chùa Trăm gian.

Những đợt trùng tu nhƣ vậy đã để lại cho tới nay những ngôi chùa có nhiều gian, đƣợc gọi là dạng chùa trăm gian rất đặc trƣng ở Bắc Bộ. Có thể nhận thấy qua các nguồn tƣ liệu biên chép, tài liệu văn bia…, về việc cộng đồng chủ thể luôn có ý thức không chỉ trong hoạt động sáng tạo ngôi chùa 6 Việt, mà cộng đồng đó luôn quan tâm tới việc bảo vệ, bảo quản, tu bổ, tôn tạo ngôi chùa Việt. Nhằm gìn giữ, bảo quản cho kiến trúc các ngôi chùa này tồn tại bền vững trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, đáp ứng đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng. Trong nhiều năm qua với chủ trƣơng, định hƣớng bảo tồn di sản văn hóa, đảng và nhà nƣớc ta đã ban hành nhiều văn bản pháp lý về việc bảo vệ di tích, di sản văn hóa.