Luận án Tiến sĩ Thư viện - Biên mục tập trung trong hệ thống thư viện công cộng ở Việt Nam

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI ĐINH THÚY QUỲNH BIÊN MỤC TẬP TRUNG TRONG HỆ THỐNG THƯ VIỆN CÔNG CỘNG Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ THÔNG TIN – THƯ VIỆN HÀ NỘI, 2023 BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI ĐINH THÚY QUỲNH BIÊN MỤC TẬP TRUNG TRONG HỆ THỐNG THƯ VIỆN CÔNG CỘNG Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Khoa học Thông tin – Thư viện Mã số: 62320203 LUẬN ÁN TIẾN SĨ THÔNG TIN – THƯ VIỆN Người hướng dẫn khoa học: PGS. Trần Thị Minh Nguyệt HÀ NỘI, 2023 1 LỜI CAM ĐOAN Tác giả xin cam đoan, công trình nghiên cứu này là do chính tác giả thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS. Trần Thị Minh Nguyệt. Các số liệu, kết quả nghiên cứu của luận án là khách quan, trung thực và có nguồn gốc rõ ràng.

Tác giả luận án Đinh Thúy Quỳnh 2 MỤC LỤC MỞ ĐẦU………………………………………………………………………. 16 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ BIÊN MỤC TẬP TRUNG TRONG HỆ THÔNG THƯ VIỆN CÔNG CỘNG. Tổng quan nghiên cứu. Cơ sở lí luận về biên mục tập trung.

Cơ sở thực tiễn về biên mục tập trung. 54 Tiểu kết chương 1. 71 THỰC TRẠNG BIÊN MỤC TẬP TRUNG TRONG HỆ THỐNG THƯ VIỆN CÔNG CỘNG Ở VIỆT NAM. Tổ chức biên mục tập trung.

Phát triển dữ liệu đầu vào cho biên mục tập trung. Xử lý dữ liệu trong hệ thống biên mục tập trung. Khai thác kết quả đầu ra của biên mục tập trung. Thực trạng các yếu tố tác động đến biên mục tập trung.

Đánh giá hiệu quả biên mục tập trung trong Hệ thống thư viện công cộng ở Việt Nam. 115 Tiểu kết chương 2. 126 CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ BIÊN MỤC TẬP TRUNG TRONG HỆ THỐNG THƯ VIỆN CÔNG CỘNG Ở VIỆT NAM. Chuyển đổi từ mô hình biên mục tập trung thuần tuý sang mô hình biên mục tập trung – hợp tác.

Nhóm giải pháp hoàn thiện hệ thống văn bản pháp quy và cơ chế quản lý biên mục tập trung. Nhóm giải pháp về con người. Nhóm giải pháp về nghiệp vụ. Nhóm giải pháp hỗ trợ.

148 Tiểu kết chương 3. 152 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ÐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 154 TÀI LIỆU THAM KHẢO .174 3 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ I. Tiếng Việt BMTT Biên mục tập trung CNTT Công nghệ thông tin CSDL Cơ sở dữ liệu KH - CN Khoa học - Công nghệ KHXH Khoa học xã hội NVBM Nhân viên biên mục NXB Nhà xuất bản SP, DV Sản phẩm, dịch vụ TĐCĐ Tiêu đề chủ đề TNTT Tài nguyên thông tin TPHCM Thành phố Hồ Chí Minh TTTTKH - CNQG Trung tâm Thông tin Khoa học & Công nghệ Quốc gia TT–TV Thông tin – Thư viện TVCC Thư viện công cộng TVKHTH Thư viện Khoa học Tổng hợp TVQGVN Thư viện Quốc gia Việt Nam TVQH Thư viện Quốc hội II.

Tiếng Anh AACR2 Anglo-American Cataloguing Rules Quy tắc biên mục Anh – Mỹ BBK Bibliotechno-Bibliograficheskaja Klassifikacija Bảng phân loại thư viện – thư mục BLAISE British Library Automated Information Service Dịch vụ thông tin tự động của Thư viện Anh BNB The British National Bibliography Thư mục Quốc gia Anh 4 CIP Cataloging-in-Publication Biên mục trên xuất bản phẩm CIS Cataloguing-in-Source Biên mục tại nguồn DDC Dewey Decimal Classification Bảng phân loại thập phân Dewey IFLA International Federation of Library Associations and Institutions Liên đoàn quốc tế các hiệp hội và cơ quan thư viện INB The Indian National Bibliography Thư mục Quốc gia Ấn Độ ISBD International Standard Bibliographic Description Quy tắc mô tả theo tiêu chuẩn quốc tế LC Library of Congress Thư viện Quốc hội Mỹ LCSH Library of Congress Subject Headings Tiêu đề chủ đề Thư viện Quốc hội Mỹ LEAF-VN The Library and Education Assistance Foundation for Vietnam Hội hỗ trợ thư viện và giáo dục Việt Nam MARC MAchine-Readable Cataloging Khổ mẫu biên mục đọc máy ODLIS Online Dictionary for Library and Information Science Từ điển trực tuyến Khoa học thông tin và thư viện OLCC Online Library Cataloging Center Trung tâm biên mục thư viện trực tuyến OPAC Online Public Access Catalog Mục lục truy cập công cộng trực tuyến UDC Universal Decimal Classification Bảng phân loại thập phân quốc tế 5 DANH MỤC BẢNG, BIỂU, HÌNH VẼ Stt Nội dung bảng, biểu, hình vẽ Trang Bảng 1 Bảng 2.1: Đánh giá trình độ ngoại ngữ của nhân viên biên 107 mục 2 Bảng 2.2: Đánh giá kinh nghiệm của nhân viên biên mục 108 3 Bảng 2.3: Tần suất và hình thức đào tạo nâng cao trình độ 109 cho NVBM 4 Bảng 2.4: Các chuẩn nghiệp vụ mà phần mềm thư viện hỗ 112 trợ 5 Bảng 2.5: Hạ tầng công nghệ phục vụ cho biên mục trong 113 thư viện công cộng Biểu đồ 1 Biểu đồ 2.1: Nguyên nhân các thư viện công cộng chưa tham 73 gia biên mục tập trung 2 Biểu đồ 2.2: Tỉ lệ nhân viên biên mục TVQGVN áp dụng 80 các hình thức biên mục để tạo lập cơ sở dữ liệu cho dữ liệu đầu vào 3 Biểu đồ 2.3: Tỉ lệ thư viện công cộng áp dụng chuẩn mô tả 85 4 Biểu đồ 2.4: Tỉ lệ thư viện công cộng áp dụng chuẩn phân 87 loại 5 Biểu đồ 2.5: Tỉ lệ thư viện công cộng áp dụng chuẩn từ khóa 88 6 6 Biểu đồ 2.6: Tỉ lệ thư viện công cộng áp dụng chuẩn tiêu đề 89 chủ đề 7 Biểu đồ 2.7: Tần suất sử dụng công cụ kiểm soát tính nhất 91 quán 8 Biểu đồ 2.8: Các lý do nhân viên biên mục không sử dụng 92 công cụ kiểm soát 9 Biểu đồ 2.9: Tần suất thực hiện hiệu đính dữ liệu biên mục 93 10 Biểu đồ 2.10: Tỉ lệ thư viện công cộng đã sử dụng sản phẩm, 96 dịch vụ biên mục tập trung 11 Biểu đồ 2.11: Tỉ lệ các sản phẩm, dịch vụ biên mục tập trung 97 được thư viện công cộng sử dụng 12 Biểu đồ 2.12: Lí do các thư viện công cộng chưa sử dụng 98 sản phẩm, dịch vụ biên mục tập trung 13 Biểu đồ 2.13: Tỉ lệ thư viện công cộng khai thác sản phẩm, 99 dịch vụ biên mục từ các nguồn khác 14 Biểu đồ 2.14: Khó khăn của các thư viện công cộng khi tham 101 mục tập trung 15 Biểu đồ 2.15: Đánh giá sự hợp tác của các thư viện công 104 cộng trong hoạt động biên mục tập trung 16 Biểu đồ 2.16: Trình độ học vấn của nhân viên biên mục 106 17 Biểu đồ 2.17: Chuyên ngành đào tạo của nhân viên biên mục 107 18 Biểu đồ 2.18: Các phần mềm đang sử dụng trong các thư 111 viện công cộng 19 Biểu đồ 2.19: Tỉ lệ kinh phí hàng năm dành cho biên mục 114 20 Biểu đồ 2.20: Kết quả đánh giá của thư viện cấp tỉnh về sản 116 phầm, dịch vụ biên mục tập trung 21 Biểu đồ 2.21: Kết quả đánh giá của thư viện cấp huyện về 117 sản phầm, dịch vụ biên mục tập trung 7 Hình vẽ 1 Hình 1.1: Các nội dung của biên mục theo xu hướng thứ nhất 25 2 Hình 1.2: Các nội dung của biên mục theo xu hướng thứ hai 27 3 Hình 1.3: Mô hình biên mục tập trung thuần túy 41 4 Hình 1.4: Mô hình Biên mục tập trung – hợp tác 43 5 Hình 1.5: Sơ đồ Hệ thống thư viện công cộng ở Việt Nam 58 trước khi có Luật Thư viện 6 Hình 1.6: Sơ đồ Hệ thống thư viện công cộng ở Việt Nam 59 sau khi có Luật Thư viện 7 Hình 2.1: Quy trình tổ chức biên mục tập trung 76 8 Hình 2.2: Quy trình tạo lập cơ sở dữ liệu cho dữ liệu đầu vào 81 bằng hình thức biên mục gốc 9 Hình 2.3: Quy trình tạo lập cơ sở dữ liệu cho dữ liệu đầu vào 82 bằng hình thức biên mục sao chép 10 Hình 3.1: Mô hình biên mục tập trung – hợp tác cho Hệ 129 thống thư viện công cộng ở Việt Nam 11 Hình 3.2: Quy trình chuyển đổi mô hình biên mục tập trung 134 8 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong hoạt động thông tin – thư viện, biên mục luôn giữ một vai trò hết sức quan trọng. Biên mục không chỉ giúp các thư viện và cơ quan thông tin tổ chức khoa học nguồn lực thông tin của mình mà còn tạo ra nhiều điểm truy cập hữu hiệu giúp người dùng tin tiếp cận, khai thác thông tin một cách dễ dàng và hiệu quả. Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay, tác động của khoa học – công nghệ cùng với quá trình toàn cầu hóa đã làm số lượng thông tin gia tăng nhanh chóng dẫn đến hiện tượng bùng nổ thông tin, đồng thời nhu cầu tin của người dùng ngày càng đa dạng, phức tạp, với mong muốn nhận được thông tin mình cần một cách chính xác, đầy đủ nhất trong thời gian nhanh nhất.

Thực tiễn đã đặt ra cho hoạt động biên mục một yêu cầu cấp thiết phải kiểm soát thư mục để đảm bảo tính chính xác và thống nhất trong các kết quả xử lý. Sự phát triển của khoa học – công nghệ không chỉ tạo ra các thách thức mà còn mở ra các cơ hội cho hoạt động biên mục phát triển. Nếu như trước đây, hoạt động biên mục tại các thư viện được triển khai một cách thủ công và mang tính đơn lẻ thì từ nửa sau thế kỷ 20 đến nay, cộng đồng thư viện thế giới đã chứng kiến một sự phát triển đột biến trong lĩnh vực biên mục. Nhiều chuẩn biên mục quốc tế đã được áp dụng, nhiều công cụ hỗ trợ tự động hóa biên mục đã được triển khai, tạo điều kiện thuận lợi cho việc hợp tác, chia sẻ dữ liệu biên mục giữa các thư viện.

Thực tế cũng đã chứng minh, nếu các thư viện hoạt động biên mục một cách riêng lẻ, độc lập sẽ dẫn đến hiện tượng trùng lặp công việc, tiêu tốn nhiều nguồn lực thư viện (nhân lực, tài lực, vật lực), kết quả biên mục không đảm bảo chất lượng cũng như sự thống nhất,… Chỉ có hợp tác, liên thông, trao đổi và chia sẻ mới là giải pháp hữu hiệu, là xu thế phát triển tất yếu của các thư viện trong hiện tại và tương lai. Nó không chỉ giúp các thư viện đạt được hiệu quả biên mục ở mức tối đa mà các chi phí, nguồn lực tiêu hao lại chỉ ở mức tối thiểu.