Luận án Quản lý tài liệu quý hiếm tại thư viện Việt Nam - Nguyễn Thị Ngọc Mai (2023)

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI NGUYỄN THỊ NGỌC MAI QUẢN LÝ TÀI LIỆU QUÝ HIẾM TẠI CÁC THƯ VIỆN Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ THÔNG TIN - THƯ VIỆN Hà Nội, 2023 BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI NGUYỄN THỊ NGỌC MAI QUẢN LÝ TÀI LIỆU QUÝ HIẾM TẠI CÁC THƯ VIỆN Ở VIỆT NAM Chuyên ngành : Khoa học Thông tin - Thư viện Mã số : 62320203 LUẬN ÁN TIẾN SĨ THÔNG TIN - THƯ VIỆN Người hướng dẫn khoa học: PGS. Trần Thị Minh Nguyệt Hà Nội, 2023 LỜI CAM ĐOAN Tác giả xin cam đoan công trình nghiên cứu này là của bản thân dưới sự hướng dẫn của PGS. Trần Thị Minh Nguyệt. Mọi kết quả nghiên cứu và kết luận trong luận án đều trung thực, không sao chép từ bất kỳ nguồn nào và dưới bất kỳ hình thức nào.

Các tài liệu được sử dụng để tham khảo đã được trích dẫn đúng quy định. Tác giả luận án Nguyễn Thị Ngọc Mai 1 MỤC LỤC BẢNG CHỮ VIẾT TẮT. 2 DANH MỤC BẢNG BIỂU, BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ. 5 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ TÀI LIỆU QUÝ HIẾM TẠI CÁC THƯ VIỆN Ở VIỆT NAM.

Những vấn đề chung về tài liệu quý hiếm. Quản lý tài liệu quý hiếm. Đặc điểm tài liệu quý hiếm, đối tượng sử dụng và yêu cầu đặt ra đối với quản lý tài liệu quý hiếm tại các thư viện Việt Nam. 60 Chương 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ TÀI LIỆU QUÝ HIẾM TẠI CÁC THƯ VIỆN Ở VIỆT NAM.

Phát triển bộ sưu tập tài liệu quý hiếm. Xử lý tài liệu quý hiếm. Lưu trữ thông tin về tài liệu quý hiếm. Tổ chức kho và bảo quản tài liệu quý hiếm.

Khai thác tài liệu quý hiếm. Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý tài liệu quý hiếm. Đánh giá chất lượng quản lý tài liệu quý hiếm. 108 Chương 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG QUẢN LÝ TÀI LIỆU QUÝ HIẾM TẠI CÁC THƯ VIỆN Ở VIỆT NAM.

Đổi mới mô hình quản lý tài liệu quý hiếm. Hoàn thiện cơ chế, chính sách quản lý Nhà nước về tài liệu quý hiếm. Phát triển bộ sưu tập tài liệu quý hiếm. Tiêu chuẩn hóa và hoàn thiện công tác xử lý tài liệu quý hiếm.

Hoàn thiện hệ thống lưu trữ thông tin về tài liệu quý hiếm theo hướng hiện đại. Nâng cao chất lượng công tác bảo quản tài liệu quý hiếm. Nâng cao chất lượng khai thác tài liệu quý hiếm. Các giải pháp bổ trợ.

149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 165 2 BẢNG CHỮ VIẾT TẮT I. Tiếng Việt CNTT Công nghệ thông tin CSDL Cơ sở dữ liệu GD&ĐT Giáo dục và Đào tạo TVTTS ĐHQGHN Trung tâm Thư viện - Tri thức số Đại học Quốc gia Hà Nội TVHN Thư viện Hà Nội TVHCM Thư viện Khoa học tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh TVKHXH Thư viện Khoa học Xã hội TVQGVN Thư viện Quốc gia Việt Nam TVTTH Thư viện Tổng hợp tỉnh Thừa Thiên Huế TVVNCHN Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm UBND Ủy ban nhân dân VHTTDL Văn hóa, Thể thao và Du lịch VNCHN Viện Nghiên cứu Hán Nôm VTTKHXH Viện Thông tin Khoa học xã hội II.

Tiếng nước ngoài AACR2 Anglo - American Cataloging Rules 2nd edition Quy tắc Biên mục Anh - Mỹ ấn bản lần thứ 2 ABAA Antiquarian Booksellers’ Association of America Hội Nhà buôn sách cổ Hoa Kỳ ACRL Association of College & Research Libraries Hội Thư viện Đại học và Nghiên cứu (Hội Thư viện Hoa Kỳ) ALA American Library Association Hội Thư viện Hoa Kỳ AMREMM Descriptive Cataloguing of Ancient, Medieval Renaissance, and Early Modern Manuscripts Quy tắc Biên mục mô tả bản thảo thời kỳ Cổ đại, Trung cổ, Phục Hưng và Cận đại BBK Bibliotechno-Bibliograficheskaija Klassifikacija Bảng Phân loại thư viện thư mục của Liên Xô cũ 3 BDRB Bibliographic Description of Rare Books Quy tắc Mô tả thư mục cho sách hiếm BSC Bibliographic Standards Committee Ủy ban Tiêu chuẩn Thư mục (Bộ phận Sách hiếm và Bản thảo, Hội Thư viện Đại học và Nghiên cứu, Hội Thư viện Hoa Kỳ) DCRM Descriptive Cataloging of Rare Materials Quy tắc Biên mục mô tả tài liệu hiếm DDC Dewey Decimal Classification Bảng Phân loại thập phân Dewey EFEO Escole francaise d’Extrême-Orient Học viện Viễn Đông Bác Cổ IFLA International Federation of Library Associations and Institutions Liên đoàn Quốc tế các Hội và Cơ quan Thư viện ISBD International Standard Bibliographic Description Quy tắc Mô tả thư mục tiêu chuẩn Quốc tế ISBD(A) International Standard Bibliographic Description for Older Monographic Publications (Antiquarian) Quy tắc Mô tả thư mục tiêu chuẩn Quốc tế cho ấn phẩm chuyên khảo cổ MARC 21 MARC 21 Formart for Bibliographic Data Khổ mẫu Biên mục đọc máy 21 cho dữ liệu thư mục NDSA National Digital Stewardship Alliance Liên minh Quản lý Kỹ thuật số Quốc gia Hoa Kỳ OPAC Online Public Access Catalog Mục lục truy cập công cộng trực tuyến RBMS Rare Books and Manuscripts Section Bộ phận Sách hiếm và Bản thảo (Hội Thư viện Đại học và Nghiên cứu, Hội Thư viện Hoa Kỳ) SAA Society of American Archivists Hội Lưu trữ Hoa Kỳ UNESCO United Nations Educational Scientific Cultural Organization Tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dục Liên hợp quốc 4 DANH MỤC BẢNG BIỂU, BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ Bảng Bảng 2.1: Mức độ đánh chỉ mục tài liệu quý hiếm tại một số thư viện .2: Mức đảm bảo cơ sở vật chất phục vụ bảo quản tài liệu .3: Mức đảm bảo cơ sở vật chất, hạ tầng quản lý tài liệu quý hiếm .4: Các phần mềm được sử dụng trong quản lý tài liệu quý hiếm .1: Tỉ lệ ngôn ngữ của tài liệu quý hiếm .2: Tỉ lệ loại hình tài liệu quý hiếm .3: Tỉ lệ vật liệu tạo thành tài liệu quý hiếm .4: Tỉ lệ thành phần nội dung tài liệu Hán Nôm tại TVVNCHN và TVQGVN .5: Tỉ lệ thành phần nội dung sách Đông Dương tại TVQGVN .6: Tỉ lệ thành phần nội dung báo chí Đông Dương tại TVQGVN .7: Tỉ lệ đối tượng sử dụng tài liệu quý hiếm .1: Thực trạng chính sách phát triển bộ sưu tập tài liệu quý hiếm .2: Tỉ lệ mức độ sưu tầm tài liệu quý hiếm .3: Tỉ lệ các nội dung hợp tác phát triển bộ sưu tập tài liệu quý hiếm .4: Tỉ lệ ước lượng tài liệu quý hiếm chưa xử lý .5: Tỉ lệ các công cụ tra cứu thông tin tài liệu quý hiếm .6: Tỉ lệ các phương thức tra cứu trong CSDL tài liệu quý hiếm .7: Tỉ lệ ước lượng tình trạng tài liệu quý hiếm bản gốc .8: Tỉ lệ ước lượng tài liệu quý hiếm đã số hóa .9: Lượt truy cập một số CSDL toàn văn trực tuyến của TVQGVN .10: Tỉ lệ tổ chức các dịch vụ khai thác tài liệu quý hiếm .11: Tỉ lệ tổ chức các dịch vụ thư viện số tài liệu quý hiếm .12: Tỉ lệ tổ chức các hình thức truyền thông về tài liệu quý hiếm .93 Hình vẽ Hình 1.1: Vòng đời của tài liệu thư viện .1: Mô hình quản lý tài liệu quý hiếm tại các thư viện Việt Nam. Lý do chọn đề tài Là một trong những sản phẩm vật chất và tinh thần mà nhân loại sáng tạo ra trong tiến trình lịch sử, tài liệu, đặc biệt là tài liệu quý hiếm, được coi là những di sản văn hóa thành văn ghi lại thông tin, tri thức, trí tuệ của con người qua các thế hệ. Trong xã hội hiện đại, tài liệu quý hiếm chứa đựng giá trị không thể thay thế với sứ mệnh chuyển giao ký ức, gắn kết truyền thống và hiện đại, góp phần làm nên bản sắc văn hóa - sức mạnh mềm - của mỗi quốc gia, dân tộc. Tài liệu được coi là quý hiếm có thể do tuổi đời lâu năm, giá trị nội dung, số lượng bản ít, được chế tạo bằng kỹ thuật độc đáo hoặc có bút tích của tác giả hay nhân vật tiêu biểu.

Vì những đặc điểm này, tài liệu quý hiếm rất khó bổ sung, thay thế và đứng trước nguy cơ mất mát trước các nguyên nhân tự nhiên hoặc con người. Để bảo tồn và phát huy giá trị, tài liệu quý hiếm phải được quản lý bởi các cơ quan chuyên môn. Trên thực tế, vai trò của thư viện đối với quản lý tài liệu quý hiếm đã được chú trọng từ rất sớm. Trong lịch sử, các bộ sưu tập tài liệu quý hiếm và phòng tài liệu quý hiếm đã sớm ra đời ở các thư viện.

Các tổ chức quốc tế uy tín như Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc UNESCO, Liên đoàn Quốc tế các hội và cơ quan thư viện IFLA,… luôn khẳng định vai trò thiết yếu của thư viện với sứ mệnh đảm bảo di sản văn hóa thành văn được duy trì và tiếp tục thông tin, truyền cảm hứng cho các thế hệ hiện tại và tương lai. Trên thế giới, các quốc gia phát triển dành sự quan tâm đặc biệt cho quản lý tài liệu quý hiếm. Các sưu tập tài liệu quý hiếm trở thành niềm tự hào của thư viện ở nhiều nước. Tài liệu quý hiếm được gìn giữ và cung cấp cho người sử dụng bằng các hình thức đa dạng trên nền ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) hiện đại.

Nhiều nền tảng khai thác tài liệu quý hiếm đã ra đời và liên tục phát triển như Europeana (Châu Âu), American Memory (Hoa Kỳ), NANAMI (Ấn Độ),… Tại Việt Nam, nhiệm vụ quản lý tài liệu quý hiếm của thư viện đã được pháp luật quy định nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thành văn của dân tộc. Lượng tài liệu quý hiếm được lưu giữ trong thư viện Việt Nam khá lớn, chủ yếu tập trung ở các thư viện trung ương, thư viện tỉnh, thành phố, thư viện của các viện nghiên cứu và một số trường đại học,… Các thư viện này đã dành nhiều 6 thời gian, công sức sưu tầm, thu thập, lưu trữ, bảo quản và tổ chức khai thác các bộ sưu tập tài liệu quý hiếm - nguồn tài nguyên vô giá để tìm hiểu, nghiên cứu lịch sử, văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, việc quản lý tài liệu quý hiếm tại các thư viện ở Việt Nam đang bộc lộ khá nhiều bất cập. Chính sách quản lý tài liệu quý hiếm trong thư viện của các cơ quan quản lý nhà nước chưa thật hoàn thiện.

Xử lý nghiệp vụ chưa triệt để, thống nhất và bao quát các đặc thù của tài liệu quý hiếm. Các bộ sưu tập tài liệu quý hiếm không nguyên vẹn và tồn tại gần như biệt lập. Tài liệu quý hiếm còn nằm rải rác ở nhiều nơi trong và ngoài nước.