Luận án tiến sĩ: Đánh giá chi phí giảm phát thải khí nhà kính phục vụ kế hoạch tăng trưởng xanh tại Quảng Ninh - Đại học Kinh tế Quốc Dân

Hoạt động kiểm kê khí nhà kính Quảng Ninh bao gồm việc thống kê các nguồn phát thải chính từ năng lượng, công nghiệp và nông nghiệp. Ngành nhiệt điện than và khai thác than đá chiếm tỷ trọng phát thải cao nhất toàn tỉnh. Quá trình đốt nhiên liệu hóa thạch tạo ra lượng lớn khí carbon dioxide gây hiệu ứng nhà kính. Lĩnh vực sản xuất xi măng và vật liệu xây dựng cũng đóng góp lượng phát thải đáng kể. Trong khi đó, nông nghiệp và sử dụng đất tạo ra lượng phát thải nhỏ hơn nhưng cần quản lý chặt chẽ. Số liệu kiểm kê cung cấp dữ liệu cơ sở cho giai đoạn từ 2015 đến 2030. Kết quả tính toán cho thấy lượng phát thải tiếp tục xu hướng tăng nhanh nếu không có biện pháp can thiệp. Việc xây dựng kịch bản phát triển thông thường giúp dự báo chính xác nhu cầu giảm thiểu trong tương lai.

Tính toán chi phí giảm phát thải khí nhà kính giúp lượng hóa gánh nặng tài chính của các biện pháp công nghệ. Mỗi giải pháp kỹ thuật đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu và chi phí vận hành khác nhau. Một số giải pháp mang lại chi phí âm nhờ khả năng tiết kiệm năng lượng vượt trội. Nhiều công nghệ tiên tiến khác lại yêu cầu mức vốn đầu tư ban đầu rất lớn. Phân tích chi phí cho phép xác định rõ mức chi phí trên mỗi tấn CO2 tương đương được cắt giảm. Phương pháp này loại bỏ sự cảm tính trong phân bổ ngân sách công và thu hút vốn tư nhân. Tỉnh Quảng Ninh cần công cụ tài chính sắc bén để ra quyết định đầu tư đúng đắn. Việc này đảm bảo mục tiêu bảo vệ môi trường không làm suy giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế địa phương.

Mô hình đường cong chi phí giảm phát thải biên (MACC) tích hợp các thông số kỹ thuật và tài chính chi tiết của từng giải pháp công nghệ. Tỷ lệ chiết khấu và khung thời gian đánh giá được chuẩn hóa để bảo đảm tính so sánh khoa học. Chi phí vốn đầu tư và chi phí vận hành được tính toán xuyên suốt vòng đời dự án. Lợi ích tiết kiệm năng lượng được quy đổi thành dòng tiền dương để giảm trừ chi phí thực tế. Các giải pháp nằm phía dưới trục hoành thể hiện hiệu quả kinh tế ròng vượt trội. Những giải pháp này mang lại lợi ích tài chính trực tiếp cho doanh nghiệp áp dụng. Các biện pháp nằm phía trên trục hoành đòi hỏi trợ cấp hoặc chính sách hỗ trợ từ chính quyền. Mô hình MACC cung cấp bức tranh minh bạch về chi phí cơ hội của việc giảm phát thải.

Việc xây dựng kế hoạch hành động tăng trưởng xanh Quảng Ninh đòi hỏi lựa chọn danh mục giải pháp dựa trên MACC. Các biện pháp hiệu quả năng lượng trong công nghiệp và tòa nhà thương mại cần được triển khai ngay. Nâng cấp hiệu suất lò hơi và thu hồi nhiệt thừa trong sản xuất xi măng đem lại tiềm năng giảm thải lớn. Đổi mới công nghệ chiếu sáng đô thị tiết kiệm điện năng đáng kể với chi phí thấp. Đối với lĩnh vực giao thông, việc chuyển đổi sang phương tiện điện hóa tạo ra bước chuyển biến căn bản. Tích hợp MACC vào quy hoạch phát triển kinh tế xã hội giúp tối đa hóa lợi ích kép. Tỉnh Quảng Ninh có thể đạt được các mục tiêu phát thải mà vẫn tối ưu hóa nguồn lực tài chính công.

Kế hoạch tập trung vào ba trụ cột chiến lược gồm xanh hóa sản xuất, xanh hóa lối sống và phục hồi hệ sinh thái. Xanh hóa sản xuất yêu cầu các khu công nghiệp áp dụng triệt để mô hình kinh tế tuần hoàn. Các nhà máy phải kiểm soát ô nhiễm và tối ưu hóa chuỗi cung ứng năng lượng sạch. Xanh hóa lối sống tập trung phát triển đô thị thông minh, giao thông công cộng xanh và xử lý chất thải triệt để. Phục hồi hệ sinh thái chú trọng bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển vốn tự nhiên. Các chương trình giám sát định kỳ bảo đảm việc thực thi nghiêm túc các chỉ tiêu đề ra. Việc liên kết vùng trong bảo vệ môi trường vịnh Hạ Long và vịnh Bái Tử Long được đặc biệt coi trọng.

Quảng Ninh chủ động tích hợp mục tiêu Net Zero 2050 vào các quy hoạch dài hạn của địa phương. Tỉnh đặt mục tiêu đạt đỉnh phát thải sớm trước khi tiến hành giảm phát thải sâu rộng trên toàn địa bàn. Giai đoạn đến năm 2030 tập trung tháo gỡ các rào cản kỹ thuật và hoàn thiện thể chế chính sách. Giai đoạn 2030-2050 đẩy mạnh chuyển đổi công nghệ đột phá và thay thế hoàn toàn nhiên liệu hóa thạch. Năng lượng tái tạo ngoài khơi và hydro xanh sẽ trở thành các nguồn cung cấp năng lượng chủ lực. Quá trình chuyển dịch công bằng bảo đảm an sinh xã hội cho người lao động ngành than. Lộ trình trung hòa carbon tạo động lực mới cho đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh địa phương.

Công tác giảm phát thải ngành nhiệt điện than tập trung vào cải tiến công nghệ đốt than siêu tới hạn và trên siêu tới hạn. Doanh nghiệp cần lắp đặt hệ thống thu hồi và lưu trữ carbon tại các nhà máy đang vận hành. Các mỏ than phải nâng cao hiệu suất thu hồi khí metan từ vỉa than để giảm phát thải trực tiếp vào khí quyển. Áp dụng công nghệ khai thác mỏ lộ thiên và hầm lò hiện đại giúp tiết kiệm đáng kể nhiên liệu tiêu thụ. Lộ trình đóng cửa các tổ máy nhiệt điện than cũ kỹ, hiệu suất thấp cần được thực hiện nghiêm ngặt. Việc chuyển đổi các nhà máy than sang sử dụng sinh khối hoặc amoniac xanh là giải pháp khả thi trong tương lai gần.

Tham gia thị trường tín chỉ carbon mở ra nguồn thu tài chính quan trọng cho các dự án giảm phát thải tại Quảng Ninh. Tỉnh có tiềm năng lớn trong tạo lập tín chỉ carbon từ các dự án năng lượng tái tạo và bảo vệ rừng. Doanh nghiệp có thể bán tín chỉ carbon dôi dư để bù đắp chi phí đầu tư công nghệ xanh. Ngân hàng và các định chế tài chính cần phát triển các sản phẩm tín dụng xanh và trái phiếu xanh. Các công cụ tài chính này cung cấp nguồn vốn ưu đãi cho doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ. Sự kết hợp giữa thị trường tín chỉ carbon và tài chính xanh tạo động lực bền vững cho toàn bộ nền kinh tế tỉnh.

Hệ sinh thái biển và vùng ven bờ Quảng Ninh đóng vai trò như một bể hấp thụ carbon rừng ngập mặn Quảng Ninh khổng lồ. Cây bần, cây trang và cây đước hấp thụ CO2 từ khí quyển thông qua quá trình quang hợp tự nhiên. Trầm tích ngập mặn duy trì môi trường kỵ khí giúp làm chậm quá trình phân hủy chất hữu cơ. Nhờ đó, carbon được lưu giữ ổn định trong lòng đất qua hàng nghìn năm. Các hoạt động phục hồi bãi triều và rừng ngập mặn suy thoái gia tăng đáng kể khả năng cô lập khí thải. Đánh giá trữ lượng carbon đáy biển giúp lượng hóa chính xác đóng góp của rừng ngập mặn địa phương. Việc tích hợp bể hấp thụ tự nhiên vào kiểm kê khí thải giúp cân bằng bài toán phát thải ròng.

Triển khai cơ chế chi trả dịch vụ hệ sinh thái carbon rừng tạo nguồn tài chính lâu dài cho công tác quản lý bảo vệ rừng. Cộng đồng cư dân ven biển tham gia trồng và giữ rừng nhận được mức thu nhập thỏa đáng. Mô hình nuôi tôm sinh thái dưới tán rừng ngập mặn vừa bảo vệ môi trường vừa nâng cao sinh kế bền vững. Doanh nghiệp phát thải lớn có thể đầu tư vào các dự án trồng rừng ngập mặn để bù đắp dấu chân carbon. Các tổ chức quốc tế sẵn sàng tài trợ cho các sáng kiến bảo tồn thiên nhiên và carbon xanh tại địa phương. Sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn sinh thái và phát triển kinh tế biển tạo nền tảng vững chắc cho tăng trưởng xanh.