Luận án tiến sĩ: Giải pháp phát triển bền vững vận tải thủy nội địa miền Bắc

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIAO THÔNG VẬN TẢI NGUYỄN THỊ TUYẾT MAI NGHIÊN CỨU CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG VẬN TẢI THỦY NỘI ĐỊA KHU VỰC MIỀN BẮC LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Hà Nội, 2016 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIAO THÔNG VẬN TẢI NGUYỄN THỊ TUYẾT MAI NGHIÊN CỨU CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG VẬN TẢI THỦY NỘI ĐỊA KHU VỰC MIỀN BẮC Chuyên ngành: Tổ chức và quản lý vận tải Mã số: 62.03 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học 1: GS-TS VƯƠNG TOÀN THUYÊN Người hướng dẫn khoa học 2: PGS-TSKH NGUYỄN VĂN CHƯƠNG Hà Nội, 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và chưa được công bố ở bất kỳ công trình nào khác. Hà Nội, ngày tháng năm 2016 Tác giả luận án Nguyễn Thị Tuyết Mai i MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ.

vi DANH MỤC CÁC BẢNG. vii PHẦN MỞ ĐẦU. 1 TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG VẬN TẢI THỦY NỘI ĐỊA. 5 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG VẬN TẢI THỦY NỘI ĐỊA .1 Khái quát về phát triển bền vững .1 Khái niệm, đặc điểm của phát triển bền vững .2 Các yêu cầu và nguyên tắc của phát triển bền vững .3 Các tiêu chí đánh giá phát triển bền vững .2 Phát triển bền vững vận tải thủy nội địa.1 Các đặc trưng cơ bản của vận tải thủy nội địa.2 Khái niệm và các yêu cầu của phát triển bền vững vận tải thủy nội địa 34 1.3 Các nhân tố tác động đến phát triển bền vững vận tải thủy nội địa .4 Các tiêu chí, chỉ tiêu đánh giá phát triển bền vững vận tải thủy nội địa 39 1.3 Kinh nghiệm phát triển bền vững vận tải thủy nội địa của một số quốc gia trên thế giới.1 Kinh nghiệm phát triển bền vững vận tải thủy nội địa ở một số nước châu Á.2 Kinh nghiệm phát triển bền vững vận tải thủy nội địa tại các nước châu Âu .3 Kinh nghiệm phát triển bền vững vận tải thủy nội địa tại Mỹ.

52 ii CHƯƠNG 2 ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG PHÁT TRIỂN VẬN TẢI THỦY NỘI ĐỊA KHU VỰC MIỀN BẮC TRÊN QUAN ĐIỂM BỀN VỮNG .1 Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội chủ yếu tác động đến phát triển bền vững vận tải thủy nội địa khu vực miền Bắc.1 Điều kiện tự nhiên khu vực miền Bắc .2 Đặc điểm về kinh tế - xã hội khu vực miền Bắc.3 Đặc điểm về thể chế quản lý đối với ngành đường thủy nội địa .2 Hiện trạng phát triển vận tải thủy nội địa khu vực miền Bắc giai đoạn 2005 - 2015 .1 Hiện trạng phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật đường thủy nội địa khu vực miền Bắc .2 Hiện trạng phương tiện vận tải thủy nội địa .3 Công nghiệp đóng và sửa chữa phương tiện vận tải thuỷ nội địa .4 Hiện trạng hoạt động khai thác vận tải thủy nội địa .5 Vấn đề an toàn giao thông vận tải đường thủy nội địa .6 Tác động đối với môi trường .3 Đánh giá quá trình phát triển vận tải thủy nội địa khu vực miền Bắc giai đoạn 2005 - 2015 trên quan điểm bền vững.1 Về kinh tế .3 Về môi trường. 101 CHƯƠNG 3 MỘT SỐ GIẢI PHÁPPHÁT TRIỂN BỀN VỮNG VẬN TẢI THỦY NỘI ĐỊA KHU VỰC MIỀN BẮC.1 Định hướng phát triển giao thông vận tải thủy nội địa khu vực miềnBắc đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.1Chiến lược phát triển GTVT Việt Nam đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030. Quy hoạch phát triển vận tải thủy nội địa KVMB đến năm 2020, định hướng đến năm 2030. Dự báo nhu cầu vận tải thủy nội địa KVMB đến năm 2020, định hướng tới năm 2030 và dự báo biến động điều kiện tự nhiên trong thời gian tới.1 Dự báo nhu cầu vận tải thủy nội địa khu vực miền Bắc đến năm 2020, định hướng tới năm 2030.2 Dự báo biến động về điều kiện tự nhiên tại khu vực miền Bắc và tác động đối với vận tải thủy nội địa.

Một số giải pháp phát triển bền vững vận tải thủy nội địa khu vực miền Bắc .1 Giải pháp phát triển bền vững cơ sở hạ tầng đường thủy nội địa.2 Giải pháp phát triển bền vững phương tiện thủy nội địa .3 Giải pháp về vốn để phát triển bền vững vận tải thủy nội địa.4 Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh về giá của vận tải thủy nội địa138 3.5 Giải pháp đảm bảo an toàn giao thông đường thủy nội địa .6 Giải pháp phát triển bền vững về môi trường.7 Các giải pháp khác. 145 KẾT LUẬN - KIẾN NGHỊ. 148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

152 PHỤ LỤC iv DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT A. Tiếng Việt BVMT Bảo vệ môi trường BQ Bình quân BTNĐ Bến thủy nội địa CTNĐ Cảng thủy nội địa CSHT Cơ sở hạ tầng DNNN Doanh nghiệp nhà nước ĐTNĐ Đường thủy nội địa GTVT Giao thông vận tải KD Kinh doanh KCHT Kết cấu hạ tầng KTXH Kinh tế - xã hội KVMB Khu vực miền Bắc NCS Nghiên cứu sinh PTVT Phương tiện vận tải PTBV Phát triển bền vững PTTNĐ Phương tiện thủy nội địa TNĐ Thủy nội địa VN Việt Nam VT Vận tải B. Tiếng Anh BOT Build-Operate-Transfer (Xây dựng-Kinh doanh-Chuyển giao) BTO Build-Transfer-Operate (Xây dựng-Chuyển giao-Kinh doanh) BT Build-Transfer (Xây dựng-Chuyển giao) FDI Foreign Direct investment (Đầu tư trực tiếp nước ngoài) ODA Official Development Assistance (Viện trợ phát triển chính thức) PPP Public Private Partnership (Hợp tác công tư) WTO World Trade Organization (Tổ chức thương mại thế giới) PNTR Permanent Normal Trade Relations (Quan hệ thương mại bình thường vĩnh viễn) v DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ Trang Hình 1.1: Mô hình phát triển bền vững.1: Hệ thống sông ngòi khu vực miền Bắc Việt Nam .2: Các tuyến ĐTNĐ và cảng TNĐ khu vực miền Bắc.3: Sơ đồ các tuyến đường TNĐ chính khu vực miền Bắc. 65 bằng ĐTNĐ khu vực miền Bắc giai đoạn 2005-2015.

88 khu vực miền Bắc giai đoạn 2005 - 2015 .1 Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu .2: Mô hình bến xếp dỡ bằng sà lan ponton.3: Sà lan ponton.1: Cơ cấu phương tiện thủy nội địa theo khu vực .2: Tốc độ tăng trưởng sản lượng hàng hóa vận tải .3: Thị phần vận tải hàng hóa bằng đường thủy nội địa .4: Tình hình tai nạn giao thông ĐTNĐ khu vực miền Bắc. 92 vi DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 1.1: Hệ thống chỉ tiêu đánh giá PTBV vận tải thủy nội địa.1: Tổng hợp hiện trạng các tuyến vận tảithủy nội địa chính khu vực miền Bắc.2: Kinh phí ngân sách cấp cho công tác duy tutuyến đường thủy nội địa khu vực phía Bắc giai đoạn 2010 - 2015.3: Các cảng thủy nội địa chính khu vực miền Bắc .4: Quy mô phương tiện thủy nội địa chở hàngkhu vực miền Bắc giai đoạn 2005 – 2015.5: Cơ cấu đội phương tiện theo trọng tải và số lượng năm 2015 .6 Cơ cấu phương tiện thủy nội địa theo tuổi năm 2015.7: Phân loại phương tiện TNĐ theo vật liệu làm vỏ năm 2015 .8: Cơ cấu phương tiện thủy nội địa chở hàngcó động cơ khu vực miền Bắc năm 2015 .9: Chủng loại hàng hóa vận chuyển trên các tuyến miền Bắc .10: Kết quả SXKD của Tổng công ty vận tải thủygiai đoạn 2005- 2015.11: Hiện trạng các doanh nghiệp vận tải hàng hóabằng ĐTNĐ khu vực miền Bắc năm 2015.12: Sản lượng vận tải hàng hóa bằng đường thủy nội địakhu vực miền Bắc giai đoạn 2005 - 2015 .13: Cự ly vận chuyển hàng hóa bình quân bằng đườngthủy nội địa khu vực miền Bắc giai đoạn 2005 - 2015 .14: So sánh cước vận chuyển hàng hóa bình quânbằng đường thủy nội địa và đường bộ .15: Cước phí xếp dỡ một số loại hàng hóa.16: Hệ số phát thải CO2 của phương tiện thủy nội địa.16: Hiện trạng chất lượng nước trên một số tuyếnđường thủy nội địa khu vực miền Bắc .1: Dự báo tổng khối lượng hàng hóa, hành khách vận chuyển bằng đường thủy nội địa đến năm 2020, 2030 .2: Quy hoạch các tuyến TNĐ chính khu vực phía Bắcđến năm 2020, định hướng đến năm 2030.3: Quy hoạch các cảng đường thủy nội địa chính khu vựcphía Bắc đến năm 2020, định hướng đến năm 2030. Dự báo khối lượng vận tải một số mặt hàng chínhbằng đường thủy nội địa khu vực miền Bắc. Dự báo khối lượng một số hàng hóa có khối lượng lớn trên một số đoạn tuyến đường thủy nội địa khu vực miền Bắc.6: Tiêu chuẩn kỹ thuật của một số tuyến thuộc hành lang chínhtheo quy hoạch tới năm 2020 .7: Chi phí đầu tư khai thác phương tiệntrên tuyến Quảng Ninh - Ninh Bình .8: Chi phí đầu tư khai thác phương tiệntrên tuyến Hải Phòng - Việt Trì .9: Chi phí đầu tư khai thác phương tiệntrên tuyến Quảng Ninh - Việt Trì.10: Chi phí đầu tư khai thác phương tiệntrên tuyến ven biển Quảng Ninh - Ninh Bình .11: So sánh một số hình thức hợp tác công tư phổ biến.

135 viii PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài luận án Để đáp ứng yêu cầu trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Đảng và Nhà nước đã khẳng định: Giao thông vận tải giữ vị trí đặc biệt quan trọng, đi trước một bước, phát huy thế mạnh của từng phương thức vận tải và tạo đồng bộ cho toàn hệ thống giao thông vận tải. Hiện nay, kinh tế đất nước đang phát triển một cách nhanh chóng, nhu cầu vận tải không ngừng tăng lên. Vận tải đường bộ - một trong những phương thức vận tải phổ biến nhất đang quá tải, giao thông đường bộ bị tắc nghẽn trầm trọng.

Vì thế cần phải có sự hỗ trợ của các phương thức vận tải khác để giảm tải cho giao thông đường bộ, trong đó có vận tải thủy nội địa. Vận tải thuỷ nội địa là một ngành vận tải truyền thống với nhiều ưu việt như tận dụng được điều kiện sông kênh, giá thành thấp, đáp ứng được việc chuyên chở khối lượng hàng hóa lớn cho các khu công nghiệp, chuyên chở hàng siêu trường siêu trọng và ít gây ô nhiễm môi trường. Khu vực miền Bắc có điều kiện tự nhiên vô cùng thuận lợi cho việc phát triển vận tải thủy nội địa với gần 4500km chiều dài sông kênh có thể khai thác vận tải và hàng ngàn km đường bờ biển. Tuy nhiên trong thời gian vừa qua, vận tải thủy nội địa ở khu vực miền Bắc phát triển chưa tương xứng với tiềm năng, chưa phát huy vai trò của mình trong hệ thống giao thông vận tải tại khu vực.