Luận án tiến sĩ kinh tế: Phát triển vận tải hành khách công cộng bằng xe buýt tại Hải Phòng theo hướng bền vững - TS. Nguyễn Quang Thành, Trường Đại học Hàng hải Việt Nam

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Tốc độ đô thị hóa ngày càng cao cùng với sự gia tăng không ngừng của PTCN khiến cho các thành phố lớn trên thế giới và tại Việt Nam đang phải đối mặt với những thách thức lớn về giao thông. Thực tế cho thấy, việc đầu tư cải tạo và xây dựng mới các công trình CSHT GTVT sẽ không thể thỏa mãn nhu cầu đi lại ngày càng tăng tại khu vực đô thị. Do đó, các đô thị trên thế giới đã thiết lập vai trò của VTHKCC đối với sự phát triển đô thị bền vững là để cung cấp khả năng tiếp cận cho thành phố và phục vụ sự gia tăng của nhu cầu giao thông.

Với các đô thị có dân số từ 1 triệu người trở lên đã cần phải có hệ thống VTHKCC hoàn chỉnh với nhiều loại hình như: xe buýt, xe buýt nhanh (BRT), xe điện bánh sắt - bánh hơi, đường sắt đô thị. Trong đó, VTHKCC bằng xe buýt đóng vai trò kết nối hiệu quả các loại hình vận tải đô thị. Tại Việt Nam, loại hình VTHKCC chủ yếu tại hầu hết các thành phố là loại hình xe buýt đô thị. Hiện nay, tỷ lệ đáp ứng nhu cầu đi lại của xe buýt tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.

Hồ Chí Minh mới chỉ đạt khoảng 10%, các thành phố khác đạt dưới 5%. Trong khi đó, tỷ lệ đáp ứng nhu cầu đi lại bằng các PTCC (trong đó có xe buýt) ở các thành phố tương tự trên thế giới là rất cao (thường >25%). Hơn nữa, xe buýt mới phục vụ nhu cầu đi lại của học sinh, sinh viên, người cao tuổi, người lao động có thu nhập trung bình và thấp mà chưa thu hút đông đảo các tầng lớp nhân dân. Thành phố Hải Phòng là 1 trong 5 thành phố lớn nhất của Việt Nam - đô thị loại I cấp quốc gia (Theo phân loại đô thị tại Việt Nam) có dân số hơn 2 triệu người.

Với lợi thế vị trí và tiềm năng phát triển, Thành phố đang là một cực tăng trưởng quan trọng của Miền Bắc và cả nước với mục tiêu đến 2030 Hải Phòng sẽ trở thành đô thị đặc biệt cấp quốc gia. Quá trình phát triển và đô thị hoá mạnh mẽ cùng với hệ thống GTVT ngày càng được đầu tư đồng bộ và hiện đại góp phần quan trọng vào tăng trưởng kinh tế, tăng cường giao lưu thương mại trong vùng. Tuy nhiên, thành phố cũng đang phải đối mặt với rất nhiều thách thức trong quá trình phát triển, đặc biệt là vấn đề giao thông. Mạng lưới VTHKCC 1 bằng xe buýt đã và đang là một bộ phận quan trọng trong hệ thống GTĐT Hải Phòng, đóng vai trò tăng cường năng lực vận tải đô thị, giảm ùn tắc giao thông và cải thiện môi trường đô thị, một loại hình giao thông cần được đặc biệt quan tâm trong chiến lược phát triển đô thị bền vững của thành phố.

Quá trình phát triển VTHKCC bằng xe buýt ở Hải Phòng đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận, song thực tế cho thấy, sản lượng vận chuyển trên toàn mạng lưới tuyến có xu hướng ngày càng giảm. Quy mô mạng lưới tuyến dần bị thu hẹp, độ bao phủ kém, chất lượng ngày càng đi xuống khiến cho dịch vụ xe buýt khó tiếp cận và thiếu tính thu hút, chưa đáp ứng được nhu cầu đi lại và chưa đóng góp tích cực vào hoạt động vận tải trong thành phố. Loại hình VTHKCC bằng xe buýt đang bộc lộ nhiều tồn tại, hạn chế do thiếu cơ chế, chính sách và sự đầu tư phát triển bài bản dẫn đến thiếu tính bền vững và sẽ mang lại những hệ quả xấu cho giao thông đô thị. Vì vậy, nghiên cứu các giải pháp phát triển và phát triển VTHKCC bằng xe buýt theo hướng bền vững đang là vấn đề cấp thiết hiện nay.

Tại Việt Nam, đã có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị về VTHKCC nói chung và VTHKCC bằng xe buýt nói riêng. Các nghiên cứu đã giải quyết nhiều khía cạnh của lĩnh vực VTHKCC như: xây dựng các mô hình quản lý, hoàn thiện công tác QLNN, xây dựng các chiến lược, quy hoạch, xây dựng các tiêu chuẩn để đánh giá, tăng cường hiệu quả hoạt động và cải thiện CLDV…Tuy nhiên, chưa có đề tài nào nghiên cứu một cách hệ thống, đầy đủ về phát triển VTHKCC bằng xe buýt theo hướng bền vững. Bên cạnh đó, các nghiên cứu này phần lớn được tập trung cho các đô thị đặc biệt có quy mô lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và chưa có nghiên cứu nào áp dụng cho các đô thị cấp nhỏ hơn như TP.

Hải Phòng. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn xã hội cũng như yêu cầu phải làm rõ cơ sở lý luận về phát triển VTHKCC bằng xe buýt, đồng thời nghiên cứu phát triển VTHKCC bằng xe buýt tại TP. Hải Phòng theo hướng bền vững, phục vụ tốt nhu cầu đi lại của người dân, từ đó làm hình mẫu để nhân rộng trong phạm vi cả nước, tác giả đã lựa chọn Đề tài Luận án Tiến sĩ: “Phát triển vận tải hành khách công cộng bằng xe buýt tại thành phố Hải Phòng theo hướng bền vững”. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài - Hệ thống hóa lý luận về VTHKCC bằng xe buýt, xây dựng cơ sở lý luận về phát triển VTHKCC bằng xe buýt theo hướng bền vững.

- Dựa trên cơ sở lý luận đã xây dựng để phân tích, đánh giá đúng thực trạng phát triển VTHKCC bằng xe buýt theo hướng bền vững trong thời gian vừa qua tại TP Hải Phòng. Từ đó, tổng kết những thành công, chỉ ra những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình hình đó. - Đề xuất các giải pháp đồng bộ và có tính khả thi để phát triển VTHKCC bằng xe buýt theo hướng bền vững tại TP Hải Phòng đến năm 2030 và giai đoạn sau 2030. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu * Đối tượng nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu các vấn đề lý luận về phát triển VTHKCC bằng xe buýt theo hướng bền vững và thực trạng phát triển VTHKCC bằng xe buýt theo hướng bền vững trên địa bàn TP Hải Phòng.

* Phạm vi nghiên cứu: Phạm vi về nội dung nghiên cứu: Luận án nghiên cứu lý luận chung về VTHKCC bằng xe buýt và vấn đề phát triển VTHKCC bằng xe buýt theo hướng bền vững dựa trên quan điểm của cả cơ quan QLNN, DNVT xe buýt và người sử dụng xe buýt với những tiêu chí, chỉ tiêu cụ thể gắn với các đặc điểm, đặc trưng và các yếu tố tạo nên dịch vụ VTHKCC bằng xe buýt như: mạng lưới tuyến, CSHT, đoàn phương tiện, hệ thống phục vụ và dịch vụ hỗ trợ, hoạt động VTHKCC bằng xe buýt, thể chế quản lý VTHKCC bằng xe buýt. Ngoài ra, Luận án còn nghiên cứu kinh nghiệm phát triển VTHKCC của một số quốc gia trên thế giới. Từ đó, Luận án tập trung nghiên cứu các giải pháp để phát triển VTHKCC bằng xe buýt theo hướng bền vững phù hợp với điều kiện của đô thị; không nghiên cứu chuyên sâu những vấn đề về công nghệ, kỹ thuật của hệ thống VTHKCC bằng xe buýt hay hoạt động SXKD của DNVT xe buýt. Phạm vi không gian: Luận án tập trung nghiên cứu VTHKCC bằng xe buýt trên địa bàn TP.

Hải Phòng, đồng thời có sự đánh giá, so sánh với các thành 3 phố lớn khác của Việt Nam, bao gồm: Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ. Luận án cũng nghiên cứu một số kinh nghiệm phát triển VTHKCC trên thế giới để rút ra bài học cho TP. Hải Phòng. Phạm vi thời gian: Tác giả tập trung nghiên cứu tình hình phát triển VTHKCC bằng xe buýt đô thị chủ yếu trong giai đoạn 2010 - 2020.

Các giải pháp được đề xuất cho giai đoạn đến năm 2030 và tầm nhìn sau năm 2030. Khung nghiên cứu của Luận án Để thực hiện đề tài Luận án, khung nghiên cứu của đề tài được tác giả xây dựng như sau: Cơ sở nghiên cứu Kết quả dự kiến Thứ tự Ý tưởng nghiên cứu của đề tài đạt được Tìm hiểu thực tế Định hướng và khẳng Xác định tên đề tài phát triển VTHKCC định sự cần thiết phải Luận án Tiến sĩ phù hợp Bước 1 bằng xe buýt tại các nghiên cứu phát triển với định hướng nghiên đô thị của Việt Nam VTHKCC bằng xe cứu và thế giới buýt tại TP. Hải Phòng Nghiên cứu các công Tìm ra các khoảng Xác định các nội dung trình khoa học có trống khoa học, những Bước 2 nghiên cứu của đề tài liên quan đến đề tài vấn đề có liên quan luận án luận án chưa được nghiên cứu Nghiên cứu các tài Xây dựng khung cơ sở liệu thu thập được về Hình thành cơ sở lý lý luận kết hợp phân lý luận, căn cứ khoa luận về phát triển Bước 3 tích các bài học kinh học và thực tiễn có VTHKCC bằng xe buýt nghiệm trong và ngoài liên quan đến nhiệm theo hướng bền vững nước vụ nghiên cứu Phân tích, đánh giá Hình thành cơ sở thực thực trạng phát triển Thu thập các dữ liệu, tiễn khách quan để đề theo hướng bền vững số liệu có liên quan xuất các giải pháp phát Bước 4 VTHKCC bằng xe phục vụ đánh giá triển VTHKCC bằng xe buýt để rút ra kết luận thực trạng buýt theo hướng bền về những thành tựu, vững những tồn tại hạn chế Trình bày nội dung các Kết hợp lý luận và Xác định quan điểm, giải pháp phát triển bám sát thực trạng mục tiêu, định hướng VTHKCC bằng xe buýt tại TP Hải Phòng để Bước 5 phát triển VTHKCC tại TP. Hải Phòng theo làm căn cứ khoa học bằng xe buýt theo hướng bền vững và đề xuất các giải pháp hướng bền vững đánh giá hiệu qủa của các giải pháp 4 5.

Phương pháp nghiên cứu * Phương pháp nghiên cứu cơ sở lý luận: Tác giả sử dụng phương pháp tổng hợp và tiếp cận hệ thống để hệ thống hoá các tài liệu, văn bản QPPL và các nghiên cứu khoa học có liên quan đến ý tưởng, nội dung đề tài. Đồng thời, tác giả vận dụng phương pháp tư duy lôgic, phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích, làm rõ, xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển VTHKCC bằng xe buýt theo hướng bền vững. * Phương pháp đánh giá thực trạng: + Phương pháp điều tra, khảo sát: Dữ liệu được thu thập bằng cách hỏi ý kiến trực tiếp hoặc phỏng vấn bằng bảng hỏi đối với các cơ quan quản lý, DNVT và người sử dụng xe buýt để phân tích, đánh giá chất lượng VTHKCC.