Nghiên cứu đặc điểm thực vật thành phần hóa học và tác dụng ức chế enzym acetylc

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC DƯỢC HÀ NỘI HOÀNG VIỆT DŨNG NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT, THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ TÁC DỤNG ỨC CHẾ ENZYM ACETYLCHOLINESTERASE CỦA HAI LOÀI Piper thomsonii (C. thomsonii VÀ Piper hymenophyllum Miq., HỌ HỒ TIÊU (Piperaceae) LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƯỢC HỌC CHUYÊN NGÀNH : DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN MÃ SỐ : 62.06 Người hướng dẫn khoa học: 1. NGUYỄN MINH CHÍNH HÀ NỘI 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án này là công trình khoa học của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của TS. Đỗ Quyên và PGS.

Nguyễn Minh Chính. Các số liệu, kết quả được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả thực hiện luận án Hoàng Việt Dũng i LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện luận án, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ quý báu của các thầy cô, các nhà khoa học cùng đồng nghiệp và bạn bè công tác tại nhiều cơ quan và đơn vị khác nhau. Đầu tiên, tôi xin được gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến TS.

Đỗ Quyên và PGS. Nguyễn Minh Chính, hai người thầy luôn tận tình hướng dẫn và tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án này. Trong quá trình thực hiện luận án, tôi đã luôn nhận được sự phối hợp và giúp đỡ của các cá nhân ở nhiều cơ quan và đơn vị khác nhau. Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô, các anh chị đồng nghiệp và bạn bè công tác tại Bộ môn Dược liệu và Bộ môn Thực vật - Trường Đại học Dược Hà Nội; Trung tâm Đào tạo - Nghiên cứu Dược - Học viện Quân y; Viện Hóa sinh biển, Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam; Khoa Dược, Đại học Catholic, Daegu, Hàn Quốc.

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Đảng ủy, Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo Sau Đại học - Trường Đại học Dược Hà Nội; Đảng ủy, Ban Giám đốc - Học viện Quân y cùng các bộ môn và phòng ban chức năng của hai cơ quan đã luôn tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận án. Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, người thân và bạn bè, những người đã luôn ở bên, động viên và giúp đỡ tôi vượt qua những khó khăn trong quá trình học tập và nghiên cứu. Xin trân trọng cảm ơn tất cả những giúp đỡ quý báu này! Hoàng Việt Dũng ii MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC CÁC HÌNH ĐẶT VẤN ĐỀ. Tổng quan về chi Piper L.

Vị trí phân loại, phân bố và đặc điểm thực vật của chi Piper L. Vị trí phân loại chi Piper L. Đặc điểm phân bố chi Piper L. trên thế giới và ở Việt Nam.

Đặc điểm thực vật chi Piper L. Danh lục các loài thuộc chi Piper L. Thành phần hóa học. Nghiên cứu trên thế giới.

Nghiên cứu trong nước. Công dụng, tác dụng sinh học và độc tính của chi Piper L. Công dụng của chi Piper L. Tác dụng sinh học và độc tính của chi Piper L.

Tổng quan về nghiên cứu sàng lọc hoạt tính ức chế enzym acetylcholinesterase in vitro. Acetylcholin, enzym acetylcholinesterase và giả thuyết về vai trò của hệ cholinergic đối với bệnh Alzheimer. Giả thuyết về vai trò của hệ cholinergic đối với bệnh Alzheimer. Một số phương pháp thường dùng trong nghiên cứu sàng lọc hoạt tính ức chế enzym acetylcholinesterase in vitro.

Phương pháp sử dụng thuốc thử Ellman. Phương pháp sử dụng thuốc thử muối Fast Blue B. 40 iii CHƯƠNG 2. NGUYÊN VẬT LIỆU, TRANG THIẾT BỊ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Nguyên vật liệu. Mẫu nghiên cứu. Hóa chất, dung môi. Máy móc, thiết bị và dụng cụ.

Phương pháp nghiên cứu. Phân tích đặc điểm thực vật. Nghiên cứu thành phần hóa học. Phương pháp chiết xuất và phân lập hợp chất.

Phương pháp xác định cấu trúc hợp chất phân lập được. Phương pháp đánh giá hoạt tính ức chế enzym acetylcholinesterase in vitro. Triển khai phương pháp đánh giá hoạt tính ức chế enzym acetylcholinesterase in vitro. Đánh giá hoạt tính ức chế enzym acetylcholinesterase in vitro của hai loài nghiên cứu.

Xử lý số liệu. Địa điểm thực hiện. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Kết quả nghiên cứu về thực vật.

Kết quả nghiên cứu về thực vật của loài HVD-002-11. Đặc điểm hình thái và định tên khoa học loài HVD-002-11. Đặc điểm vi phẫu của loài Piper thomsonii (C. Đặc điểm bột phần trên mặt đất của loài Piper thomsonii (C.

Kết quả nghiên cứu về thực vật của loài HVD-004-11. Đặc điểm hình thái và định tên khoa học loài HVD-004-11. Đặc điểm vi phẫu của loài Piper hymenophyllum Miq. Đặc điểm bột phần trên mặt đất của loài Piper hymenophyllum Miq.

Kết quả nghiên cứu về hóa học. Kết quả nghiên cứu thành phần hóa học của loài Piper thomsonii (C. Kết quả chiết xuất và phân lập hợp chất từ loài Piper thomsonii (C. Kết quả nhận dạng hợp chất phân lập được từ loài Piper thomsonii (C.

Kết quả nghiên cứu thành phần hóa học của loài Piper hymenophyllum Miq. Kết quả chiết xuất và phân lập hợp chất từ loài Piper hymenophyllum Miq. Kết quả nhận dạng hợp chất phân lập được từ loài Piper hymenophyllum Miq. Kết quả triển khai phương pháp và áp dụng để đánh giá hoạt tính ức chế enzym acetylcholinesterase in vitro của hai loài nghiên cứu.

Triển khai phương pháp đánh giá hoạt tính ức chế enzym acetylcholinesterase in vitro. Kết quả đánh giá hoạt tính ức chế enzym acetylcholinesterase in vitro của hai loài nghiên cứu. Hoạt tính ức chế enzym acetylcholinesterase in vitro của các mẫu cắn chiết xuất từ hai loài nghiên cứu. Hoạt tính ức chế enzym acetylcholinesterase in vitro của các chất phân lập được từ hai loài nghiên cứu.

Về đặc điểm thực vật. Đặc điểm hình thái và xác định tên khoa học của hai loài nghiên cứu 111 4. Đặc điểm vi học của hai loài nghiên cứu. Về thành phần hóa học.

Về nghiên cứu đánh giá hoạt tính ức chế enzym acetylcholinesterase in vitro. Về triển khai phương pháp đánh giá hoạt tính ức chế enzym acetylcholinesterase in vitro. Về kết quả đánh giá hoạt tính ức chế enzym acetylcholinesterase in vitro của các mẫu thử được chiết xuất và phân lập từ hai loài nghiên cứu. 124 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

128 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC vi DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT A Độ hấp thụ (Absorbance) ABTS 2,2'-azino-bis(3-ethylbenzothiazoline-6-sulphonic acid) ACh Acetylcholin AChE Enzym acetylcholinesterase ATCI Acetylthiocholin iodid br Rộng (broad) BuOH Buthanol 13 C-NMR Cộng hưởng từ hạt nhân cacbon 13 (Carbon-13 Nuclear Magnetic Resonance) CC Sắc ký cột (Column chromatography) COSY Correlation spectroscopy d Tín hiệu đôi (doublet) dd Doublet of doublet dt Doublet of triplet DEPT Distortionless enhancement by polarisation transfer DMSO Dimethylsulfoxid DPPH 2,2-diphenyl-1-picrylhydrazyl DTNB Acid 5-5’-dithiobis-2-nitrobenzoic EI Ion hóa điện tử (Electro Ionization) ESI Ion hóa phun mù điện tử (Electro Spray Ionization) EtOAc Ethylacetat FAB Fast Atom Bombardment HMBC Heteronuclear Multiple Bond Correlation HPLC Sắc ký lỏng hiệu năng cao (High Performance Liquid Chromatography) HR Phân giải cao (High Resolution) HSQC Heteronuclear Single Quantum Coherence 1 H-NMR Cộng hưởng từ hạt nhân proton (Proton Nuclear Magnetic Resonance) IC50 Nồng độ ức chế 50% (Inhibitory Concentration 50%) IU Đơn vị quốc tế (International Unit) vii I% Phần trăm hoạt tính enzym bị ức chế J Hằng số tương tác LD50 Liều gây chết 50% (Lethal Dose 50%) M Đa tín hiệu (multiple) MPLC Sắc ký lỏng áp suất trung bình (Medium Pressure Liquid Chromatography) MeOH Methanol MIC Nồng độ ức chế tối thiểu (Minimum Inhibitory Concentration) MS Phổ khối lượng (Mass Spectroscopy) mult. Độ bội tín hiệu (multiplicity) m/z Khối lượng/điện tích ion NMR Cộng hưởng từ hạt nhân (Nuclear Magnetic Resonance) NST Nhiễm sắc thể Nxb. Nhà xuất bản ODS Octadecylsilyl P. Piper PAF Yếu tố hoạt hóa tiểu cầu (Platelet-activating factor) PHM Cắn trong phân đoạn dung môi methanol chiết xuất từ loài Piper hymenophyllum Miq.

PHH Cắn trong phân đoạn dung môi n-hexan chiết xuất từ loài Piper hymenophyllum Miq. PHC Cắn trong phân đoạn dung môi cloroform chiết xuất từ loài Piper hymenophyllum Miq. PHE Cắn trong phân đoạn dung môi ethylacetat chiết xuất từ loài Piper hymenophyllum Miq. PHB Cắn trong phân đoạn dung môi n-butanol chiết xuất từ loài Piper hymenophyllum Miq.

PHN Cắn trong phân đoạn dung môi nước chiết xuất từ loài Piper hymenophyllum Miq. PHPLC Sắc ký lỏng hiệu năng cao điều chế (Preparative High Performance Liquid Chromatography) viii pp. Trang (page) PTM Cắn trong phân đoạn dung môi methanol chiết xuất từ loài Piper thomsonii (C. thomsonii PTH Cắn trong phân đoạn dung môi n-hexan chiết xuất từ loài Piper thomsonii (C.

thomsonii PTC Cắn trong phân đoạn dung môi cloroform chiết xuất từ loài Piper thomsonii (C. thomsonii PTE Cắn trong phân đoạn dung môi ethylacetat chiết xuất từ loài Piper thomsonii (C. thomsonii PTB Cắn trong phân đoạn dung môi n-butanol chiết xuất từ loài Piper thomsonii (C. thomsonii PTN Cắn trong phân đoạn dung môi nước chiết xuất từ loài Piper thomsonii (C.

thomsonii PTLC Sắc ký lớp mỏng điều chế (Preparative Thin Layer Chromatography) RSD Độ lệch chuẩn tương đối (Relative Standard Deviation) s Tín hiệu đơn (single) SD Độ lệch chuẩn (Standard Deviation) STT Số thứ tự t Tín hiệu ba (triplet) TLC Sắc ký lớp mỏng (Thin Layer Chromatography) TLCT Trọng lượng cơ thể TLTK Tài liệu tham khảo X Giá trị trung bình δ Độ dịch chuyển hóa học ix DANH MỤC CÁC BẢNG STT Tên bảng Trang Bảng 1.1 Đặc điểm phân bố các loài thuộc chi Piper L. ở một số nước 4 trên thế giới Bảng 1.2 Đặc điểm số lượng nhiễm sắc thể của một số loài thuộc chi 7 Piper L.3 Danh lục các loài thuộc chi Piper L. ở Việt Nam 7 Bảng 1.4 Một số alcaloid có khung piperidin phân lập được từ chi Piper L.5 Một số alcaloid có khung Δ3-piperidin-2-on phân lập được từ 11 chi Piper L.6 Một số alcaloid có khung pyrrolidin phân lập được từ chi Piper L.7 Một số alcaloid có khung aporphin phân lập được từ chi Piper L.8 Một số alcaloid có khung piperolactam phân lập được từ chi 14 Piper L.9 Một số alcaloid không có dị vòng nitơ phân lập được từ chi 16 Piper L.10 Một số alcaloid khác phân lập được từ chi Piper L.11 Một số cấu tử tinh dầu phân lập được từ chi Piper L.12 Một số hợp chất thuộc nhóm flavonoid phân lập được từ chi 20 Piper L.13 Một số hợp chất ankanpolyenylbenzen phân lập được từ chi Piper L.14 Một số kết quả nghiên cứu trong nước về thành phần hóa học 23 của chi Piper L.15 Một số loài thuộc chi Piper L. được dùng để chữa bệnh theo kinh 25 nghiệm dân gian trên thế giới Bảng 1.16 Một số loài thuộc chi Piper L.