Luận án tiến sĩ: Yếu tố tác động đến tỷ lệ an toàn vốn của các NHTM Việt Nam - Hồ Hải Yến, ĐH Kinh tế Quốc dân

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN --------------------------------- CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN TỶ LỆ AN TOÀN VỐN CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH TÁI CƠ CẤU LẠI HỆ THỐNG CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH KINH TẾ HỌC HÀ NỘI - 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN --------------------------------- HỒ HẢI YẾN CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN TỶ LỆ AN TOÀN VỐN CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH TÁI CƠ CẤU LẠI HỆ THỐNG CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM Chuyên ngành: KINH TẾ HỌC Mã số: 9310101_KTH LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học: PGS TS HÀ NỘI - 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng luận án này do tôi tự thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật Nghiên cứu sinh (ký và ghi rõ họ tên) ii LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS TS đã tận tình hướng dẫn chỉ bảo, đưa ra những lời khuyên chân thành, chia sẻ những ý kiến và kinh nghiệm quý báu giúp tôi có thể có được những kiến thức, định hướng cũng như phương pháp nghiên cứu, và cả động lực để hoàn thành luận án này Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn Trường Đại học Kinh tế quốc dân, Khoa Kinh tế học, Viện Đào tạo sau Đại học cùng các thày cô giáo tham gia giảng dạy chương trình nghiên cứu sinh đã nhiệt tình truyền đạt cho nghiên cứu sinh như tôi những kiến thức vô cùng bổ ích, những phương pháp và kinh nghiệm nghiên cứu giúp ích cho tôi rất nhiều trong quá trình hoàn thành luận án Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình và bạn bè đồng nghiệp đã luôn ở bên cạnh động viên, hỗ trợ tôi để tôi có thể có dành thời gian học tập và nghiên cứu Xin trân trọng cảm ơn Nghiên cứu sinh (ký và ghi rõ họ tên) iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN i LỜI CẢM ƠN ii MỤC LỤC iii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT vi DANH MỤC BẢNG BIỂU viii DANH MỤC HÌNH VẼ viii DANH MỤC Biểu đồ x PHẦN MỞ ĐẦU 1 1 Tính cấp thiết của đề tài 1 2 Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu 3 3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 3 4 Phương pháp nghiên cứu 4 5 Những đóng góp của luận án 5 6 Bố cục của luận án 6 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN TỶ LỆ AN TOÀN VỐN 8 1 1 Hệ thống Ngân hàng thương mại 8 1 1 1 Khái niệm và vai trò của các Ngân hàng thương mại 9 1 1 2 Phân loại Ngân hàng thương mại 10 1 1 3 Các nghiệp vụ cơ bản của ngân hàng 10 1 2 Tổng quan về tỷ lệ an toàn vốn 11 1 2 1 Khái niệm và cách đo lường theo BASEL 11 1 2 2 Vai trò của tỷ lệ an toàn vốn đối với Ngân hàng thương mại và hệ thống Ngân hàng thương mại 20 1 3 Tổng quan lý thuyết và nghiên cứu về các yếu tố tác động đến tỷ lệ an toàn vốn 21 1 3 1 Các yếu tố vĩ mô 22 1 3 2 Các yếu tố đặc trưng cho Ngân hàng thương mại 26 iv 1 4 Khoảng trống nghiên cứu 40 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 45 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TỶ LỆ AN TOÀN VỐN TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM VÀ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG TỚI TỶ LỆ AN TOÀN VỐN 46 2 1 Giai đoạn 2006 – 2010 46 2 1 1 Đặc điểm kinh tế Việt Nam 46 2 1 2 Đặc điểm hệ thống Ngân hàng thương mại Việt Nam 51 2 1 3 Thực trạng tỷ lệ an toàn vốn tại các Ngân hàng thương mại Việt Nam 60 2 2 Giai đoạn 2010 – 2015 64 2 2 1 Đặc điểm kinh tế Việt Nam 64 2 2 2 Đặc điểm hệ thống Ngân hàng thương mại Việt Nam 67 2 2 3 Thực trạng tỷ lệ an toàn vốn tại các Ngân hàng thương mại Việt Nam 76 2 3 Giai đoạn 2015 – 2020 79 2 3 1 Đặc điểm kinh tế Việt Nam 79 2 3 2 Đặc điểm hệ thống Ngân hàng thương mại Việt Nam 82 2 3 3 Thực trạng tỷ lệ an toàn vốn tại các Ngân hàng thương mại Việt Nam 90 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 99 CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CAR TRONG BỐI CẢNH TÁI CƠ CẤU HỆ THỐNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 100 3 1 Khung phân tích 100 3 2 Mô hình và dữ liệu 101 3 2 1 Mô hình nghiên cứu 101 3 2 2 Dữ liệu 101 3 2 3 Giả thuyết nghiên cứu 105 3 3 Phương pháp ước lượng 107 3 4 Kết quả nghiên cứu 110 3 4 1 Mô tả thống kê 110 3 4 2 Kết quả ước lượng 118 v 3 5 Phân tích kết quả kiểm định 123 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 135 CHƯƠNG 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ ĐỂ CẢI THIỆN TỶ LỆ AN TOÀN VỐN 136 4 1 Định hướng quy định về hệ số tỷ lệ an toàn vốn của các Ngân hàng thương mại hiện nay 136 4 2 Đề xuất giải pháp nâng cao tỷ lệ an toàn vốn đối với các Ngân hàng thương mại 140 4 2 1 Giải pháp tăng vốn 140 4 2 2 Giải pháp xử lý hiệu quả nợ xấu 143 4 2 3 Giải pháp nâng cao chất lượng tín dụng 145 4 2 4 Giải pháp cải thiện lợi nhuận 146 4 2 5 Giải pháp nâng cao kiểm toán nội bộ và giám sát hoạt động 147 4 3 Khuyến nghị giải pháp với Ngân hàng Nhà nước 148 4 4 Khuyến nghị với Chính Phủ 149 4 5 Những hạn chế của luận án và hướng nghiên cứu tiếp theo 150 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4 151 KẾT LUẬN 153 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 155 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 156 Phụ lục 1: Danh sách các NHTMVN trong mẫu nghiên cứu 169 phụ lục 2: kết quả kiểm định 170 Phụ lục 3: Bảng tổng kết tổng quan thực nghiệm 171 vi DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TT Viết tắt Ý nghĩa 1 BĐS Bất động sản 2 BCBS Basel Committee on Banking Supervision Ủy ban BASEL về Giám sát ngân hàng 3 BCĐKT Bảng cân đối kế toán 4 BCTC Báo cáo tài chính 5 BĐH Ban điều hành 6 CAMEL Capital, Asset quality, Management, Earnings, và Liquidity (Vốn, tài sản, quản lý, lợi nhuận, thanh khoản, độ nhạy cảm với các rủi ro thị trường) 7 CAR CAR (Capital Adequacy Ratio – Tỷ lệ an toàn vốn) 8 CĐKT Cân đối kế toán 9 CK Chứng khoán 10 CP Cổ phần 11 CNTT Công nghệ thông tin 12 CSDL Cơ sở dữ liệu 13 CSTT Chính sách tiền tệ 14 D-GMM Phương pháp sai phân - Difference Generalized Method of Moments 15 ĐCTC Định chế tài chính 16 NHTW Ngân hàng Trung Ương 17 NHTM Ngân hàng thương mại 18 GDP Tổng sản phẩm trong nước 19 GHTD Giới hạn tín dụng 20 HĐQT Hội đồng quản trị 21 HMTD Hạn mức tín dụng 22 ICAAP Quy trình đánh giá tính đầy đủ vốn nội bộ - (Internal Capital Adequacy Assessment Process - ICAAP) vii 23 LNST Lợi nhuận sau thuế 24 M&A Mua bán và sáp nhập 25 NHNN VN Ngân hàng Nhà nước Việt Nam 26 NHTM Ngân hàng thương mại 27 NHTMCP Ngân hàng thương mại cổ phần 28 NHTMNN Ngân hàng thương mại Nhà nước 29 NH Ngân hàng 30 NHTW Ngân hàng Trung Ương 31 NQ Nghị quyết 32 QĐ Quyết định 33 QTRR Quản trị rủi ro 34 RR Rủi ro 35 RRTD Rủi ro tín dụng 36 RRTT Rủi ro thị trường 37 RRHĐ Rủi ro hoạt động 38 S-GMM Phương pháp hệ thống - System Generalized Method of Moments 39 SXKD Sản xuất kinh doanh 40 TP HCM Thành phố Hồ Chí Minh 41 TTCK Thị trường chứng khoản 42 TTGS Thanh tra giám sát 43 TSBĐ Tài sản bảo đảm 44 TSCĐ Tài sản cố định 45 WTO Tổ chức thương mại thế giới 46 VN Việt Nam viii DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1 1: Tỷ lệ điều chỉnh theo mức độ rủi ro tài sản nội bảng 13 Bảng 1 2: Tỷ lệ điều chỉnh theo mức độ rủi ro các hạng mục ngoại bảng 14 Bảng 1 3: Các phương pháp đo lường các loại rủi ro theo BASEL II 16 Bảng 1 4: BASEL III quy định về tỷ lệ vốn 18 Bảng 1 5: So sánh BASEL II và BASEL III về quy định trong CAR tối thiểu 19 Bảng 2 1: Danh sách các ngân hàng chuyển đổi từ NH nông thôn sang đô thị 52 Bảng 2 2: Danh sách các NHTMCP mới thành lập 53 Bảng 2 3: Thị phần huy động vốn các khối NHTM các năm 2006 – 2010 (%) 54 Bảng 2 4: Thị phần tín dụng các khối NHTM các năm 2006 – 2010 (%) 56 Bảng 2 5: Các quy định của NHNN để triển khai các đề án tái cơ cấu của Chính phủ 68 Bảng 2 6: Các NHTMCP được sắp xếp lại giai đoạn 2011 – 2015 70 Bảng 2 7: Các quy định của NHNN để triển khai đề án tái cơ cấu của Chính phủ 83 Bảng 2 8: Số lượng NHTM qua các năm 84 Bảng 2 9: So sánh giữa thông tư 36 và thông tư 41 về cách tính toán CAR 91 Bảng 2 10: CAR của hệ thống NHTM VN giai đoạn 2016 – 2020 95 Bảng 2 11: Tỷ lệ an toán vốn của 10 ngân hàng thí điểm áp dụng BASEL II 96 Bảng 2 12: So sánh các quy định của NHNN Việt Nam 97 Bảng 3 1: Ký hiêu, giải thích, cách tính toán/đo lường của các biến trong mô hình 104 Bảng 3 2: Các giả thuyết của mô hình 106 Bảng 3 4: Ma trận hê số tương quan giữa các biến trong mô hình 114 Bảng 3 5: Kết quả kiểm định đa cộng tuyến 118 Bảng 3 6: Kết quả các ước lượng OLS, FEM và REM 119 Bảng 3 7: Kết quả hồi quy mô hình theo phương pháp S-GMM hai bước 121 Bảng 3 8: Kết quả ước lượng theo SGMM hai bước và Long-run GMM đối với các hệ số có ý nghĩa 122 Bảng 3 9: Tóm tắt kết quả kiểm định so với kỳ vọng 123 Bảng 3 10: Luận giải các tác động của đề án tái cơ cấu đến CAR 128 Bảng 4 1: So sánh Thông tư 41 và các quy định tại Việt Nam với BASEL III 137 Bảng 4 2: Hiện trạng mua lại vốn của các NHTM bởi các nhà đầu tư nước ngoài 142 ix DANH MỤC HÌNH VẼ Hình 2 1: Cấu trúc sở hữu chéo giữa các NHTM và các tập đoàn kinh tế nhà…