Luận án tiến sĩ về thể chế phi chính thức và tín dụng công nghệ tài chính - Nguyễn Thị Diễm Kiều

Thể chế phi chính thức là hệ thống các quy tắc bất thành văn chi phối hành vi cá nhân và tổ chức. Chúng bao gồm các giá trị văn hóa, niềm tin xã hội, phong tục tập quán, và các chuẩn mực đạo đức. Các yếu tố này hình thành nên 'luật chơi' ngầm trong xã hội. Chúng bổ sung, hoặc đôi khi mâu thuẫn, với các thể chế chính thức (luật pháp, quy định). Sự hiện diện của các thể chế phi chính thức mạnh mẽ có thể giảm chi phí giao dịch. Chúng thúc đẩy sự tin cậy và hợp tác trong cộng đồng. Điều này đặc biệt quan trọng trong các giao dịch tài chính, nơi thông tin bất cân xứng và rủi ro đạo đức thường tồn tại.

Việc đo lường thể chế phi chính thức thường sử dụng các chỉ số về niềm tin xã hội, văn hóa quốc gia, hoặc các chỉ số về sự tuân thủ quy tắc ứng xử. Đặc trưng của chúng là tính ổn định và khả năng thay đổi chậm chạp. Các thể chế này thường được duy trì thông qua áp lực xã hội và danh tiếng. Chúng không cần đến bộ máy thực thi pháp luật chính thức. Trong lĩnh vực tín dụng Fintech, các đặc trưng này có thể ảnh hưởng đến mức độ chấp nhận công nghệ mới. Chúng cũng tác động đến sự sẵn lòng của người dân trong việc chia sẻ dữ liệu. Ngoài ra, chúng ảnh hưởng đến mức độ đáng tin cậy của các nền tảng cho vay trực tuyến. Niềm tin xã hội cao có thể làm giảm rủi ro vỡ nợ, thúc đẩy sự phát triển của tín dụng dựa trên dữ liệu phi truyền thống.

Thể chế phi chính thức tác động đến tín dụng Fintech thông qua nhiều cơ chế. Thứ nhất, niềm tin xã hội cao giúp giảm rào cản tâm lý khi sử dụng các dịch vụ tài chính số mới. Khách hàng cảm thấy an toàn hơn khi giao dịch với các nền tảng Fintech. Thứ hai, các chuẩn mực văn hóa về tiết kiệm, nợ nần, và uy tín có thể ảnh hưởng đến hành vi vay trả. Điều này tác động trực tiếp đến chất lượng danh mục cho vay. Thứ ba, sự chấp nhận công nghệ và đổi mới cũng chịu ảnh hưởng từ các giá trị văn hóa. Một xã hội cởi mở với cái mới sẽ dễ dàng tiếp nhận Fintech hơn. Cuối cùng, các thể chế này có thể ảnh hưởng đến khả năng hình thành vốn xã hội. Vốn xã hội tạo điều kiện cho các mô hình cho vay nhóm hoặc cho vay cộng đồng. Do đó, chúng thúc đẩy sự phát triển đa dạng của các hình thức tín dụng Fintech.

Tín dụng công nghệ tài chính, hay tín dụng Fintech, là các sản phẩm và dịch vụ cho vay sử dụng công nghệ tiên tiến. Chúng giúp tối ưu hóa quy trình, từ đánh giá rủi ro đến giải ngân. Các nền tảng này thường không phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng vật lý của ngân hàng truyền thống. Điều này cho phép chúng phục vụ các phân khúc khách hàng mới. Bao gồm cả các cá nhân và doanh nghiệp nhỏ ít được ngân hàng truyền thống tiếp cận. Công nghệ đóng vai trò trung tâm trong việc thu thập, phân tích dữ liệu. Chúng giúp đưa ra quyết định tín dụng nhanh chóng và chính xác. Đây là sự khác biệt cốt lõi so với mô hình cho vay truyền thống.

Tín dụng Fintech đa dạng về hình thức. Chúng bao gồm cho vay ngang hàng (P2P lending), gọi vốn cộng đồng (crowdfunding), và cho vay tiêu dùng trực tuyến. Ngoài ra còn có các nền tảng cho vay doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME lending) dựa trên dữ liệu thay thế. Mỗi hình thức có đặc điểm riêng về đối tượng khách hàng, quy mô khoản vay, và phương thức hoạt động. Cho vay P2P kết nối trực tiếp người đi vay và người cho vay. Crowdfunding huy động vốn từ một lượng lớn các nhà đầu tư nhỏ. Cho vay tiêu dùng trực tuyến tập trung vào tốc độ và sự tiện lợi. Các nền tảng này sử dụng thuật toán phức tạp để đánh giá khả năng thanh toán. Chúng không chỉ dựa vào lịch sử tín dụng truyền thống.

Lợi ích chính của tín dụng Fintech là tăng cường tài chính toàn diện. Chúng cung cấp các khoản vay cho những đối tượng trước đây bị loại khỏi hệ thống ngân hàng. Chúng còn mang lại sự tiện lợi, tốc độ xử lý nhanh, và chi phí hoạt động thấp hơn. Điều này có thể dẫn đến lãi suất cạnh tranh. Tuy nhiên, rủi ro cũng không nhỏ. Rủi ro về bảo mật dữ liệu cá nhân là một mối lo ngại lớn. Rủi ro tín dụng cao hơn do đánh giá dựa trên dữ liệu phi truyền thống. Sự thiếu rõ ràng trong quy định pháp lý cũng tạo ra rủi ro cho nhà đầu tư và người tiêu dùng. Rủi ro hệ thống cũng có thể phát sinh nếu ngành này phát triển quá nhanh mà không có sự giám sát phù hợp. Cần có sự cân bằng giữa đổi mới và quản lý rủi ro để đảm bảo sự phát triển bền vững.

Lý thuyết kinh tế học thể chế mới nhấn mạnh vai trò của các thể chế, bao gồm cả chính thức và phi chính thức, trong việc định hình hành vi kinh tế. Các thể chế này thiết lập các ràng buộc, giảm sự bất định và chi phí giao dịch. Trong bối cảnh Fintech, thể chế phi chính thức như niềm tin và chuẩn mực xã hội có thể ảnh hưởng đến sự sẵn lòng của cá nhân và doanh nghiệp khi tham gia các nền tảng cho vay kỹ thuật số. Niềm tin cao trong cộng đồng có thể bù đắp cho sự thiếu vắng thông tin tín dụng chính thức. Điều này giúp các nền tảng Fintech tiếp cận được những đối tượng khách hàng mới. Các thể chế này cũng định hình cách các chủ thể phản ứng với các chính sách và quy định mới trong ngành tài chính.

Lý thuyết thống nhất về chấp nhận và sử dụng công nghệ (UTAUT) cung cấp khung phân tích về các yếu tố ảnh hưởng đến việc cá nhân chấp nhận và sử dụng một công nghệ mới. Các yếu tố chính bao gồm kỳ vọng về hiệu suất, kỳ vọng về nỗ lực, ảnh hưởng xã hội và các điều kiện thuận lợi. Trong lĩnh vực tín dụng Fintech, thể chế phi chính thức có thể tác động đến các yếu tố này. Chẳng hạn, niềm tin xã hội có thể tăng cường 'ảnh hưởng xã hội' đối với việc sử dụng Fintech. Một môi trường văn hóa khuyến khích đổi mới sẽ giúp 'kỳ vọng về hiệu suất' của Fintech được đánh giá cao hơn. Điều này thúc đẩy người dùng mới tham gia vào hệ sinh thái tài chính số.

Lý thuyết chi phí giao dịch chỉ ra rằng các thể chế phi chính thức có thể giảm đáng kể chi phí liên quan đến tìm kiếm, thông tin, và thực thi hợp đồng. Trong tín dụng Fintech, các chuẩn mực xã hội về uy tín và trách nhiệm có thể giảm chi phí đánh giá tín dụng và thu hồi nợ. Đặc biệt ở những thị trường thiếu dữ liệu tín dụng truyền thống. Ngoài ra, lý thuyết cũng xem xét tác động của việc ban hành các quy định điều tiết. Các quy định này có thể bổ sung hoặc điều chỉnh mối quan hệ giữa thể chế phi chính thức và sự phát triển tín dụng Fintech. Một khung pháp lý rõ ràng giúp giảm rủi ro pháp lý. Chúng tạo môi trường ổn định cho các nhà cung cấp dịch vụ Fintech. Đồng thời, chúng cũng có thể củng cố hoặc làm suy yếu các chuẩn mực phi chính thức hiện có, ảnh hưởng đến hành vi của các bên tham gia thị trường.

Mô hình thực nghiệm được xây dựng để kiểm định giả thuyết về tác động của thể chế phi chính thức lên tín dụng Fintech. Biến phụ thuộc là các chỉ số đại diện cho sự phát triển của tín dụng Fintech. Ví dụ, khối lượng cho vay P2P, tổng giá trị giao dịch, hoặc số lượng người dùng. Biến độc lập chính là các chỉ số về thể chế phi chính thức. Chúng bao gồm niềm tin xã hội, văn hóa quốc gia (ví dụ: chủ nghĩa cá nhân, né tránh bất định), và các chuẩn mực đạo đức. Ngoài ra, mô hình còn bao gồm các biến kiểm soát. Chúng đại diện cho các yếu tố kinh tế vĩ mô (GDP, lạm phát), thể chế chính thức (chất lượng quản trị, quy định), và đặc điểm dân số (trình độ học vấn). Mô hình cũng xem xét tác động điều tiết của các quy định mới đối với mối quan hệ này.

Dữ liệu được thu thập từ nhiều quốc gia trong một khoảng thời gian nhất định (dữ liệu bảng). Nguồn dữ liệu cho tín dụng Fintech thường đến từ các báo cáo của Cambridge Centre for Alternative Finance (CCAF) hoặc các cơ quan quản lý tài chính quốc gia. Dữ liệu về thể chế phi chính thức được lấy từ các khảo sát quốc tế như World Values Survey (WVS) hoặc chỉ số GLOBE. Các biến kiểm soát được lấy từ Ngân hàng Thế giới, IMF, và các tổ chức quốc tế khác. Phạm vi nghiên cứu bao gồm một số lượng lớn các quốc gia. Điều này cho phép phân tích sự khác biệt giữa các nền kinh tế phát triển và đang phát triển. Đồng thời, nó giúp kiểm tra tính tổng quát của các phát hiện.

Nghiên cứu sử dụng nhiều phương pháp ước lượng định lượng để đảm bảo tính vững chắc của kết quả. Các phương pháp này bao gồm Ước lượng Bình phương nhỏ nhất tổng quát (GLS), Ước lượng Tác động giữa các quốc gia (WLS), và Phương pháp ước lượng Moment tổng quát hệ thống hai giai đoạn (System GMM). GLS và WLS giúp kiểm soát các tác động không quan sát được giữa các quốc gia. System GMM đặc biệt hữu ích để xử lý vấn đề nội sinh tiềm ẩn và đặc tính động của dữ liệu bảng. Việc sử dụng đa dạng các phương pháp ước lượng giúp tăng cường độ tin cậy của các phát hiện. Đồng thời, chúng cho phép đưa ra kết luận robust về mối quan hệ giữa thể chế phi chính thức và sự phát triển tín dụng Fintech. Các kiểm định ban đầu như kiểm định tương quan cũng được thực hiện.

Nghiên cứu phát hiện thể chế phi chính thức có tác động đáng kể đến sự phát triển của tín dụng Fintech. Các yếu tố như niềm tin xã hội và mức độ chủ nghĩa cá nhân có thể ảnh hưởng tích cực hoặc tiêu cực. Chẳng hạn, niềm tin xã hội cao thường liên quan đến sự phát triển mạnh mẽ hơn của tín dụng Fintech. Điều này do chi phí giám sát và thực thi hợp đồng giảm. Ngược lại, mức độ né tránh bất định cao có thể làm chậm quá trình chấp nhận các sản phẩm tài chính mới, đầy rủi ro. Các kết quả cũng chỉ ra rằng tác động này khác nhau đối với các hình thức tín dụng Fintech thành phần. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu rõ bối cảnh văn hóa xã hội khi triển khai các dịch vụ tài chính số.

Phát hiện quan trọng khác là vai trò của các quy định điều tiết trong việc điều hòa mối quan hệ giữa thể chế phi chính thức và tín dụng Fintech. Việc ban hành các quy định rõ ràng và phù hợp có thể củng cố tác động tích cực của thể chế phi chính thức. Chúng tạo ra một môi trường an toàn và minh bạch hơn cho các giao dịch Fintech. Mức độ rõ ràng của quy định cũng ảnh hưởng đến niềm tin của người dùng và nhà đầu tư. Khi quy định không rõ ràng, các thể chế phi chính thức có thể trở thành yếu tố quyết định. Chúng bù đắp cho sự thiếu hụt trong khung pháp lý chính thức. Tuy nhiên, quy định quá chặt chẽ có thể kìm hãm đổi mới. Việc cân bằng giữa khuyến khích đổi mới và bảo vệ người tiêu dùng là điều cần thiết.

Dựa trên các kết quả, nghiên cứu đề xuất một số hàm ý chính sách quan trọng. Đầu tiên, chính phủ cần nhận thức và tận dụng sức mạnh của thể chế phi chính thức. Họ có thể tăng cường niềm tin xã hội thông qua các chiến dịch giáo dục và nâng cao nhận thức. Điều này sẽ thúc đẩy chấp nhận Fintech. Thứ hai, cần xây dựng một khung pháp lý rõ ràng, linh hoạt. Khung pháp lý này phải hỗ trợ đổi mới mà vẫn đảm bảo ổn định tài chính và bảo vệ người tiêu dùng. Các quy định cần được thiết kế để bổ sung, chứ không phải thay thế, các chuẩn mực phi chính thức. Thứ ba, đối với Việt Nam, cần có các chính sách đặc thù. Chúng nhằm khai thác đặc điểm văn hóa và xã hội để phát triển tín dụng Fintech. Điều này giúp thúc đẩy tài chính toàn diện và tăng trưởng kinh tế.