Tác động kỷ luật thị trường đến hiệu quả ngân hàng thương mại Việt Nam

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ này khai thác tác động đa chiều của kỷ luật thị trường (KLTT) lên chấp nhận rủi ro (CNRR) và hiệu quả tài chính (HQTC) của các ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam, đặc biệt tập trung vào vai trò điều tiết của CNRR trong mối quan hệ giữa KLTT và HQTC. Nghiên cứu được đặt trong bối cảnh hệ thống ngân hàng Việt Nam hội nhập sâu rộng sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007, đồng thời trải qua nhiều biến động kinh tế vĩ mô và lộ trình thực hiện Basel II, từ thí điểm năm 2016 đến tuân thủ nghiêm ngặt vào năm 2018. Tính tiên phong của nghiên cứu thể hiện ở việc lấp đầy một khe hở học thuật quan trọng, được tác giả Bùi Thị Kim Hạnh chỉ rõ: "Song hiện tại cả Việt Nam và thế giới đều chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu nội dung này [sự thay đổi của CNRR có ảnh hưởng đến sự tác động của KLTT đến HQTC của các NHTM Việt Nam]." (Tóm tắt luận án). Đây là điểm khác biệt cốt lõi so với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ tập trung vào tác động độc lập của KLTT hoặc CNRR.

Khe hở nghiên cứu cụ thể được xác định thông qua việc lược khảo các công trình quốc tế và trong nước. Trong khi các nghiên cứu toàn cầu như của Blum (2002) và Hoang et al. (2014) đã chứng minh KLTT tác động đáng kể đến CNRR, và Uchida và Satake (2009) cùng Hou et al. (2014) đã chỉ ra KLTT ảnh hưởng đến HQNH, thì ở Việt Nam, các công trình chủ yếu chỉ dừng lại ở việc khảo sát sự tồn tại của KLTT hoặc tác động ngược chiều từ CNRR đến KLTT (Nguyễn Chí Đức và cộng sự, 2017). Luận án này tiến xa hơn bằng cách tích hợp cả ba yếu tố này trong một khung phân tích toàn diện, đặc biệt nhấn mạnh cơ chế tương tác phức tạp mà chưa có nghiên cứu nào làm rõ.

Các câu hỏi nghiên cứu cốt lõi được đặt ra bao gồm:

1. Tác động của KLTT đến CNRR của các NHTM Việt Nam như thế nào?
2. Tác động của KLTT đến HQTC của các NHTM Việt Nam như thế nào?
3. Sự thay đổi của CNRR có ảnh hưởng đến sự tác động của KLTT đến HQTC NHTM hay không? Và ảnh hưởng như thế nào?
4. Kết quả nghiên cứu là cơ sở để các nhà quản trị NHTM và Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đưa ra các giải pháp hoặc chính sách gì để gia tăng mức độ an toàn, lành mạnh và hiệu quả của hệ thống các NHTM Việt Nam?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên nền tảng của các lý thuyết kinh tế và tài chính quan trọng. Lý thuyết kinh tế thị trường và "bàn tay vô hình" của Adam Smith (1976) cung cấp cơ sở cho vai trò tự điều tiết của KLTT thông qua cung-cầu về vốn. Lý thuyết thông tin bất cân xứng của George Akerlof (1970) được sử dụng để giải thích những hạn chế trong việc tiếp cận thông tin của thị trường, trong khi Lý thuyết tín hiệu của Spence (1973) bổ sung cách các nhà đầu tư suy luận về tình hình ngân hàng qua các "tín hiệu" không chính thức. Đặc biệt, luận án kế thừa và phát triển khái niệm KLTT của Berger (1991), người mô tả KLTT là tình huống người gửi tiền "phạt" các ngân hàng rủi ro hơn bằng cách yêu cầu lãi suất cao hơn hoặc rút tiền gửi. Các lý thuyết về rủi ro và lợi nhuận, điển hình là của Markowitz (1959), cũng là kim chỉ nam để phân tích mối quan hệ giữa CNRR và HQTC.

Đóng góp đột phá của luận án nằm ở việc phát hiện ra cơ chế điều tiết của CNRR lên mối quan hệ KLTT và HQTC, với tiềm năng tác động lớn đến quản trị rủi ro và hiệu quả hoạt động ngân hàng. Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị khoa học về sự tồn tại và hiệu ứng của KLTT trong bối cảnh Việt Nam, xác nhận rằng người gửi tiền thực sự phản ứng với rủi ro của ngân hàng, và KLTT giúp giảm CNRR, đồng thời gia tăng HQTC. Cụ thể, tác động của KLTT làm giảm mức độ CNRR và tăng HQTC của các NHTM Việt Nam. Hơn nữa, nghiên cứu chứng minh "sự thay đổi của chấp nhận rủi ro có ảnh hưởng đến sự tác động của kỷ luật thị trường đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2008 – 2022." (Tóm tắt luận án). Đây là một đóng góp định lượng đáng kể, định hình lại cách hiểu về cơ chế giám sát thị trường.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm 30 NHTM Việt Nam, không bao gồm các ngân hàng có vốn đầu tư nước ngoài, liên doanh, chính sách hay hợp tác xã, chiếm hơn 90% thị phần toàn ngành dựa trên tiêu chí tổng tài sản. Dữ liệu được thu thập trong giai đoạn 15 năm (2008-2022), một khoảng thời gian đủ dài để nắm bắt các biến động kinh tế và chính sách, mang lại ý nghĩa thống kê và thực tiễn cao cho các mô hình kinh tế lượng. Sự lựa chọn mẫu và khung thời gian này đảm bảo tính đại diện và khả năng khái quát hóa của kết quả nghiên cứu.

Literature Review và Positioning

Phần lược khảo tài liệu cung cấp một cái nhìn tổng quan sâu sắc về các dòng nghiên cứu chính liên quan đến kỷ luật thị trường (KLTT), chấp nhận rủi ro (CNRR) và hiệu quả tài chính (HQTC) của ngân hàng. Một cách tổng hợp, các nghiên cứu quốc tế đã thiết lập mối quan hệ trực tiếp giữa các biến số này. Ví dụ, Blum (2002) và Hoang et al. (2014) đã chứng minh KLTT tác động đáng kể đến CNRR. Về tác động của KLTT đến hiệu quả ngân hàng, Uchida và Satake (2009) cùng Hou et al. (2014) cung cấp bằng chứng thực nghiệm ở Nhật Bản và các quốc gia khác. Các nghiên cứu của Boyd và De Nicolo (2005), Laeven và Levine (2009), Wagner (2010), Agoraki et al. (2011), và Anginer et al. (2013) đã nhất quán chỉ ra rằng CNRR có ảnh hưởng đến HQNH, với xu hướng các ngân hàng hiệu quả cao hơn thường chấp nhận nhiều rủi ro hơn.

Tuy nhiên, có những mâu thuẫn và tranh luận đáng chú ý trong các nghiên cứu trước đây. Về tác động của CNRR tín dụng (CREDRISK) đến HQNH, một số nghiên cứu như của Abiola và Olausi (2014) ở Nigeria hay Phạm Hữu Hồng Thái (2013) ở Việt Nam cho thấy CREDRISK tác động cùng chiều đến hiệu quả tài chính. Ngược lại, các công trình của Ekinci và Poyraz (2019) tại Thổ Nhĩ Kỳ, Nair và Fissha (2010) ở Ghana, và Gadzo et al. (2019) lại tìm thấy mối quan hệ nghịch biến giữa CREDRISK và HQTC. Sự đối lập này cho thấy mối quan hệ phức tạp và phụ thuộc vào bối cảnh cụ thể của từng thị trường, như tính minh bạch thông tin và cơ chế giám sát.

Vị trí của luận án trong các tài liệu hiện có là lấp đầy một khe hở kép. Thứ nhất, đối với bối cảnh Việt Nam, tác giả ghi nhận rằng "ở nước ta, hiện chưa các công trình nghiên cứu về tác động của KLTT đến CNRR và HQTC." (Khe hở nghiên cứu). Thay vào đó, các nghiên cứu trong nước như của Nguyễn Chí Đức và cộng sự (2017) chỉ tập trung vào tác động của CNRR đến KLTT, kết luận rằng KLTT tại Việt Nam còn yếu. Thứ hai, và quan trọng hơn, luận án giải quyết một khe hở học thuật chưa được khám phá ở cả Việt Nam và trên thế giới: "sự thay đổi của CNRR có ảnh hưởng đến sự tác động của KLTT đến HQTC NHTM hay không? Và ảnh hưởng như thế nào?" (Khe hở nghiên cứu).

Nghiên cứu này thúc đẩy lĩnh vực bằng cách cung cấp bằng chứng thực nghiệm đầu tiên về cơ chế tương tác này, đồng thời làm sâu sắc thêm hiểu biết về vai trò của KLTT như một trụ cột giám sát ngân hàng (Basel II). Nó giúp Việt Nam nâng cao năng lực quản lý rủi ro và ổn định hệ thống ngân hàng, đặc biệt trong giai đoạn chuyển đổi và hội nhập.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, trong khi Furfine (2001) đã kết luận tiền gửi liên ngân hàng cung cấp tác động KLTT mạnh nhất ở các thị trường phát triển, thì luận án này xem xét phản ứng rộng hơn của "thị trường" bao gồm cả người gửi tiền cá nhân và công chúng trong bối cảnh thị trường mới nổi như Việt Nam. Hơn nữa, nghiên cứu của Hoang et al. (2014) trên mẫu G7 từ 1996-2010 đã phát hiện KLTT không những giảm rủi ro ngân hàng mà còn mạnh hơn sau khủng hoảng tài chính toàn cầu. Luận án này mở rộng phân tích đó bằng cách kiểm tra một giai đoạn cụ thể hơn tại Việt Nam (2008-2022) bao gồm khủng hoảng tài chính thế giới (2008) và khủng hoảng nợ xấu trong nước (2009-2012), qua đó cung cấp góc nhìn mới về hiệu quả của KLTT trong điều kiện thị trường có mức độ thông tin bất cân xứng cao hơn và cơ chế giám sát còn đang hoàn thiện. Điều này giúp đánh giá tính tổng quát của các lý thuyết KLTT trong các bối cảnh kinh tế khác nhau.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này đưa ra những đóng góp đáng kể trong việc mở rộng và thử thách các lý thuyết hiện có trong lĩnh vực tài chính ngân hàng. Cụ thể, nghiên cứu mở rộng Lý thuyết về kỷ luật thị trường của Berger (1991) bằng cách cung cấp bằng chứng thực nghiệm về sự tồn tại và hiệu quả của KLTT trong một thị trường mới nổi như Việt Nam. Berger (1991) đã mô tả KLTT như một tình huống người gửi tiền "phạt" các ngân hàng rủi ro hơn. Luận án này không chỉ xác nhận cơ chế này diễn ra ở Việt Nam mà còn định lượng mức độ tác động của nó lên CNRR và HQTC. Nó cũng thử thách một số kết quả trước đây (ví dụ, Nguyễn Chí Đức và cộng sự, 2017) cho rằng KLTT ở Việt Nam còn yếu, bằng cách chứng minh KLTT thực sự tồn tại và có tác động ý nghĩa đến việc giảm CNRR và tăng HQTC.

Hơn nữa, nghiên cứu làm phong phú thêm Lý thuyết về thông tin bất cân xứng (George Akerlof, 1970) và Lý thuyết tín hiệu (Spence, 1973) bằng cách chỉ ra cách thức mà sự minh bạch thông tin (một yếu tố cốt lõi của KLTT theo trụ cột thứ ba của Basel II) cho phép thị trường phản ứng và điều tiết hành vi của ngân hàng, ngay cả trong bối cảnh các nguồn thông tin độc lập còn hạn chế ở Việt Nam. Luận án cũng mở rộng Lý thuyết đánh đổi rủi ro và lợi nhuận của Markowitz (1959) bằng cách làm rõ không chỉ mối quan hệ trực tiếp mà còn cả vai trò điều tiết của CNRR đối với mối liên hệ giữa KLTT và HQTC.

Khung phân tích khái niệm của luận án bao gồm ba thành phần chính: Kỷ luật Thị trường (KLTT), Chấp nhận Rủi ro (CNRR) – được phân loại thành CNRR vốn đầu tư (CAPRISK), CNRR tín dụng (CREDRISK), và CNRR thanh khoản (LIQRISK) – và Hiệu quả Tài chính (HQTC) – được đo lường bằng ROA, ROE, và NIM. Các mối quan hệ được giả định bao gồm:

1. KLTT tác động đến CNRR.
2. KLTT tác động đến HQTC.
3. CNRR tác động đến HQTC.
4. CNRR làm thay đổi tác động của KLTT đến HQTC.

Mô hình lý thuyết của luận án đề xuất các mệnh đề và giả thuyết được đánh số cụ thể, thể hiện các mối quan hệ trên. Ví dụ, Giả thuyết H1: Kỷ luật thị trường có tác động tiêu cực đến chấp nhận rủi ro của các NHTM Việt Nam. Giả thuyết H2: Kỷ luật thị trường có tác động tích cực đến hiệu quả tài chính của các NHTM Việt Nam. Giả thuyết H3: Sự thay đổi của chấp nhận rủi ro (CAPRISK, CREDRISK, LIQRISK) có ảnh hưởng đến sự tác động của kỷ luật thị trường lên hiệu quả tài chính của các NHTM Việt Nam. Những giả thuyết này được kiểm định bằng dữ liệu thực nghiệm.

Luận án không đề xuất một sự thay đổi mô hình (paradigm shift) hoàn toàn, nhưng cung cấp bằng chứng để củng cố và tinh chỉnh các mô hình lý thuyết hiện có về giám sát ngân hàng. Sự nhấn mạnh vào vai trò điều tiết của CNRR trong mối quan hệ KLTT-HQTC chính là bằng chứng cho thấy sự tiến bộ trong việc hiểu rõ hơn về cơ chế vận hành của thị trường trong việc duy trì ổn định hệ thống tài chính.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xem là độc đáo nhờ sự tích hợp sâu rộng của nhiều lý thuyết tài chính và kinh tế. Cụ thể, nó kết hợp Lý thuyết kỷ luật thị trường (Berger, 1991), Lý thuyết thông tin bất cân xứng (George Akerlof, 1970), và Lý thuyết tín hiệu (Spence, 1973) để xây dựng một bức tranh toàn diện về vai trò của KLTT. Việc tích hợp này cho phép nghiên cứu vượt qua những hạn chế của từng lý thuyết riêng lẻ, đặc biệt trong bối cảnh thị trường mới nổi nơi các cơ chế thị trường có thể chưa hoàn toàn hiệu quả.

Cách tiếp cận phân tích mới lạ nằm ở việc không chỉ kiểm định các mối quan hệ trực tiếp giữa KLTT, CNRR và HQTC, mà còn đi sâu vào kiểm định biến tương tác giữa KLTT và CNRR lên HQTC. Điều này tạo ra một mô hình tương tác độc đáo, cho phép khám phá các cơ chế phức tạp hơn mà qua đó KLTT tác động đến hiệu quả tài chính, có tính đến mức độ "khẩu vị rủi ro" khác nhau của các ngân hàng. Việc phân chia CNRR thành ba loại cụ thể (CAPRISK, CREDRISK, LIQRISK) cũng làm tăng tính tinh tế của phân tích, cung cấp cái nhìn chi tiết hơn về các kênh truyền dẫn rủi ro khác nhau.

Các đóng góp khái niệm cụ thể bao gồm định nghĩa rõ ràng về KLTT trong bối cảnh Việt Nam, xác định các hình thức của KLTT (trực tiếp và gián tiếp), và phân loại chi tiết các loại CNRR và HQTC áp dụng cho hệ thống ngân hàng Việt Nam. Luận án cũng tường minh hóa các yếu tố kiểm soát (như quy mô ngân hàng, sở hữu nhà nước, chi phí hoạt động, đa dạng hóa thu nhập, lạm phát, tăng trưởng kinh tế) để đảm bảo tính vững chắc của mô hình.

Các điều kiện biên được nêu rõ, giới hạn phạm vi áp dụng của kết quả nghiên cứu. Dữ liệu được giới hạn trong 30 NHTM Việt Nam (không bao gồm các ngân hàng có vốn đầu tư nước ngoài, liên doanh, chính sách, hợp tác xã, chi nhánh nước ngoài), trong giai đoạn 2008-2022. Điều này có nghĩa là các phát hiện có thể không hoàn toàn khái quát hóa cho các loại hình tổ chức tài chính khác hoặc các quốc gia có bối cảnh kinh tế, pháp lý và thị trường tài chính khác biệt đáng kể. Tuy nhiên, trong phạm vi được xác định, khung phân tích này mang lại sự hiểu biết sâu sắc và có giá trị cao.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng triết lý nghiên cứu thực chứng (positivism), nhằm mục đích tìm kiếm bằng chứng thực nghiệm và thiết lập các mối quan hệ nhân quả giữa các biến số. Điều này được thể hiện rõ qua việc sử dụng các mô hình hồi quy kinh tế lượng và kiểm định giả thuyết thống kê, nhằm khái quát hóa các phát hiện từ mẫu nghiên cứu sang tổng thể các NHTM Việt Nam.

Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods) một cách gián tiếp thông qua việc kết hợp các chỉ số định lượng từ báo cáo tài chính được kiểm toán với các yếu tố định tính từ bối cảnh kinh tế vĩ mô và chính sách ngân hàng. Mặc dù trọng tâm chính là định lượng, việc mô tả chi tiết thực trạng KLTT, CNRR và HQTC giai đoạn 2008-2022 cung cấp một góc nhìn định tính sâu sắc, bổ trợ cho các phân tích định lượng.

Nghiên cứu áp dụng thiết kế đa cấp (multi-level design) bằng cách xem xét các yếu tố đặc trưng ở cấp độ ngân hàng (quy mô, sở hữu nhà nước, chi phí hoạt động, đa dạng hóa thu nhập) và các yếu tố kinh tế vĩ mô (tỷ lệ lạm phát (INF), tỷ lệ tăng trưởng kinh tế (GDP)) cùng tác động đến CNRR và HQTC. Điều này cho phép phân tích tác động của các yếu tố ở các cấp độ khác nhau, cung cấp một cái nhìn toàn diện hơn về các yếu tố ảnh hưởng.

Kích thước mẫu cụ thể là 30 ngân hàng thương mại Việt Nam. Tiêu chí lựa chọn mẫu là các NHTM Việt Nam không bao gồm ngân hàng có vốn đầu tư nước ngoài, ngân hàng liên doanh, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác xã, và chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Điều này đảm bảo tính đồng nhất của mẫu và khả năng khái quát hóa cho hệ thống NHTM nội địa. Giai đoạn nghiên cứu từ năm 2008 đến 2022 (15 năm) được coi là khoảng thời gian lý tưởng cho các mô hình kinh tế lượng, cung cấp đủ số liệu để đảm bảo độ tin cậy của các ước lượng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược lấy mẫu được sử dụng là lấy mẫu có chủ đích (purposive sampling), tập trung vào 30 NHTM Việt Nam đáp ứng các tiêu chí cụ thể đã nêu. Tiêu chí bao gồm loại hình ngân hàng và khả năng thu thập dữ liệu công khai từ báo cáo tài chính đã được kiểm toán. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán của các ngân hàng và các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô từ Worldbank (https://data.org/) và Tổng cục Thống kê Việt Nam.

Các giao thức thu thập dữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt bằng cách chỉ sử dụng dữ liệu công khai, đã được kiểm toán, đảm bảo tính chính xác và tin cậy. Các công cụ đo lường biến được mô tả chi tiết trong Chương 3:

• KLTT: Đo lường thông qua các proxy như chứng chỉ tiền gửi trên tổng tài sản trung bình, tiền gửi trên tổng tài sản.
• CNRR: Được phân loại thành CNRR vốn đầu tư (CAPRISK), CNRR tín dụng (CREDRISK), và CNRR thanh khoản (LIQRISK), với các chỉ số đo lường cụ thể được trình bày trong luận án.
• HQTC: Đo lường bằng Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA), Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) và Biên lãi ròng (NIM).

Việc sử dụng đa dạng các chỉ số đo lường cho mỗi biến (ví dụ, 3 chỉ số cho CNRR và HQTC) thể hiện một hình thức kiểm định chéo dữ liệu (data triangulation). Việc sử dụng nhiều phương pháp ước lượng (OLS, FEM, REM, GLS, GMM) cũng là một hình thức kiểm định chéo phương pháp (method triangulation), tăng cường độ tin cậy và vững chắc cho kết quả.

Tính hợp lệ (validity) và độ tin cậy (reliability) của nghiên cứu được đảm bảo thông qua:

• Tính hợp lệ xây dựng (construct validity): Các biến nghiên cứu được đo lường bằng các chỉ số đã được chấp nhận rộng rãi trong các tài liệu khoa học quốc tế.
• Tính hợp lệ nội bộ (internal validity): Việc kiểm soát các biến ngoại sinh như đặc trưng ngân hàng và yếu tố vĩ mô giúp giảm thiểu rủi ro về mối quan hệ nhân quả giả tạo.
• Tính hợp lệ bên ngoài (external validity): Mẫu nghiên cứu đại diện cho hơn 90% thị phần các NHTM Việt Nam cho phép khái quát hóa kết quả trong bối cảnh Việt Nam. Tuy nhiên, luận án cũng chỉ rõ các điều kiện biên của tính khái quát hóa.
• Độ tin cậy (reliability): Việc sử dụng dữ liệu bảng, các phương pháp hồi quy tiên tiến và kiểm định độ vững chắc của mô hình góp phần đảm bảo kết quả có thể tái lập. Mặc dù giá trị alpha (α values) không được trích dẫn trực tiếp, việc sử dụng các kiểm định thống kê chuẩn (p-values) và các phương pháp ước lượng khác nhau cho thấy sự chú trọng đến độ tin cậy.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu nghiên cứu bao gồm 30 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2008-2022. "Trong số 30 ngân hàng được nghiên cứu, 19 ngân hàng là cổ phần niêm yết và 11 ngân hàng là cổ phần chưa niêm yết." (Bảng 3.1). Các ngân hàng này chiếm "hơn 90% thị phần (xét trên tiêu chí giá trị tổng tài sản) toàn ngành" (Điểm mới của luận án), đảm bảo tính đại diện cao. Giai đoạn 15 năm này bao gồm những sự kiện kinh tế quan trọng như khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 và lộ trình thực hiện Basel II, cung cấp dữ liệu đa dạng cho phân tích. Thống kê mô tả dữ liệu nghiên cứu được trình bày chi tiết trong Chương 4.1 và 4.2 của luận án, bao gồm các giá trị trung bình, độ lệch chuẩn, min, max của tất cả các biến sử dụng.

Các kỹ thuật phân tích tiên tiến được áp dụng bao gồm hồi quy dữ liệu bảng với nhiều phương pháp ước lượng: Ordinary Least Square (OLS) hay còn gọi là mô hình POOL, Fixed Effect Model (FEM), Random Effect Model (REM), Generalized Least Squares (GLS) và Generalized Method of Moments (GMM) để xử lý vấn đề nội sinh. Việc sử dụng GMM đặc biệt quan trọng để khắc phục các vấn đề tiềm tàng như nội sinh của biến độc lập hoặc tự tương quan trong dữ liệu bảng. Phần mềm được sử dụng là Stata (cùng với Excel để xử lý dữ liệu ban đầu), một công cụ phổ biến và mạnh mẽ trong kinh tế lượng.

Các kiểm định độ vững chắc (robustness checks) được thực hiện bằng cách sử dụng các phương pháp ước lượng khác nhau (OLS, FEM, REM, GLS, GMM) và kiểm định đa cộng tuyến (Multicollinearity Test) thông qua Hệ số VIF (Variance Inflation Factor). Kết quả kiểm định VIF được trình bày cho từng mô hình (Bảng 4.3, 4.5, 4.7, 4.8, 4.9), đảm bảo rằng không có vấn đề đa cộng tuyến nghiêm trọng ảnh hưởng đến độ tin cậy của các ước lượng hệ số. Các hiệu ứng kích thước (effect sizes) và khoảng tin cậy (confidence intervals) được báo cáo thông qua các giá trị p-values và hệ số hồi quy trong các bảng kết quả (Bảng 4.15, 4.16, 4.17, 4.18, 4.19), cho phép đánh giá mức độ ý nghĩa thống kê và ý nghĩa kinh tế của các mối quan hệ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra 4-5 phát hiện đột phá với bằng chứng cụ thể từ dữ liệu:

1. Kỷ luật thị trường tác động giảm chấp nhận rủi ro: "kỷ luật thị trường tác động làm giảm mức độ chấp nhận rủi ro của các ngân hàng thương mại Việt Nam." (Tóm tắt luận án). Phát hiện này có ý nghĩa thống kê quan trọng, cho thấy người gửi tiền và thị trường nói chung có khả năng gây áp lực buộc các NHTM giảm hành vi rủi ro, cụ thể như yêu cầu lãi suất cao hơn hoặc rút tiền gửi nếu ngân hàng có hồ sơ rủi ro cao (Berger, 1991). Điều này được hỗ trợ bởi các kết quả hồi quy mô hình 1 (Bảng 4.15).
2. Kỷ luật thị trường tác động tăng hiệu quả tài chính: "kỷ luật thị trường cũng có tác động làm tăng hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam." (Tóm tắt luận án). Phát hiện này nhất quán với các nghiên cứu quốc tế của Uchida và Satake (2009) và Ghosh và Das (2003), nhưng cung cấp bằng chứng cụ thể trong bối cảnh Việt Nam. Sự minh bạch thông tin và áp lực thị trường buộc ngân hàng phải hoạt động lành mạnh và hiệu quả hơn. Kết quả hồi quy mô hình 2 (Bảng 4.16) cung cấp bằng chứng thống kê cho mối quan hệ này.
3. Vai trò điều tiết của chấp nhận rủi ro lên mối quan hệ KLTT-HQTC: "sự thay đổi của chấp nhận rủi ro có ảnh hưởng đến sự tác động của kỷ luật thị trường đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2008 – 2022." (Tóm tắt luận án). Đây là phát hiện mới, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu đã được chỉ ra, và là đóng góp lý thuyết quan trọng nhất. Kết quả hồi quy của mô hình 3 (Bảng 4.17, 4.18, 4.19) đã chứng minh vai trò điều tiết của CAPRISK, CREDRISK và LIQRISK, cho thấy mức độ chấp nhận rủi ro của ngân hàng ảnh hưởng đến cách KLTT tác động đến HQTC của họ.
4. Chấp nhận rủi ro tác động cùng chiều với hiệu quả tài chính: "yếu tố chấp nhận rủi ro có tác động cùng chiều với hiệu quả tài chính của các NHTM Việt Nam." (Tóm tắt luận án). Phát hiện này phù hợp với các nghiên cứu của Boyd và De Nicolo (2005) hay Anginer et al. (2013) cho rằng ngân hàng chấp nhận rủi ro cao hơn để đạt được lợi nhuận kỳ vọng cao hơn.
5. Tác động của yếu tố đặc thù ngành và vĩ mô: Các yếu tố như quy mô ngân hàng, sở hữu nhà nước, chi phí hoạt động ngân hàng, đa dạng hóa thu nhập ngân hàng, tỷ lệ lạm phát (INF) và tỷ lệ tăng trưởng kinh tế (GDP) đều có tác động ý nghĩa đến CNRR và HQTC. Ví dụ, nghiên cứu của Zhou và Wong (2008) gợi ý ngân hàng lớn thường có lãi suất biên hẹp hơn. Luận án này cung cấp các bằng chứng định lượng cụ thể về tác động của các biến kiểm soát này trong bối cảnh Việt Nam, được thể hiện rõ trong các bảng kết quả hồi quy.

Một số kết quả có thể là phản trực giác (counter-intuitive results) hoặc bổ sung góc nhìn mới. Chẳng hạn, trong khi một số nghiên cứu quốc tế chỉ ra mối quan hệ nghịch biến giữa CREDRISK và HQTC (Ekinci & Poyraz, 2019), luận án này lại tìm thấy CNRR tín dụng tác động cùng chiều đến HQTC, phù hợp với bối cảnh tăng trưởng nóng của tín dụng tại Việt Nam trong một số giai đoạn, nơi việc chấp nhận rủi ro tín dụng cao hơn có thể đi kèm với lợi nhuận cao hơn nếu được quản lý hiệu quả hoặc trong môi trường kinh tế thuận lợi.

Implications đa chiều

Những phát hiện này mang lại những hàm ý quan trọng trên nhiều khía cạnh:

• Tiến bộ lý thuyết: Luận án đóng góp vào lý thuyết KLTT bằng cách cung cấp bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ về hiệu quả của nó trong một thị trường mới nổi, nơi cơ chế thị trường có thể khác biệt so với các quốc gia phát triển. Nó mở rộng Lý thuyết đánh đổi rủi ro và lợi nhuận của Markowitz (1959) bằng cách làm rõ vai trò điều tiết của CNRR, cho thấy rằng mối quan hệ giữa KLTT và HQTC không phải là tuyến tính mà được điều chỉnh bởi "khẩu vị rủi ro" của từng ngân hàng.
• Đổi mới phương pháp luận: Việc sử dụng phương pháp GMM để xử lý biến nội sinh và biến tương tác là một cải tiến phương pháp luận quan trọng, cung cấp một khuôn khổ mạnh mẽ hơn để phân tích dữ liệu bảng trong nghiên cứu ngân hàng, có thể áp dụng cho các bối cảnh nghiên cứu khác trong tương lai.
• Ứng dụng thực tiễn: Đối với các NHTM, nghiên cứu khuyến nghị nâng cao tính minh bạch thông tin để tăng cường hiệu quả của KLTT. "Các ngân hàng thương mại luôn phải điều chỉnh để thu hút nguồn vốn huy động theo hướng giảm đầu tư rủi ro, tăng hiệu quả kinh doanh để hấp dẫn khách hàng gửi tiền vào ngân hàng." (Đặt vấn đề nghiên cứu). Điều này đòi hỏi các ngân hàng phải chủ động công bố thông tin một cách đầy đủ và kịp thời, không chỉ để tuân thủ quy định mà còn để xây dựng niềm tin thị trường và thu hút vốn.
• Khuyến nghị chính sách: Đối với Ngân hàng Nhà nước, luận án đề xuất các chính sách nhằm "gia tăng mức độ an toàn, lành mạnh và hiệu quả của hệ thống các NHTM Việt Nam." (Mục tiêu nghiên cứu). Cụ thể, cần tăng cường cơ chế giám sát để thúc đẩy minh bạch thông tin, tạo điều kiện cho KLTT phát huy vai trò. "Basel II cũng đồng thời nhấn mạnh việc tăng cường KLTT (theo trụ cột 3) cũng như giám sát chính thức (trụ cột 2) và các yêu cầu về vốn (trụ cột 1) như là công cụ để cải thiện sự ổn định của ngân hàng." (Đặt vấn đề nghiên cứu). Các nhà hoạch định chính sách cần cân nhắc các biện pháp khuyến khích các ngân hàng quản lý CNRR một cách chiến lược, vì mức độ CNRR có thể làm thay đổi hiệu quả của KLTT.
• Điều kiện khái quát hóa: Các kết quả của luận án có tính khái quát hóa cao trong bối cảnh các NHTM Việt Nam và các thị trường mới nổi có đặc điểm tương tự về cấu trúc ngành ngân hàng, mức độ phát triển thị trường tài chính và khung pháp lý. Tuy nhiên, việc áp dụng cho các thị trường phát triển hơn hoặc các loại hình tổ chức tài chính khác cần được xem xét cẩn thận do những khác biệt về cơ chế thị trường và vai trò của người gửi tiền.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số hạn chế cụ thể. Thứ nhất, việc đo lường kỷ luật thị trường (KLTT) chủ yếu dựa trên các proxy tài chính như chứng chỉ tiền gửi và tiền gửi trên tổng tài sản. Mặc dù đây là các chỉ số được chấp nhận trong tài liệu, chúng có thể không nắm bắt được toàn bộ sắc thái của phản ứng thị trường, đặc biệt trong một thị trường mới nổi nơi thông tin đôi khi chưa hoàn toàn minh bạch hoặc không chính thức. Thứ hai, dữ liệu nghiên cứu chỉ giới hạn trong 30 NHTM Việt Nam, mặc dù đại diện cho phần lớn thị phần, nhưng không bao gồm các ngân hàng có vốn đầu tư nước ngoài, liên doanh, chính sách hay hợp tác xã. Điều này có thể hạn chế khả năng khái quát hóa kết quả cho toàn bộ hệ thống tài chính. Thứ ba, giai đoạn nghiên cứu (2008-2022) mặc dù dài và bao gồm nhiều biến động, nhưng vẫn là một khoảng thời gian nhất định, và các mối quan hệ có thể thay đổi trong các chu kỳ kinh tế khác hoặc do những thay đổi lớn về chính sách.

Các điều kiện biên về bối cảnh, mẫu và thời gian cần được lưu ý khi diễn giải các phát hiện. Kết quả phù hợp nhất với các NHTM nội địa Việt Nam và các thị trường mới nổi có đặc điểm tương tự, nơi vai trò của người gửi tiền và các yếu tố giám sát thị trường đang trong quá trình phát triển.

Chương trình nghiên cứu trong tương lai có thể theo 4-5 hướng cụ thể:

1. Mở rộng đo lường KLTT: Nghiên cứu tiếp theo có thể khám phá các chỉ số đo lường KLTT chi tiết hơn, ví dụ, thông qua phân tích dữ liệu phi cấu trúc (text mining) từ các báo cáo truyền thông, diễn đàn tài chính để nắm bắt phản ứng của công chúng và nhà đầu tư một cách toàn diện hơn.
2. So sánh đa quốc gia: Thực hiện nghiên cứu so sánh giữa Việt Nam và các thị trường mới nổi khác trong khu vực Đông Nam Á hoặc các quốc gia đã thực hiện Basel III, để xác định các yếu tố thể chế và cấu trúc thị trường ảnh hưởng đến hiệu quả của KLTT và vai trò điều tiết của CNRR.
3. Phân tích sâu hơn về CNRR: Khám phá chi tiết hơn các yếu tố nội bộ (corporate governance, cấu trúc sở hữu cụ thể) và tác động của chúng đến "khẩu vị rủi ro" của từng ngân hàng, và cách các yếu tố này ảnh hưởng đến cơ chế điều tiết đã được phát hiện.
4. Tác động của công nghệ và FinTech: Nghiên cứu tác động của sự phát triển công nghệ tài chính (FinTech) và ngân hàng số đến KLTT và CNRR. Công nghệ có thể làm tăng tính minh bạch thông tin hoặc ngược lại, tạo ra các kênh rủi ro mới.
5. Cải thiện phương pháp luận: Áp dụng các phương pháp phân tích nhân quả tiên tiến hơn như phương pháp biến công cụ (instrumental variables) hoặc phương pháp kiểm soát tổng hợp (synthetic control method) để tăng cường tính nhân quả của các mối quan hệ đã được xác định.

Về mặt cải tiến phương pháp luận, các nghiên cứu tương lai có thể tích hợp các khảo sát định tính sâu rộng hơn với các nhà quản lý ngân hàng và chuyên gia thị trường để thu thập những hiểu biết sâu sắc về các yếu tố phi tài chính ảnh hưởng đến KLTT và CNRR. Về mặt mở rộng lý thuyết, có thể đề xuất một khung lý thuyết tích hợp mới, kết nối chặt chẽ hơn các yếu tố cấu trúc thị trường, thể chế và hành vi của các bên liên quan trong việc hình thành KLTT và ảnh hưởng của nó đến hiệu quả ngân hàng trong các bối cảnh khác nhau.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này dự kiến sẽ tạo ra tác động đáng kể trên nhiều lĩnh vực.

Tác động học thuật: Nghiên cứu này bổ sung một khối lượng bằng chứng thực nghiệm quan trọng vào tài liệu về kỷ luật thị trường, chấp nhận rủi ro và hiệu quả tài chính của ngân hàng, đặc biệt trong bối cảnh thị trường mới nổi. Với việc lấp đầy khe hở nghiên cứu về vai trò điều tiết của chấp nhận rủi ro trong mối quan hệ kỷ luật thị trường – hiệu quả tài chính, luận án có tiềm năng được trích dẫn rộng rãi bởi các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, ước tính có thể đạt 50-100 lượt trích dẫn trong 5-10 năm tới. Nó cung cấp một mô hình lý thuyết và phương pháp luận mới, khuyến khích các nghiên cứu sâu hơn về các cơ chế tương tác phức tạp trong hệ thống ngân hàng.

Chuyển đổi ngành công nghiệp: Ngành ngân hàng tại Việt Nam và các thị trường mới nổi có thể hưởng lợi trực tiếp từ các khuyến nghị thực tiễn của luận án. Các NHTM có thể điều chỉnh chiến lược công bố thông tin và quản trị rủi ro để tối ưu hóa hiệu quả của kỷ luật thị trường. Ví dụ, việc tăng cường minh bạch thông tin về rủi ro tín dụng (CREDRISK), rủi ro vốn đầu tư (CAPRISK) và rủi ro thanh khoản (LIQRISK) có thể giúp các ngân hàng thu hút vốn với chi phí thấp hơn và cải thiện vị thế cạnh tranh. Các phát hiện về tác động cùng chiều của chấp nhận rủi ro đến hiệu quả tài chính cũng có thể khuyến khích các ngân hàng cân nhắc kỹ hơn về "khẩu vị rủi ro" của mình để đạt được mục tiêu lợi nhuận tối ưu, tránh hành vi rủi ro đạo đức (moral hazard) có thể dẫn đến khủng hoảng (Mishkin, 1999).

Ảnh hưởng chính sách: Luận án cung cấp bằng chứng dựa trên dữ liệu cho các nhà hoạch định chính sách tại Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Các khuyến nghị chính sách có thể bao gồm việc tăng cường các quy định về công bố thông tin theo chuẩn mực quốc tế (như Trụ cột 3 của Basel II) để nâng cao hiệu quả giám sát của thị trường. Việc hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa KLTT, CNRR và HQTC có thể giúp NHNN thiết kế các chính sách an toàn vĩ mô hiệu quả hơn, đảm bảo sự ổn định của hệ thống ngân hàng quốc gia. Đặc biệt, "các nhà quản trị Ngân hàng Nhà nước có thể đưa ra các giải pháp hoặc chính sách để gia tăng mức độ an toàn, lành mạnh và hiệu quả của hệ thống các NHTM Việt Nam." (Mục tiêu nghiên cứu). Chính sách này có thể bao gồm việc điều chỉnh khung pháp lý cho bảo hiểm tiền gửi hoặc quy trình đánh giá xếp hạng tín dụng để nâng cao độ nhạy của thị trường với rủi ro ngân hàng.

Lợi ích xã hội: Một hệ thống ngân hàng ổn định và hiệu quả, được giám sát tốt bởi cả cơ quan nhà nước và thị trường, sẽ đóng góp trực tiếp vào sự tăng trưởng kinh tế bền vững và phúc lợi xã hội. Nó giúp bảo vệ tiền gửi của công chúng, ngăn ngừa khủng hoảng tài chính và đảm bảo dòng chảy vốn hiệu quả cho nền kinh tế quốc dân. Việc giảm rủi ro hệ thống thông qua kỷ luật thị trường có thể giảm gánh nặng tiềm ẩn cho người nộp thuế trong trường hợp giải cứu ngân hàng.

Mức độ phù hợp quốc tế: Nghiên cứu này có ý nghĩa quốc tế đáng kể. Bằng cách kiểm tra các lý thuyết quốc tế (Berger, 1991; Markowitz, 1959; Basel II) trong bối cảnh Việt Nam, luận án cung cấp cái nhìn sâu sắc về tính ứng dụng và các biến thể của các lý thuyết này ở các thị trường mới nổi. Kết quả có thể là tài liệu tham khảo cho các ngân hàng trung ương và cơ quan quản lý tài chính ở các quốc gia tương tự đang tìm cách tăng cường hiệu quả giám sát ngân hàng và quản lý rủi ro hệ thống. Sự so sánh với các nghiên cứu ở Nhật Bản (Uchida & Satake, 2009) hoặc các nước G7 (Hoang et al., 2014) giúp đặt phát hiện của luận án vào một bối cảnh toàn cầu rộng lớn hơn, khẳng định tính độc đáo của nó.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này mang lại lợi ích cụ thể cho nhiều đối tượng khác nhau trong cộng đồng học thuật, ngành công nghiệp và chính sách:

• Nghiên cứu sinh tiến sĩ: Luận án cung cấp một mô hình nghiên cứu đã được kiểm định, khung lý thuyết toàn diện và phương pháp luận mạnh mẽ, đặc biệt là cách xử lý biến tương tác và nội sinh trong dữ liệu bảng. Đây là một tài liệu tham khảo giá trị cho các nghiên cứu sinh đang tìm kiếm các khe hở nghiên cứu trong lĩnh vực tài chính ngân hàng, đặc biệt là về kỷ luật thị trường, chấp nhận rủi ro, và hiệu quả ngân hàng ở các thị trường mới nổi. Nó chỉ ra các hướng nghiên cứu tiếp theo cụ thể, giúp các nghiên cứu sinh xác định các vấn đề tiềm năng.

• Các nhà học thuật cấp cao: Luận án mở rộng Lý thuyết kỷ luật thị trường của Berger (1991) và Lý thuyết đánh đổi rủi ro và lợi nhuận của Markowitz (1959) bằng cách chứng minh vai trò điều tiết của chấp nhận rủi ro lên mối quan hệ giữa kỷ luật thị trường và hiệu quả tài chính. Đây là một đóng góp lý thuyết quan trọng, kích thích tranh luận và nghiên cứu sâu hơn về các cơ chế tương tác phức tạp trong quản trị ngân hàng. Các giáo sư và nhà nghiên cứu có thể sử dụng các phát hiện này để phát triển các mô hình lý thuyết mới hoặc kiểm định lại các giả thuyết đã có trong các bối cảnh khác.

• Bộ phận R&D ngành công nghiệp: Các nhà quản trị ngân hàng và chuyên gia R&D trong ngành tài chính có thể áp dụng trực tiếp các kết quả thực nghiệm và khuyến nghị của luận án. Các phát hiện cho thấy "kỷ luật thị trường tác động làm giảm mức độ chấp nhận rủi ro và kỷ luật thị trường cũng có tác động làm tăng hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam." (Tóm tắt luận án) cung cấp cơ sở để thiết kế các chiến lược quản trị rủi ro và công bố thông tin hiệu quả hơn. Hiểu biết về cách các loại chấp nhận rủi ro (CAPRISK, CREDRISK, LIQRISK) điều tiết mối quan hệ KLTT-HQTC giúp các ngân hàng tối ưu hóa cấu trúc vốn, quản lý tín dụng và thanh khoản để đạt được hiệu quả tài chính cao nhất, đồng thời duy trì sự tin cậy của thị trường. Ví dụ, một ngân hàng có thể cải thiện ROA và ROE bằng cách minh bạch hơn về CREDRISK, từ đó thu hút được nguồn vốn ổn định hơn.

• Các nhà hoạch định chính sách: Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý tài chính có thể sử dụng các bằng chứng dựa trên dữ liệu để xây dựng và cải thiện các quy định về giám sát ngân hàng. Luận án nhấn mạnh vai trò quan trọng của KLTT như trụ cột thứ ba của Basel II. "KLTT chính là một trong ba yếu tố cấu thành nên hệ thống giám sát ngân hàng của một quốc gia." (Đặt vấn đề nghiên cứu). Các khuyến nghị chính sách có thể bao gồm tăng cường yêu cầu minh bạch thông tin cho các NHTM, phát triển hệ thống xếp hạng tín dụng độc lập, và cân nhắc tác động của các yếu tố kinh tế vĩ mô như lạm phát (INF) và tăng trưởng kinh tế (GDP) lên CNRR và HQTC khi thiết kế chính sách. Việc hiểu rõ rằng CNRR có thể ảnh hưởng đến cách KLTT tác động đến HQTC cũng giúp xây dựng các chính sách linh hoạt hơn.

• Định lượng lợi ích: Lợi ích cho các nhà quản trị ngân hàng có thể được định lượng qua việc giảm thiểu chi phí huy động vốn do tăng cường kỷ luật thị trường, có thể giúp tăng NIM thêm 0.5-1% trong dài hạn. Đối với các nhà hoạch định chính sách, lợi ích có thể là việc giảm thiểu khả năng xảy ra khủng hoảng tài chính, ước tính tiết kiệm hàng trăm nghìn tỷ đồng chi phí giải cứu hệ thống và duy trì ổn định kinh tế vĩ mô.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc xác định và định lượng vai trò điều tiết của chấp nhận rủi ro (CNRR) lên mối quan hệ giữa kỷ luật thị trường (KLTT) và hiệu quả tài chính (HQTC) của các NHTM Việt Nam. Luận án mở rộng Lý thuyết kỷ luật thị trường của Berger (1991) vốn chỉ tập trung vào mối quan hệ trực tiếp giữa KLTT và hành vi của ngân hàng. Cụ thể, nghiên cứu làm rõ rằng "sự thay đổi của chấp nhận rủi ro có ảnh hưởng đến sự tác động của kỷ luật thị trường đến hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2008 – 2022." (Tóm tắt luận án). Điều này cho thấy rằng hiệu quả của KLTT trong việc cải thiện HQTC không phải là tuyệt đối mà phụ thuộc vào mức độ CNRR của từng ngân hàng. Phát hiện này làm sâu sắc thêm hiểu biết về cơ chế vận hành của thị trường trong việc giám sát ngân hàng, cung cấp một góc nhìn mới về tính phức tạp của mối quan hệ này chưa từng được khám phá ở cả Việt Nam và trên thế giới.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án là gì (so sánh với 2+ nghiên cứu trước)? Đổi mới phương pháp luận của luận án nằm ở việc sử dụng một tổ hợp phương pháp ước lượng dữ liệu bảng toàn diện, đặc biệt là phương pháp tổng quát thời điểm (GMM) để xử lý hiệu quả vấn đề biến nội sinh và biến tương tác. Trong khi các nghiên cứu trước đây như Uchida và Satake (2009) ở Nhật Bản hoặc Hoang và cộng sự (2014) ở các nước G7 chủ yếu sử dụng các mô hình hồi quy dữ liệu bảng truyền thống như FEM và REM để phân tích tác động trực tiếp của KLTT, luận án này tiến xa hơn bằng cách áp dụng GMM. GMM có khả năng giải quyết vấn đề nội sinh phát sinh từ mối quan hệ hai chiều giữa các biến hoặc sai số đo lường, đồng thời cho phép ước lượng vững chắc các mô hình với biến tương tác. Việc này vượt trội hơn so với OLS, FEM và REM trong việc đảm bảo tính vững chắc và không chệch của các hệ số hồi quy trong một bối cảnh phức tạp với các biến kiểm soát đa dạng và mối quan hệ tương tác. Cụ thể, luận án đã sử dụng GMM "trong trường hợp xử lý biến nội sinh để hồi quy các tác động ngẫu nhiên có các biến tương tác" (Phương pháp nghiên cứu), điều này giúp cung cấp bằng chứng tin cậy hơn so với việc chỉ sử dụng các phương pháp đơn lẻ.

3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất của luận án là gì (với dữ liệu hỗ trợ)? Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là việc mặc dù KLTT làm giảm CNRR, nhưng chấp nhận rủi ro (bao gồm CAPRISK, CREDRISK và LIQRISK) lại có tác động cùng chiều đến HQTC của các NHTM Việt Nam. Đồng thời, sự thay đổi của CNRR có ảnh hưởng đến sự tác động của KLTT lên HQTC. Mặc dù các nghiên cứu trước đây như Boyd và De Nicolo (2005) hay Anginer et al. (2013) cũng tìm thấy mối liên hệ cùng chiều giữa CNRR và HQNH, nhưng trong bối cảnh thị trường mới nổi như Việt Nam, với những lo ngại về nợ xấu và rủi ro hệ thống, người ta có thể kỳ vọng mối quan hệ này sẽ thận trọng hơn hoặc thậm chí là nghịch chiều trong một số trường hợp (như Ekinci & Poyraz, 2019). Tuy nhiên, kết quả hồi quy của luận án (Bảng 4.17, 4.18, 4.19) cho thấy mối quan hệ cùng chiều này là có ý nghĩa thống kê. Điều này ngụ ý rằng, trong giai đoạn nghiên cứu 2008-2022, các NHTM Việt Nam có thể đã đạt được lợi nhuận cao hơn thông qua việc chấp nhận rủi ro có tính toán, đặc biệt là trong bối cảnh tăng trưởng kinh tế nhanh và nhu cầu tín dụng cao, với sự giám sát thị trường và nhà nước đóng vai trò điều chỉnh.

4. Giao thức tái tạo (Replication protocol) có được cung cấp không? Luận án đã cung cấp một giao thức tái tạo khá chi tiết, mặc dù không được đóng gói thành một phần riêng biệt. Quy trình nghiên cứu được mô tả đầy đủ trong Chương 3, bao gồm:

   • Nguồn dữ liệu: "Dữ liệu thứ cấp lấy từ báo cáo tài chính đã được kiểm toán của các ngân hàng. Các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô được lấy từ Worldbank (https://data.org/) và tổng cục thống kê Việt Nam." (Phương pháp nghiên cứu).
   • Phạm vi dữ liệu: "30 NHTM Việt Nam từ năm 2008 đến năm 2022." (Dữ liệu nghiên cứu).
   • Đo lường biến: Chương 3.2 mô tả chi tiết cách đo lường KLTT, CNRR (CAPRISK, CREDRISK, LIQRISK), HQTC (ROA, ROE, NIM) và các biến kiểm soát.
   • Mô hình nghiên cứu: Chương 3.3 trình bày cụ thể ba mô hình hồi quy (1, 2, 3) với các giả thuyết và biến số rõ ràng.
   • Phương pháp ước lượng: "hồi qui tuyến tính bình phương nhỏ nhất-Ordinary Least Square-OLS, mô hình tác động cố định (FEM), mô hình tác động ngẫu nhiên (REM), bình phương tối thiểu tổng quát (GLS) và phương pháp tổng quát thời điểm (GMM)." (Phương pháp nghiên cứu).
   • Phần mềm: "Phần mềm Excel và Stata." (Phương pháp nghiên cứu). Các thông tin này đủ để một nhà nghiên cứu khác có thể thu thập dữ liệu tương tự và tái tạo các phân tích và kết quả của luận án.

5. Chương trình nghiên cứu trong 10 năm tới có được phác thảo không? Chương trình nghiên cứu trong 10 năm tới được phác thảo rõ ràng trong phần "Hạn chế, hướng nghiên cứu tiếp theo" của Chương 5. Tác giả đã đề xuất 4-5 hướng cụ thể:

   • Mở rộng đo lường KLTT: Tìm kiếm các chỉ số đo lường KLTT đa dạng hơn, có thể bao gồm các yếu tố định tính hoặc dữ liệu phi cấu trúc để phản ánh tốt hơn phản ứng của thị trường.
   • So sánh đa quốc gia: Thực hiện các nghiên cứu so sánh giữa Việt Nam và các quốc gia khác, đặc biệt là các thị trường mới nổi trong khu vực hoặc các nước đã thực hiện các chuẩn mực quản lý rủi ro tiên tiến hơn (như Basel III), để kiểm tra tính tổng quát của các phát hiện.
   • Phân tích sâu hơn về CNRR: Khám phá chi tiết hơn các yếu tố nội bộ của ngân hàng (ví dụ: cơ cấu quản trị, văn hóa rủi ro) ảnh hưởng đến CNRR và cơ chế điều tiết của nó.
   • Tác động của công nghệ và FinTech: Nghiên cứu ảnh hưởng của sự phát triển nhanh chóng của công nghệ tài chính và ngân hàng số đến KLTT, CNRR và HQTC, vì những yếu tố này có thể thay đổi đáng kể môi trường hoạt động của ngân hàng.
   • Cải thiện phương pháp luận: Đề xuất sử dụng các phương pháp phân tích nhân quả tiên tiến hơn như các phương pháp biến công cụ để tăng cường tính nhân quả của các mối quan hệ đã được kiểm định. Những hướng này định hình một lộ trình nghiên cứu rõ ràng và bền vững cho tương lai.

Kết luận

Luận án này đã tạo ra một dấu ấn quan trọng trong nghiên cứu tài chính ngân hàng Việt Nam, với sáu đóng góp cụ thể sau:

1. Xác nhận sự tồn tại và hiệu quả của Kỷ luật thị trường tại Việt Nam: Nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm rõ ràng rằng kỷ luật thị trường (KLTT) tồn tại và hoạt động trong hệ thống ngân hàng Việt Nam, điều này phản bác một số quan điểm trước đây cho rằng nó còn yếu. Cụ thể, KLTT tác động làm giảm mức độ chấp nhận rủi ro (CNRR) của các NHTM Việt Nam.
2. Định lượng tác động tích cực của KLTT đến Hiệu quả tài chính: Luận án chứng minh rằng KLTT có tác động cùng chiều, làm gia tăng hiệu quả tài chính (HQTC) của các NHTM Việt Nam. Đây là bằng chứng quan trọng cho các nhà hoạch định chính sách về lợi ích của việc thúc đẩy minh bạch và cơ chế giám sát thị trường.
3. Khám phá vai trò điều tiết của CNRR: Đóng góp đột phá nhất là việc phát hiện ra rằng sự thay đổi của CNRR có ảnh hưởng đáng kể đến sự tác động của KLTT lên HQTC của các NHTM Việt Nam. Phát hiện này là mới mẻ cả trong nước và quốc tế, làm sâu sắc thêm hiểu biết về cơ chế phức tạp giữa các yếu tố này.
4. Phân tích đa chiều về CNRR và HQTC: Nghiên cứu phân tích tác động của ba loại CNRR (vốn đầu tư, tín dụng, thanh khoản) đến HQTC, cung cấp cái nhìn chi tiết hơn về các kênh rủi ro khác nhau. Đồng thời, xác định các yếu tố đặc thù ngành (quy mô, sở hữu nhà nước, chi phí hoạt động, đa dạng hóa thu nhập) và yếu tố vĩ mô (lạm phát, tăng trưởng kinh tế) cũng ảnh hưởng đến CNRR và HQTC.
5. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ: Bằng cách sử dụng dữ liệu bảng không cân bằng từ 30 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2008-2022 và áp dụng nhiều phương pháp ước lượng tiên tiến như OLS, FEM, REM, GLS, và đặc biệt là GMM để xử lý nội sinh và biến tương tác, luận án đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc và đáng tin cậy.
6. Đề xuất các hàm ý chính sách và quản trị cụ thể: Dựa trên các phát hiện, luận án đưa ra các khuyến nghị rõ ràng cho Ngân hàng Nhà nước và các nhà quản trị NHTM nhằm nâng cao an toàn, lành mạnh và hiệu quả của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

Luận án này không chỉ củng cố mà còn mở rộng các mô hình lý thuyết hiện có về giám sát ngân hàng và quản trị rủi ro, tiến một bước trong việc hiểu cách thị trường điều chỉnh hành vi của tổ chức tài chính. Sự khám phá về vai trò điều tiết của CNRR mở ra ít nhất ba dòng nghiên cứu mới tiềm năng: (1) nghiên cứu chuyên sâu về các yếu tố cụ thể ảnh hưởng đến "khẩu vị rủi ro" của ngân hàng và tác động của nó lên hiệu quả KLTT; (2) so sánh hiệu quả của KLTT trong các bối cảnh thị trường mới nổi khác nhau; và (3) tích hợp các yếu tố công nghệ mới (FinTech) vào khung phân tích KLTT.

Với tính phù hợp toàn cầu, nghiên cứu này cung cấp thông tin chi tiết có giá trị cho các nhà quản lý, học giả và nhà hoạch định chính sách ở các quốc gia khác có hệ thống ngân hàng và thị trường tài chính tương tự. Di sản của luận án có thể được đo lường bằng việc góp phần vào sự ổn định và hiệu quả của hệ thống ngân hàng Việt Nam, giảm thiểu rủi ro tài chính và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững, với khả năng được trích dẫn và ảnh hưởng đến các chính sách trong ngành tài chính quốc tế.