Luận án tiến sĩ: Các nhân tố tác động đến kế toán phái sinh ở doanh nghiệp Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH -------- NGUYỄN THN HỒNG HẠNH CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC ÁP DỤNG KẾ TOÁN CÔNG CỤ TÀI CHÍNH PHÁI SINH Ở CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH - NĂM 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH -------- NGUYỄN THN HỒNG HẠNH CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC ÁP DỤNG KẾ TOÁN CÔNG CỤ TÀI CHÍNH PHÁI SINH Ở CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM CHUYÊN NGÀNH : KẾ TOÁN MÃ SỐ : 934.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. HÀ XUÂN THẠCH 2. PHẠM CHÂU THÀNH TP.

HỒ CHÍ MINH - NĂM 2019 1i LỜI CAM ĐOAN Tác giả xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tác giả. Các số liệu và kết quả trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hồng Hạnh 2i LỜI CẢM ƠN Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và thực hiện luận án, tác giả luôn nhận được sự hướng dẫn tận tình, những lời động viên, khích lệ, sự giúp đỡ từ quý Thầy Cô giáo, Gia đình và Bạn bè. Nhân đây, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến những người đã giúp đỡ tôi rất nhiều trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án này.

Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Hà Xuân Thạch, và TS Phạm Châu Thành, giảng viên hướng dẫn nghiên cứu của tôi. Các Thầy đã tận tình hướng dẫn, nhận xét, góp ý quý báu để xây dựng đề cương luận án và sự hướng dẫn nhiệt tình, tận tâm của các Thầy trong suốt quá trình nghiên cứu. Đồng thời, tôi cũng học được rất nhiều từ Thầy về kiến thức chuyên môn, những kinh nghiệm quý báu để thực hiện luận án. Tôi cũng xin gởi lời cảm ơn chân thành đến quý Thầy, Cô giáo ở Khoa Kế toán – Kiểm toán nói riêng và quý Thầy, Cô ở trường Đại học Kinh tế TP.HCM nói chung nơi tôi học tập và nghiên cứu, giúp đỡ tôi trong suốt khóa học này.

Xin chân thành cảm ơn đến quý Thầy, Cô trong Khoa Kế toán – Kiểm toán Trường Đại học Mở TP.HCM, nơi tôi đang công tác đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận án này. Tác giả cũng bày tỏ lòng biết ơn tới các chuyên gia, lãnh đạo và các kế toán viên ở các doanh nghiệp đã tạo điều kiện và hỗ trợ, giúp đỡ cho tác giả hoàn thành luận án. Sau cùng, lời cảm ơn đặc biệt nhất dành cho ba mẹ, anh chị em, và bạn bè tôi đã luôn quan tâm, động viên và luôn tạo điều kiện cho tôi hoàn thành luận án. Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 01 năm 2019 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hồng Hạnh 3i MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan .3i Danh mục ký hiệu các chữ viết tắt .8i Danh mục các bảng biểu .10i Danh mục các hình vẽ, đồ thị .11i Danh mục phụ lục .12i PHẦN MỞ ĐẦU.

Vấn đề nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp của nghiên cứu. Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ. Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố trên thế giới.1 Mục đích, ý nghĩa của việc sử dụng công cụ tài chính phái sinh.2 Nhu cầu cần có kế toán cho các doanh nghiệp sử dụng CCTCPS .3 Nghiên cứu về kế toán CCTCPS.

Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố trong nước. Nhận định về các công trình nghiên cứu trước và xác định khe trống nghiên cứu. Nhận định về các công trình nghiên cứu trước. Xác định khe trống nghiên cứu.

Tổng quan về kế toán công cụ tài chính phái sinh. Khái niệm hợp đồng công cụ tài chính phái sinh. ChuNn mực kế toán quốc tế và các văn bản hướng dẫn của Việt N am liên quan đến kế toán công cụ tài chính phái sinh. Các lý thuyết nền tảng.

Lý thuyết thông tin hữu ích. Lý thuyết nguồn lực doanh nghiệp. Lý thuyết cung cầu. Lý thuyết lập quy kinh tế.

Các nhân tố tác động đến việc áp dụng kế toán công cụ tài chính phái sinh ở các doanh nghiệp. N hân tố thị trường. N hân tố pháp lý. N hân tố con người - nhà quản trị.

N hân tố con người – N gười làm kế toán. N hân tố đào tạo, bồi dưỡng. N hân tố công nghệ thông tin, truyền thông, phần mềm kế toán. Thực trạng về các văn bản pháp quy liên quan đến kế toán công cụ tài chính phái sinh ở Việt N am.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Phương pháp nghiên cứu .1 Xác định phương pháp .2 Thiết kế nghiên cứu.3 Khung nghiên cứu luận án. Quy trình nghiên cứu định tính giai đoạn 1. Quy trình nghiên cứu định tính giai đoạn 2.

Quy trình nghiên cứu định lượng.1 Quy trình nghiên cứu .2 Thực hiện nghiên cứu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN. Kết quả nghiên cứu định tính và bàn luận. N ghiên cứu định tính giai đoạn 1.

N ghiên cứu định tính giai đoạn 2. Kết quả nghiên cứu định lượng và bàn luận. Kết quả xây dựng thang đo .2 Kết quả nghiên cứu định lượng. Bàn luận kết quả nghiên cứu:.

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHN .1 Kết luận liên quan đến mục tiêu nghiên cứu thứ nhất .2 Kết luận liên quan đến mục tiêu nghiên cứu thứ hai .3 Một số kiến nghị .2 Một số kiến nghị mang tính quản trị dựa trên hàm ý nghiên cứu .154 KẾT LUẬN CHUNG LUẬN ÁN. 155 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ. 158 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 159 DANH MỤC PHỤ LỤC.

1 6i DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Tên đầy đủ AASB Hội đồng chuNn mực kế toán Úc ASC ChuNn hóa chuNn mực kế toán BCĐKT Bảng cân đối kế toán BCTC Báo cáo tài chính BTC Bộ Tài chính CCPS Công cụ phái sinh CCTC Công cụ tài chính CCTCPS Công cụ tài chính phái sinh CMKT ChuNn mực kế toán CN TT Công nghệ thông tin CSH Chủ sở hữu DN Doanh nghiệp EFA Phân tích nhân tố khám phá FAS ChuNn mực kế toán tài chính Mỹ FASB Hội đồng ChuNn mực kế toán tài chính Mỹ Xây dựng lý thuyết dựa vào quá trình thu thập và phân tích GT dữ liệu một cách có hệ thống GTHL Giá trị hợp lý IAS ChuNn mực kế toán quốc tế IASB Hội đồng ChuNn mực kế toán quốc tế IASC Ủy ban ChuNn mực kế toán quốc tế IFRS ChuNn mực báo cáo tài chính quốc tế Hệ số được dùng để xem xét sự thích hợp của phân tích KMO nhân tố KSN B Kiểm soát nội bộ KTTC Kế toán tài chính 7i N Đ - CP N ghị định - Chính phủ N HN N N gân hàng nhà nước N HTM N gân hàng thương mại N PTTC N ợ phải trả tài chính N QT N hà quản trị PMKT Phần mềm kế toán QĐ Quyết định ROA Lợi nhuận trên tài sản ROE Lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu SFAS ChuNn mực trình bày kế toán tài chính TCTD Tổ chức tín dụng TSTC Tài sản tài chính TT-BTC Thông tư-Bộ Tài chính US GAAP Các nguyên tắc kế toán được chấp nhận chung ở Mỹ VAS ChuNn mực kế toán Việt N am 8i DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU Bảng Tên gọi Trang Công cụ tài chính phái sinh và các biến số cơ sở theo IAS 2.1 33 39/IFRS 9 Tổng hợp các văn bản pháp lý về kế toán công cụ tài 2.2 57 chính phái sinh 4.1 Kết quả phỏng vấn định tính giai đoạn 1 92 4.2 Thống kê phỏng vấn chuyên gia về nhân tố 101 4.3 Hệ thống các chỉ báo cho từng nhân tố 105 Kết quả phân tích bằng hệ số Cronbach Alpha với mẫu 4.4 107 thử nghiệm Kết quả phân tích bằng hệ số Cronbach Alpha với mẫu 4.5 113 chính thức 4.6 Tổng hợp các chỉ báo cho quá trình phân tích tiếp theo 116 4.7 Kết quả phân tích nhân tố khám phá – EFA 118 Kết quả phân tích hồi quy mẫu chung gồm doanh nghiệp 4.8 121 tài chính và phi tài chính 4.9 Kết quả phân tích hồi quy doanh nghiệp tài chính 123 4.10 Kết quả phân tích hồi quy doanh nghiệp phi tài chính 124 4.11 Tổng hợp kết quả phân tích hồi quy 125 4.12 Tổng hợp giá trị trung bình 125 9i DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THN Hình Tên gọi Trang 3.1 Mô hình thiết kế phương pháp hỗn hợp 64 3.2 Quy trình nghiên cứu chính thức của luận án 66 3.3 Quy trình nghiên cứu định tính chi tiết giai đoạn 1 69 3.4 Quy trình nghiên cứu định tính chi tiết giai đoạn 2 73 Mô hình nghiên cứu đề xuất các nhân tố tác động 3.5 76 đến áp dụng kế toán công cụ tài chính phái sinh 3.6 Quy trình nghiên cứu định lượng chi tiết 78 10i DANH MỤC PHỤ LỤC Phụ lục Tên phụ lục Trang Bảng câu hỏi thảo luận cho nghiên cứu định tính 1 1 giai đoạn 1 2 Danh sách chuyên gia Danh sách chuyên gia tham gia phỏng vấn chính 2A 2 thức định tính giai đoạn 1 Danh sách chuyên gia tham gia phỏng vấn thử định 2B 3 tính giai đoạn 2 Danh sách chuyên gia tham gia phỏng vấn chính 2C 4 thức định tính giai đoạn 2 Danh sách chuyên gia có kinh nghiệm trong lĩnh 2D 5 vực nghiên cứu khoa học tham gia đóng góp ý kiến Bảng câu hỏi thảo luận nháp cho nghiên cứu định 3 6 tính giai đoạn 2 Bảng câu hỏi thảo luận chính thức cho nghiên cứu 4 8 định tính giai đoạn 2 5 Bảng câu hỏi khảo sát sơ bộ 10 6 Phân tích hệ số Cronbach Alpha cho khảo sát sơ bộ 15 7 Bảng câu hỏi khảo sát chính thức 25 Phân tích hệ số Cronbach Alpha cho khảo sát chính 8 29 thức 9 Phân tích nhân tố khám phá - EFA 37 10 Phân tích hồi quy mẫu chung 40 11i 11 Phân tích hồi quy doanh nghiệp tài chính 41 12 Phân tích hồi quy doanh nghiệp phi tài chính 42 13 Danh sách doanh nghiệp khảo sát chính thức 43 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Vấn đề nghiên cứu Theo nghiên cứu của Henning (2011), công cụ tài chính được biết đến cách đây 8000 năm trước công nguyên, tuy nhiên cùng với thời gian và qua sự sáng tạo bởi các ngân hàng thuộc trục tài chính London - Phố Wall thì công cụ tài chính ngày càng đa dạng và phức tạp hơn.